102/A/2026
POSTANOWIENIE
z dnia 22 września 2026 r.
Sygn. akt SK 52/23
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Stanisław Piotrowicz - przewodniczący
Bartłomiej Sochański - sprawozdawca
Wojciech Sych
Bogdan Święczkowski
Rafał Wojciechowski,
po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 września 2026 r., skargi konstytucyjnej P.J. o zbadanie zgodności:
1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i
chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239) „z wywodzoną z art. 2 Konstytucji RP zasadą dostatecznej określoności
przepisów prawa (…) oraz z art. 47 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (prawem do prywatności i decydowania
o swoim życiu osobistym)”,
2) § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018
r. poz. 753) „z wywodzoną z art. 2 Konstytucji RP zasadą dostatecznej określoności przepisów prawa (…) oraz z art. 47 Konstytucji
RP w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (prawem do prywatności i decydowania o swoim życiu osobistym)”,
3) art. 17 ust. 11 ustawy powołanej w punkcie 1 w związku z § 5 rozporządzenia powołanego w punkcie 2 z art. 47 w związku
z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji,
postanawia:
umorzyć postępowanie.
Orzeczenie zapadło większością głosów.
Uzasadnienie
I
1
1. W skardze konstytucyjnej z 13 września 2022 r. P.J. (dalej: skarżący) wniósł o stwierdzenie niezgodności:
2
1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i
chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239; dalej: u.z.c.z.) z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej;
3
2) § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018
r. poz. 753; dalej: rozporządzenie MZ) z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji;
4
3) art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji.
5
2. Skarżący jest opiekunem prawnym małoletniego syna urodzonego w 2014 r. Ciąży na nim obowiązek poddania małoletniego syna
obowiązkowym szczepieniom ochronnym. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny (dalej: PPIS) upomniał skarżącego o spoczywającym
na nim obowiązku. W wyniku niezrealizowania obowiązku szczepiennego, PPIS wystawił tytuł wykonawczy, określając treść obowiązku
spoczywającego na skarżącym następująco: „[p]an P.J., opiekun prawny małoletniego jest zobowiązany do poddania w/wym. dziecka
szczepieniom ochronnym przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, błonicy, tężcowi, krztuścowi, zakażeniu Haemophilus
influenzae typu b, poliomyelitis oraz odrze, śwince i różyczce zgodnie z rozporządzaniem Ministra Zdrowia z dnia 18.08.2011
r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2011 r. nr 182 poz. 1086 z późn. zm.) oraz Komunikatem Głównego
Inspektora Sanitarnego z dnia 16.10.2015 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2016 (Dz. Urz. Min. Zdrow. z 2015
r. poz. 63). Pomimo wezwania i wydania upomnienia zobowiązany nie wykonał ciążącego na Nim obowiązku”. PPIS wystąpił do wojewody
z wnioskiem o przeprowadzenie egzekucji obowiązku o charakterze niepieniężnym. Postanowieniem z 2016 r. wojewoda skierował
tytuł wykonawczy do egzekucji administracyjnej. Kolejnym postanowieniem nałożył na skarżącego grzywnę. Minister Zdrowia utrzymał
w mocy zaskarżone postanowienie organu pierwszej instancji. Skarżący zaskarżył w całości postanowienie Ministra Zdrowia do
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (dalej: WSA).
6
WSA wyrokiem z 2019 r. oddalił skargę skarżącego. W uzasadnieniu wskazał, że „obowiązek szczepień ochronnych jest uregulowany
prawnie i ma ścisły związek z zapobieganiem szerzenia się chorób zakaźnych u osób przebywających na terytorium Rzeczypospolitej
Polskiej. Profilaktyka przed chorobami epidemicznymi jest konstytucyjnym obowiązkiem władz publicznych (…). W ramach realizacji
tego obowiązku państwo opracowuje Program Szczepień Ochronnych, który co roku jest modyfikowany stosownie do aktualnej sytuacji
epidemiologicznej, a do którego to programu odsyła § 5 ww. rozporządzenia” (wyrok WSA, s. 14).
7
Wyrokiem z 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: NSA) oddalił skargę kasacyjną. W uzasadnieniu wyroku NSA wskazał,
że „[k]onieczność wykonania obowiązku poddania osoby małoletniej obowiązkowym szczepieniom ochronnym nie pozostaje w sprzeczności
z art. 8 ust. 1, art. 31 ust. 2, art. 47 Konstytucji RP oraz art. 8 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności. Wprost przeciwnie, z art. 68 ust. 4 Konstytucji RP wynika obowiązek władz publicznych do zwalczania chorób epidemicznych
oraz zapobiegania negatywnym dla zdrowia skutkom degradacji środowiska. Obowiązek ten nie pozostaje w sprzeczności z poszanowaniem
życia prywatnego i rodzinnego jednostki. Innymi słowy – materia dotycząca szczepień ochronnych nie znajduje się w jakimkolwiek
związku ze sferą prywatności jednostki (patrz: wyrok NSA z dnia 10 lutego 2021 r., sygn. akt II OSK 1622/18)” (uzasadnienie
wyroku NSA, s. 12).
8
2.1. Zdaniem skarżącego, kwestionowane w skardze konstytucyjnej przepisy „prowadzą do naruszenia wywodzonej z art. 2 Konstytucji
RP zasady dostatecznej określoności przepisów prawa, prawa do prywatności z art. 47 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3
Konstytucji RP, jak również art. 87 Konstytucji przewidującego zamknięty katalog źródeł prawa powszechnie obowiązującego,
do którego nie wchodzi akt o nazwie «komunikat»” (skarga, s. 4).
9
W ocenie skarżącego, „Program szczepień ochronnych wydawany przez Głównego Inspektora Sanitarnego nie mieści się w katalogu
źródeł prawa powszechnie obowiązującego, może mieć zatem wyłącznie charakter prawa wewnętrznego, obowiązującego jedynie jednostki
organizacyjnie podległe organowi wydającemu. Akt tego rodzaju nie może stanowić podstawy decyzji wobec obywateli. Jest on
jedynie aktem stosowania prawa, w ramach którego nie mogą być nakładane na obywateli obowiązki. (…) W tym zakresie Komunikat
GIS nakłada na obywateli nowy obowiązek, a zatem zgodnie z art. 87 Konstytucji musi mieć formę co najmniej rozporządzenia”
(skarga, s. 6 i 7). Skarżący uznał, że „wprowadzenie obowiązku szczepień nie było niezbędne, gdyż ryzyko wystąpienia epidemii
chorób zakaźnych (…) nie jest realne a istnieją inne środki nie ingerujące w prawo do prywatności, które również pozwalają
na zapobieżenie ich występowaniu (np. szczepienia akcyjne). Również art. 68 ust. 4 Konstytucji RP nakazujący władzom publicznym
zwalczać choroby epidemiczne nie przesądza czy środki zwalczania chorób epidemicznych powinny być stosowane na zasadzie dobrowolności,
zgodnie z zasadą prawa do samostanowienia (art. 47 Konstytucji RP), czy przymusu leczniczego” (skarga s. 9). Skarżący stwierdził,
że „wprowadzenie obowiązkowych szczepień ochronnych z jednej strony bez uzasadnienia medycznego ku temu, bez powołania funduszu
odszkodowawczego stanowi naruszenie art. 47 Konstytucji w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji” (skarga, s. 10).
10
3. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 5 czerwca 2023 r. poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu.
11
4. Prokurator Generalny (dalej: PG) w piśmie z 7 czerwca 2023 r. wniósł o umorzenie postępowania „w zakresie badania zgodności
art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (aktualny
t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 1657, ze zm.) w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie
obowiązkowych szczepień ochronnych (aktualny t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 2172) z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku
z art. 87 Konstytucji RP” – na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania
przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) ze względu na zbędność wydania wyroku. W pozostałym
zakresie PG wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność wydania
orzeczenia.
12
PG w uzasadnieniu swojego stanowiska wskazał, że „problem konstytucyjny sygnalizowany ową skargą jest identyczny jak w rozstrzygniętej
przez Trybunał Konstytucyjny sprawie o sygn. SK 81/19 – sprowadza się do ograniczenia prawa jednostki przez akt prawny, który
nie należy do źródeł prawa powszechnie obowiązującego” (stanowisko, s. 7). W świetle powyższego, zdaniem PG, postępowanie
w zakresie badania zgodności art. 17 ust. 11 u.z.c.z. i § 5 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku
z art. 87 Konstytucji powinno zostać umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK – ze względu na zbędność wydania
wyroku.
13
PG uznał, że w skardze konstytucyjnej skarżący spełnił warunek dotyczący określenia, która z zasad pochodnych wywodzonych
z art. 2 Konstytucji została naruszona – wskazał bowiem na zasadę dostatecznej określoności przepisów prawa. Skarżący nie
powiązał jednak tego wzorca kontroli z przepisem określającym jego konkretne prawo konstytucyjne. Art. 2 Konstytucji został
bowiem wskazany w
petitum
skargi jako wzorzec samodzielny. Skarżący nie wykazał także w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej, że odwołanie się do zasady
wyrażonej w art. 2 Konstytucji służy wzmocnieniu argumentacji dotyczącej naruszenia praw wynikających z art. 47 Konstytucji.
W świetle tych ustaleń PG uznał, że postępowanie w zakresie badania zgodności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust.
1 u.z.c.z., a także § 3 rozporządzenia MZ z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą dostatecznej określoności przepisów prawa
powinna zostać umorzona na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku.
14
W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej brakuje także, zdaniem PG, istotnego elementu – wskazania, w jaki sposób prawo skarżącego
(jako rodzica małoletniego dziecka), do samostanowienia zostało naruszone przez zakwestionowane przepisy. Nie można zatem
uznać, aby skarżący posiadał legitymację czynną w zakresie wystąpienia ze skargą konstytucyjną kwestionującą art. 5 ust. 1
pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. oraz § 3 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. W opinii
PG, postępowanie w tym zakresie powinno zostać umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK – ze względu na niedopuszczalność
wydania wyroku.
15
5. Minister Zdrowia (dalej: MZ) w piśmie z 22 czerwca 2023 r. wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1
pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK) ze względu na zbędność i niedopuszczalność wydania wyroku. W wypadku nieuwzględnienia wniosku o umorzenie
postępowania, MZ wniósł o stwierdzenie, że art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. są zgodne z art. 2 oraz
art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji; § 3 rozporządzenia MZ jest zgodny z art. 2 i art. 47 w związku z art. 31 ust.
3 Konstytucji.
16
W ocenie MZ, w skardze konstytucyjnej występuje brak legitymacji czynnej skarżącego w zakresie wystąpienia ze skargą konstytucyjną
kwestionującą art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. oraz § 3 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku z art.
31 ust. 3 Konstytucji. Brak wykonania obowiązku przez skarżącego – od którego zasadniczo nie może się uchylić – nie prowadzi
jednak do przymusowego zaszczepienia dziecka, lecz przekłada się na konieczność egzekucji obowiązku o charakterze niepieniężnym.
Innymi słowy, skarżący nie decyduje o swoim życiu osobistym, lecz zastępczo o życiu osobistym swojego dziecka.
17
Zdaniem MZ, art. 2 Konstytucji, w którym zawarto zasadę demokratycznego państwa prawnego, co do zasady nie może stanowić samodzielnego
wzorca kontroli w postępowaniu inicjowanym skargą konstytucyjną. Skarżący nie wywodzi z art. 2 Konstytucji prawa podmiotowego
niewynikającego z innych przepisów konstytucyjnych i nie można uznać, aby art. 2 Konstytucji pełnił funkcję pomocniczego wzorca
kontroli.
18
Wobec wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19 (OTK ZU A/2023, poz. 50), badanie zgodności
art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ ze wskazanymi w skardze konstytucyjnej wzorcami kontroli jest zbędne.
19
MZ podkreślił, że „żaden z poddawanych ocenie konstytucyjności przepisów zarówno ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu
oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi jak i rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie
obowiązkowych szczepień ochronnych nie precyzuje ani ilości dawek poszczególnych szczepionek, ani też nie podaje konkretnego
wieku, w którym te dawki mają być podane (rozporządzenie wskazuje wyłącznie przedział czasowy tj. od dnia urodzenia do ukończenia
19 roku życia). Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że są to informacje specjalistyczne z zakresu medycyny dotyczące technicznych
kwestii wykonania danego szczepienia i nie można ich traktować w kategorii norm prawnych” (stanowisko, s. 4).
20
W ocenie MZ, kwestie związane z ochroną zdrowia publicznego w analizowanym zakresie uzasadniają ingerencję państwa (ustawodawcy)
w sferę prywatności określoną treścią art. 47 Konstytucji. MZ podkreślił, że z „punktu widzenia dyrektyw prawidłowej (przyzwoitej)
legislacji należy podnieść, że rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień
ochronnych swoją regulacją wykonuje przedmiotową ustawę, a zatem konkretyzuje jej przepisy i nie uzupełnia jej w sposób samoistny.
Przepisy rozporządzenia pozostają w związku merytorycznym i funkcjonalnym w stosunku do rozwiązań ustawowych” (stanowisko,
s. 7). „Treść i cel rozporządzenia są zdeterminowane przez cel ustawy. I w związku z tym jako przepisy wykonawcze pozostają
w związku merytorycznym i funkcjonalnym w stosunku do rozwiązań ustawowych, ponieważ tylko w ten sposób mogą być wyznaczone
granice, w jakich powinna mieścić się regulacja zawarta w przepisach ustawodawczych. Jednocześnie trudno uznać, że przyjęte
przez ustawodawcę rozwiązanie w cytowanym § 3 [rozporządzenia MZ], a tym samym kwestionowane przepisy rozporządzenia, zostały
ustanowione w sposób nieprecyzyjny, niejednoznaczny lub powodujący istotne wątpliwości prawne” (stanowisko, s. 9).
21
6. Rzecznik Praw Dziecka (dalej: RPD) w piśmie z 27 czerwca 2023 r. zajął stanowisko, w którym uznał, że art. 5 ust. 1 pkt
1 lit. b i art. 17 ust. 1 i 11 u.z.c.z. oraz § 3 i § 5 rozporządzenia MZ są zgodne z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji
i nie są niezgodne z art. 2 oraz z art. 87 Konstytucji.
22
RPD wskazał między innymi, że Program Szczepień Ochronnych ogłaszany przez Głównego Inspektora Sanitarnego „nie wprowadza
(…) żadnych praw i obowiązków, a więc nie stanowi powszechnego źródła prawa. Dokładna analiza zapisów Programu Szczepień Ochronnych
wskazuje, że żaden z terminów szczepień nie wykracza poza granice obowiązku szczepień wskazane w § 3 rozporządzenia Ministra
Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych. W rzeczywistości więc dokument ten ma charakter
czysto techniczny i zawiera zalecenia, które w zakresie szczepień obowiązkowych mieszczą się w polu regulacji wyznaczanej
przez przepisy ustawy i rozporządzenia, natomiast w zakresie szczepień zalecanych są w polu nieuregulowanym przez przepisy
o charakterze «intruzywnym»” (stanowisko, s. 6).
23
7. W piśmie z 14 lipca 2023 r., stanowisko zajął Sejm. Wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i
3 u.o.t.p.TK ze względu na zbędność i niedopuszczalność wydania wyroku.
24
Sejm wskazał na występującą w sprawie ujemną przesłankę procesową
ne bis in idem
w zakresie kontroli konstytucyjności art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ ze wskazanymi w skardze konstytucyjnej
wzorcami kontroli w związku z wyrokiem TK o sygn. SK 81/19.
25
W ocenie Sejmu, skarżący przywołał art. 2 Konstytucji jako samodzielny wzorzec kontroli, wyprowadzając z niego zasadę określoności
przepisów prawa, jednakże nie wywiódł w skardze konstytucyjnej z tego przepisu wolności lub prawa, które nie zostały wyraźnie
wysłowione w treści innych przepisów konstytucyjnych. Skarżący nie odwołał się także do żadnej z zasad wyrażonych w art. 2
Konstytucji dla uzupełnienia i wzmocnienia argumentacji dotyczącej naruszenia praw i wolności statuowanych w innym przepisie
konstytucyjnym. Przesądza to – w ocenie Sejmu – o konieczności umorzenia postępowania w zakresie dotyczącym badania zgodności
art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. z zasadą określoności przepisów prawa wywodzoną z art. 2 Konstytucji,
ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku.
26
Sejm uznał, że brak w konstrukcji art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. wskazania konkretnego momentu w
życiu dziecka (miesiąca/roku jego życia), w którym należy podać szczepionkę oraz liczby dawek szczepionek, jest efektem intencjonalnego
i uzasadnionego zaniechania ustawodawcy, któremu nie można przypisać charakteru luki tetycznej. Zarzut braku w kwestionowanej
regulacji elementów pożądanych przez skarżącego Sejm zakwalifikował jako skargę na zaniechanie ustawodawcze, które nie podlega
kognicji Trybunału Konstytucyjnego.
27
Za istotne Sejm uznał także wątpliwości co do legitymacji skargowej skarżącego. Albowiem, „skarżący, czy to wyrażając zgodę
na obowiązkowe szczepienie ochronne swojego syna, czy wyraźnie sprzeciwiając się temu świadczeniu zdrowotnemu nie decyduje
o swoim życiu osobistym, ale zastępczo, o życiu osobistym odrębnego od niego podmiotu – swojego dziecka. Rodzic, jako przedstawiciel
ustawowy nie reprezentuje żadnych interesów własnych, tylko interesy dziecka, postępując zgodnie z podstawową regułą wykonywania
władzy rodzicielskiej «tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny»”. Sejm wskazał przy tym, że skarga konstytucyjna
może być zwrócona wyłącznie przeciwko ustawie lub innemu aktowi normatywnemu naruszającemu konstytucyjne wolności lub prawa
skarżącego, tego jednak – zdaniem Sejmu – w niniejszej sprawie zabrakło, co skutkuje niedopuszczalnością wydania wyroku w
tym zakresie.
II
28
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje:
29
1. Uwagi wstępne.
30
Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego, na każdym etapie postępowania niezbędna jest kontrola, czy
nie zachodzi jedna z ujemnych przesłanek wydania wyroku, powodująca konieczność umorzenia postępowania (zob. zamiast wielu,
wyrok TK z 30 września 2014 r., sygn. SK 22/13, OTK ZU nr 8/A/2014, poz. 96 i powołane tam orzecznictwo TK). W wypadku stwierdzenia
przeszkody formalnej na etapie merytorycznego rozpoznania skargi Trybunał umarza postępowanie, ponieważ pozytywny wynik wstępnej
kontroli skargi nie przesądza definitywnie o dopuszczalności późniejszego jej rozpoznania co do istoty sprawy (zob. postanowienie
pełnego składu TK z 15 listopada 2018 r., sygn. SK 5/14, OTK ZU A/2018, poz. 66).
31
2. Przedmiot i wzorce kontroli.
32
W
petitum
skargi konstytucyjnej skarżący wniósł o stwierdzenie niezgodności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 17 ust. 1 i 11 ustawy
z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239; obecnie:
Dz. U. z 2025 r. poz. 1675; dalej: u.z.c.z.) oraz § 3 i § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie
obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753; dalej: rozporządzenie MZ) ze wskazanymi w skardze konstytucyjnej
wzorcami kontroli.
33
Zaskarżone przepisy mają następującą treść:
34
1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.c.z.: „[o]soby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są obowiązane na zasadach
określonych w ustawie do: (…) poddawania się (…) szczepieniom ochronnym”;
35
2) art. 17 ust. 1 u.z.c.z.: „[o]soby, określone na podstawie ust. 10 pkt 2, są obowiązane do poddawania się szczepieniom ochronnym
przeciw chorobom zakaźnym określonym na podstawie ust. 10 pkt 1, zwanym dalej «obowiązkowymi szczepieniami ochronnymi»”; uzupełnienia
wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 10 pkt 2 u.z.c.z.: „[m]inister właściwy do spraw zdrowia określi, w drodze rozporządzenia:
(…) osoby lub grupy osób obowiązane do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym, wiek
i inne okoliczności stanowiące przesłankę powstania obowiązku szczepień ochronnych”. Z kolei art. 17 ust. 10 pkt 1 u.z.c.z.
stanowi, że „[m]inister właściwy do spraw zdrowia określi, w drodze rozporządzenia: (…) wykaz chorób zakaźnych objętych obowiązkiem
szczepień ochronnych”;
36
3) art. 17 ust. 11 u.z.c.z.: „Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra właściwego
do spraw zdrowia, Program Szczepień Ochronnych na dany rok, ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych
szczepionek, wynikającymi z aktualnej sytuacji epidemiologicznej, przepisów wydanych na podstawie ust. 10 i art. 19 ust. 10
oraz zaleceń, w terminie do dnia 31 października roku poprzedzającego realizację tego programu”;
37
4) § 3 rozporządzenia MZ określał „[o]bowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw:
38
1) błonicy obejmuje:
39
a) dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia,
40
b) osoby ze stycznością z chorymi na błonicę;
41
2) gruźlicy obejmuje dzieci i młodzież od dnia urodzenia do ukończenia 15 roku życia;
42
3) inwazyjnemu zakażeniu Haemophilus influenzae typu b obejmuje dzieci od 7 tygodnia życia do ukończenia 6 roku życia;
43
4) inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae obejmuje dzieci i młodzież od 2 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia;
44
5) krztuścowi obejmuje dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia;
45
6) nagminnemu zakażeniu przyusznic (śwince) obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia;
46
7) odrze obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia;
47
8) ospie wietrznej obejmuje:
48
a) dzieci do ukończenia 12 roku życia:
49
– z upośledzeniem odporności o wysokim ryzyku ciężkiego przebiegu choroby,
50
– z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji,
51
– zakażone HIV,
52
– przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią,
53
b) dzieci do ukończenia 12 roku życia z otoczenia osób określonych w lit. a, które nie chorowały na ospę wietrzną,
54
c) dzieci do ukończenia 12 roku życia, inne niż wymienione w lit. a i b, przebywające w:
55
– zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych,
56
– zakładach opiekuńczo-leczniczych,
57
– rodzinnych domach dziecka,
58
– domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży,
59
– domach pomocy społecznej,
60
– placówkach opiekuńczo-wychowawczych,
61
– regionalnych placówkach opiekuńczo-terapeutycznych,
62
– interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych,
63
d) dzieci, inne niż wymienione w lit. a-c, przebywające w żłobkach lub klubach dziecięcych;
64
9) ostremu nagminnemu porażeniu dziecięcemu (poliomyelitis) obejmuje dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19
roku życia;
65
10) różyczce obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia;
66
11) tężcowi obejmuje:
67
a) dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia,
68
b) osoby zranione, narażone na zakażenie;
69
12) wirusowemu zapaleniu wątroby typu B obejmuje:
70
a) dzieci i młodzież od dnia urodzenia do ukończenia 19 roku życia,
71
b) uczniów szkół medycznych lub innych szkół prowadzących kształcenie na kierunkach medycznych, którzy nie byli szczepieni
przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B,
72
c) studentów uczelni medycznych lub innych uczelni, prowadzących kształcenie na kierunkach medycznych, którzy nie byli szczepieni
przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B,
73
d) osoby szczególnie narażone na zakażenie w wyniku styczności z osobą zakażoną wirusem zapalenia wątroby typu B, które nie
były szczepione przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B,
74
e) osoby zakażone wirusem zapalenia wątroby typu C,
75
f) osoby wykonujące zawód medyczny narażone na zakażenie, które nie były szczepione przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu
B,
76
g) osoby w fazie zaawansowanej choroby nerek z filtracją kłębuszkową poniżej 30 ml/min oraz osoby dializowane;
77
13) wściekliźnie obejmuje osoby mające styczność ze zwierzęciem chorym na wściekliznę lub podejrzanym o zakażenie wirusem
wścieklizny;
78
14) zakażeniom wywołanym przez rotawirusy obejmuje dzieci po ukończeniu 6 tygodnia życia do ukończenia 32 tygodnia życia”;
79
5) § 5 rozporządzenia MZ stanowił, że „[o]bowiązkowe szczepienia ochronne są prowadzone zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych
na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, o którym mowa w art. 17 ust. 11 ustawy
z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi”.
80
Skarżący w
petitum
skargi konstytucyjnej jako wzorce kontroli art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. a także § 3 rozporządzenia
MZ wskazał wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadę dostatecznej określoności przepisów prawa oraz art. 47 w związku z art. 31
ust. 3 Konstytucji (prawem do prywatności i decydowania o swoim życiu osobistym). Jeżeli chodzi o art. 17 ust. 11 u.z.c.z.
w związku z § 5 rozporządzenia MZ, skarżący wniósł o stwierdzenie ich niezgodności z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w
związku z art. 87 Konstytucji.
81
3. Ocena dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej.
82
3.1. Merytoryczne rozpoznanie skargi konstytucyjnej jest uwarunkowane ustaleniem, czy spełnia ona wymagania procesowe, o których
stanowi art. 79 ust. 1 Konstytucji, a które zostały dookreślone w art. 53 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji
i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK).
83
Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, „[k]ażdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach
określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu
normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach
albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji”. Z tego przepisu oraz art. 53 u.o.t.p.TK wynikają przesłanki wymagane do
merytorycznego rozpoznania skargi przez Trybunał.
84
Po pierwsze, przedmiotem zaskarżenia skargą konstytucyjną może być wyłącznie przepis ustawy lub innego aktu normatywnego.
Przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego nie są zatem akty stosowania prawa, a więc orzeczenia lub ostateczne decyzje
zapadłe w indywidualnej sprawie skarżącego, lecz akty normatywne, na podstawie których rozstrzygnięcia te zostały wydane (por.
postanowienia i wyroki TK z: 1 lipca 2008 r., sygn. SK 40/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 101; 13 października 2008 r., sygn.
SK 20/08, OTK ZU nr 8/A/2008, poz. 146; 2 czerwca 2009 r., sygn. SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83; 17 listopada 2009
r., sygn. SK 64/08, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 148; 29 listopada 2010 r., sygn. SK 8/10, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 117; 2 lutego
2012 r., sygn. SK 14/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 17; 28 lutego 2012 r., sygn. SK 27/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 20; 7 maja
2013 r., sygn. SK 31/12, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 46; 9 maja 2017 r., sygn. SK 18/16, OTK ZU A/2017, poz. 37; 28 lutego 2018
r., sygn. SK 45/15, OTK ZU A/2018, poz. 12).
85
Po drugie, choć przedmiotem skargi jest przepis prawa, nie można w niej jednak kwestionować zgodności z Konstytucją ustawy
lub innego aktu normatywnego w oderwaniu od aktów stosowania prawa w indywidualnej sprawie. Skarga konstytucyjna nie jest
bowiem środkiem abstrakcyjnej kontroli zgodności z Konstytucją. Aby skarżący mógł skutecznie zakwestionować tę zgodność, najpierw
sąd lub organ administracji publicznej musi wydać ostateczne orzeczenie w jego sprawie, i to z zastosowaniem kwestionowanej
regulacji. Warunkiem koniecznym merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej jest więc określenie zaskarżonego przepisu,
na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych wolnościach lub prawach albo
obowiązkach skarżącego (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK). Przyjęty w Konstytucji model skargi konstytucyjnej został bowiem
oparty na zasadzie konkretności i subsydiarności. Skarżący nie może zatem zakwestionować zgodności z Konstytucją aktu normatywnego
w oderwaniu od indywidualnej sprawy, w której na mocy konkretnego aktu stosowania prawa doszło do naruszenia jego wolności
lub praw albo obowiązków określonych w Konstytucji.
86
Zaskarżonemu przepisowi można postawić zarzut pominięcia prawodawczego, jednakże może on być merytorycznie rozpoznany tylko
wtedy, gdy spełnia określone w ugruntowanym orzecznictwie Trybunału wymagania. Kognicja Trybunału w zakresie kontroli pominięcia
prawodawczego jest bowiem instytucją wyjątkową, dlatego dopuszczające ją przesłanki procesowe muszą być spełniane w całości
oraz ściśle.
87
Po trzecie, do merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej niezbędne jest określenie, które konstytucyjne wolności lub
prawa przysługujące skarżącemu i w jaki sposób zostały naruszone przez ostateczne orzeczenie sądu lub organu administracji
publicznej, wydane na podstawie zaskarżonego przepisu czy przepisów aktu normatywnego (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK).
88
Po czwarte, skarga konstytucyjna powinna zawierać uzasadnienie zarzutu niezgodności z Konstytucją kwestionowanych przepisów
z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK).
89
3.2. W punkcie pierwszym
petitum
skargi konstytucyjnej podniesiono zarzut niezgodności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. z art. 2 oraz
art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Jednakże powołany przedmiot kontroli nie oddziałuje na wolności i prawa konstytucyjne
skarżącego, ale na wolności i prawa jego dziecka. To małoletnie dziecko, a nie skarżący podlega obowiązkowi szczepiennemu.
Jednocześnie skarżący nie sformułował zarzutów związanych z jego odpowiedzialnością za realizację obowiązku szczepiennego
dziecka (zob. wyrok TK z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19, OTK ZU A/2023, poz. 50). W przedmiotowym zakresie skarżący nie miał
zatem legitymacji do wniesienia skargi konstytucyjnej (zob. postanowienia TK z: 2 grudnia 2015 r., sygn. SK 36/14, OTK ZU
nr 11/A/2015, poz. 189; 5 lipca 2023 r., sygn. SK 95/20, OTK ZU A/2023, poz. 67; 18 października 2023 r., sygn. SK 49/23,
OTK ZU A/2023, poz. 79; 14 listopada 2023 r., sygn. SK 82/23, OTK ZU A/2023, poz. 89; 6 grudnia 2023 r., sygn. SK 57/23, OTK
ZU A/2023, poz. 107; 6 marca 2024 r., sygn. SK 2/24, OTK ZU A/2024, poz. 32; 6 marca 2024 r., sygn. SK 45/23, OTK ZU A/2024,
poz. 33; 11 kwietnia 2024 r., sygn. SK 69/23, OTK ZU A/2024, poz. 38; 11 kwietnia 2024 r. sygn. SK 71/23, OTK ZU A/2024, poz.
39; 24 kwietnia 2024 r., sygn. SK 51/23, OTK ZU A/2024, poz. 41; 24 kwietnia 2024 r., sygn. SK 70/23, OTK ZU A/2024, poz.
42; 8 maja 2024 r., sygn. SK 59/23, OTK ZU A/2024, poz. 49; 8 maja 2024 r., sygn. SK 92/23, OTK ZU A/2024, poz. 50; 8 maja
2024 r., sygn. SK 44/23, OTK ZU A/2024, poz. 48; 18 września 2024 r., sygn. SK 49/24, OTK ZU A/2024, poz. 78; 24 września
2024 r., sygn. SK 79/23, OTK ZU A/2024, poz. 80), dlatego wydanie w tym zakresie wyroku było niedopuszczalne, a postępowanie
należało umorzyć (art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK).
90
3.3. W punkcie drugim
petitum
skargi zażądano stwierdzenia niezgodności ze wskazanymi przepisami Konstytucji § 3 rozporządzenia MZ. Rozporządzenie to zostało
uchylone 1 października 2023 r. W czasie rozpoznawania skargi konstytucyjnej przez Trybunał obowiązywało już rozporządzenie
Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 782). Postępowanie
w zakresie oceny zarzutów postawionych w punkcie drugim
petitum
skargi konstytucyjnej należało zatem umorzyć (art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK). Jednocześnie, Trybunał Konstytucyjny, po
przeanalizowaniu skargi konstytucyjnej, nie znalazł podstaw do zastosowania art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK.
91
3.4. Sformułowany w punkcie trzecim
petitum
skargi konstytucyjnej zarzut niezgodności art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku
z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji był już przedmiotem oceny przez Trybunał Konstytucyjny. W wyroku o sygn.
SK 81/19 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że „[a]rt. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu
zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2022 r. poz. 1657, ze zm.) w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z
dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2172) w zakresie, w jakim termin
wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone
są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie
przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w
związku z art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. Przepisy te we wskazanym zakresie utraciły moc obowiązującą po upływie
sześciu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. W pozostałym zakresie Trybunał umorzył
postępowanie. Ogłoszenie wyroku w Dzienniku Ustaw nastąpiło 12 maja 2023 r. Wydanie wyroku w przedmiotowym zakresie było zatem
zbędne (
ne bis in idem
), dlatego postępowanie podlegało umorzeniu (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK).
92
Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.Pełny tekst orzeczenia
SK 52/23
Oryginalna, niezmieniona treść orzeczenia. Jeżeli chcesz przeczytać analizę (zagadnienia prawne, podstawa prawna, argumentacja, rozstrzygnięcie), wróć do strony orzeczenia.