99/A/2026
POSTANOWIENIE
z dnia 16 września 2026 r.
Sygn. akt P 21/19
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Stanisław Piotrowicz - przewodniczący
Justyn Piskorski
Bartłomiej Sochański
Rafał Wojciechowski
Jarosław Wyrembak - sprawozdawca,
po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 września 2026 r., pytania prawnego Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza
w Krakowie:
„czy art. 945 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. 2019 r., poz. 1145 z późniejszymi zmianami) w
zakresie, w jakim wyłącza możliwość powołania się w postępowaniu w przedmiocie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia
spadku na nieważność testamentu po upływie 10 lat od otwarcia spadku, gdy testament został otwarty i ogłoszony po upływie
tego 10-letniego okresu, jest zgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”,
postanawia:
umorzyć postępowanie.
Orzeczenie zapadło jednogłośnie.
Uzasadnienie
I
1
1. W postanowieniu z 22 października 2019 r., sygn. akt I Ns 2136/11/P, Sąd Rejonowy dla Krakowa-Podgórza w Krakowie I Wydział
Cywilny (dalej: sąd pytający) przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne, czy art. 945 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia
1964 r. – Kodeks cywilny (aktualnie: Dz. U. z 2026 r. poz. 795; dalej: k.c.) w zakresie, w jakim wyłącza możliwość powołania
się – w postępowaniu w przedmiocie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku – na nieważność testamentu po upływie
dziesięciu lat od otwarcia spadku, gdy testament został otwarty i ogłoszony po upływie tego okresu, jest zgodny z art. 64
ust. 1 i 2 w związku z art. 2 Konstytucji.
2
1.1. Sąd pytający wystąpił do Trybunału na tle postępowania wszczętego wnioskiem z 2011 r. o zmianę postanowienia o stwierdzeniu
nabycia spadku z 2008 r. W uzasadnieniu ww. wniosku wnioskodawca podniósł, że został powołany do dziedziczenia spadku otwartego
w 2000 r., na podstawie testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego w 1999 r. Wnioskodawca podniósł jednocześnie,
że nie brał udziału w postępowaniu zakończonym w 2008 r., w którym sąd postanowił stwierdzić nabycie spadku przez małżonkę
zmarłego spadkodawcy na zasadach ustawowych. Wobec podniesienia przez spadkobierczynię ustawową zarzutu nieważności ww. testamentu,
wyjawionego w 2011 r., sąd pytający doszedł do przekonania, że udzielenie przez Trybunał odpowiedzi na zadane pytanie prawne
jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy.
3
1.2. W uzasadnieniu pytania prawnego sąd pytający wyraził pogląd, że zakwestionowana regulacja jest sprzeczna z Konstytucją
w zakresie, w jakim nie przyznaje uprawnionym skutecznego prawa do zakwestionowania ważności testamentu sporządzonego w warunkach
wyłączających świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, w ten sposób, że po upływie dziesięciu lat od otwarcia
spadku nie jest możliwe podniesienie zarzutu nieważności testamentu w żadnym wypadku, a więc także wtedy, gdy testament ten
został otwarty i ogłoszony po upływie ww. terminu. W opinii sądu, kwestionowany przepis jest niezgodny z Konstytucją również
z uwagi na to, że prawo własności przysługujące osobie fizycznej nie wygasa z chwilą śmierci uprawnionego, natomiast istotą
konstytucyjnej gwarancji prawa dziedziczenia jest zakaz przejmowania przez państwo własności zmarłych osób fizycznych oraz
zapewnienie porządku dziedziczenia zgodnie z wolą testatora. Sąd pytający podniósł wreszcie, że zasada pierwszeństwa dziedziczenia
testamentowego nie może uzasadniać uprzywilejowania spadkobiercy testamentowego przez pozbawienie spadkobierców ustawowych
środków prawnych służących zakwestionowaniu tego pierwszeństwa. Sąd pytający zauważył przy tym, że z art. 2 Konstytucji wynika
zakaz tworzenia przez ustawodawcę takich konstrukcji normatywnych, które są niewykonalne, stanowią złudzenie prawa albo pozór
ochrony interesów majątkowych związanych funkcjonalnie z treścią ustanowionego prawa podmiotowego.
4
2. W piśmie z 20 grudnia 2019 r. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: Rzecznik) zgłosił udział w postępowaniu i wniósł o stwierdzenie,
że art. 945 § 2 k.c. „w zakresie, w jakim wyłącza możliwość powołania się w postępowaniu w przedmiocie zmiany postanowienia
o stwierdzeniu nabycia spadku na nieważność testamentu, po upływie 10 lat od otwarcia spadku, w sytuacji gdy sam testament
został otwarty i ogłoszony po upływie tego 10-letniego okresu, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 Konstytucji
RP przez to, że pozbawia przysługujące spadkobiercom ustawowym prawo dziedziczenia ochrony prawnej, w następstwie uniemożliwienia
im potwierdzenia uprawnień spadkowych”. W piśmie z 7 marca 2020 r. Rzecznik uzasadnił stanowisko podnosząc, że wprowadzenie
terminu zawitego ograniczającego możliwość kwestionowania ważności testamentu ma uzasadnienie praktyczne, lecz jest jednocześnie
równoznaczne z pozbawieniem spadkobierców ustawowych ochrony prawnej w zakresie przysługującego im prawa w wypadku ujawnienia
testamentu po upływie tego terminu. Jak zauważył Rzecznik, określenie terminu, o którym mowa w art. 945 § 2 k.c., nie uwzględnia
kwestii momentu ujawnienia testamentu, a tym samym dopuszcza „spóźnione” przedstawienie testamentu. W opinii Rzecznika, kwestionowany
przepis stoi z jednej strony w sprzeczności z postulatem mobilizacji uprawnionych do dochodzenia przysługujących im roszczeń
bez zbędnej zwłoki, a z drugiej stwarza okazję do destabilizacji stanu prawnego w stosunkach spadkowych nawet po upływie znacznie
długiego czasu.
5
3. W piśmie z 31 maja 2021 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: Sejm) udzielił wyjaśnień w sprawie pytania prawnego,
wnosząc o stwierdzenie, że art. 945 § 2 k.c. „w zakresie, w jakim (…) wyłącza możliwość powołania się w postępowaniu w przedmiocie
zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na nieważność testamentu po upływie 10 lat od otwarcia spadku, gdy testament
został otwarty i ogłoszony po upływie tego dziesięcioletniego okresu, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji w związku
z art. 2 Konstytucji”. Sejm stanął na stanowisku, że o ile można dopuścić spełnienie przesłanek wydania wyroku w sprawie zadanego
pytania prawnego, o tyle argumentacja sądu pytającego wykazuje brak uzasadnienia sprzeczności kwestionowanej normy z powołanymi
wzorcami konstytucyjnymi. Sejm podniósł, że sąd pytający nie dokonał pełnej analizy orzecznictwa oraz metod wykładni przepisów
prawa cywilnego, aby ustalić, czy w orzecznictwie sądowym doszło do utrwalenia powtarzalnej i powszechnej interpretacji zaskarżonego
przepisu nadającej mu znaczenie sprzeczne z Konstytucją. Ponadto zdaniem Sejmu, odmiennie niż ocenia to sąd pytający, nie
można uznać, że jest ustalony bezwzględnie pogląd, iż zastosowanie konstrukcji nadużycia prawa materialnego, o której mowa
w art. 5 k.c., oraz konstrukcji nadużycia prawa procesowego jest niedopuszczalne w odniesieniu do dziesięcioletniego terminu
wynikającego z zaskarżonego przepisu. Sejm podniósł wreszcie, że z uzasadnienia pytania prawnego nie wynika, by sąd pytający
rozważał dopuszczalność zastosowania innych niż klauzule generalne mechanizmów ochrony interesów osób, na których szkodę sporządzono
testament obciążony wadą oświadczenia woli testatora.
6
4. W piśmie z 2 czerwca 2021 r. Prokurator Generalny (dalej: Prokurator) zajął stanowisko, że postępowanie podlega umorzeniu
na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem
Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku wobec niespełnienia przesłanki funkcjonalnej
pytania prawnego. Prokurator podniósł, że pytanie postawione Trybunałowi w trybie art. 193 Konstytucji powinno być poprzedzone
prawidłową subsumpcją stanu faktycznego i stanu prawnego leżącą w zakresie właściwości i kompetencji sądu pytającego. Prokurator
zauważył, że jedynie poprawne ustalenie stanu faktycznego oraz unormowań znajdujących zastosowanie w rozpoznawanej sprawie
umożliwia wyjaśnienie ewentualnych wątpliwości dotyczących zgodności z Konstytucją w trybie pytania prawnego.
7
5. W piśmie z 30 czerwca 2026 r. Rzecznik poinformował, że wycofuje udział w sprawie wraz ze stanowiskiem z 2020 r.
II
8
Na rozprawę wyznaczoną na 12 sierpnia 2026 r. przed Trybunałem Konstytucyjnym nie stawił się przedstawiciel Sejmu, przedstawiciel
Prokuratora Generalnego ani także przedstawiciel Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie występującego z pytaniem
prawnym. W związku z powyższym Trybunał odwołał termin rozprawy i przekazał sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.
III
9
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje:
10
1. Zgodnie z art. 193 Konstytucji, każdy sąd może przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności aktu
normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy
rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. Zgodnie zaś z art. 197 Konstytucji, organizację Trybunału Konstytucyjnego
oraz tryb postępowania przed Trybunałem określa ustawa. I tak, w myśl art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o
organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), Trybunał
orzeka w sprawach zgodności z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą aktu normatywnego kwestionowanego
w pytaniu prawnym, o którym mowa w art. 193 Konstytucji. Zgodnie zaś z art. 56 ust. 1 u.o.t.p.TK, wszczęcie postępowania przed
Trybunałem następuje na podstawie pytania prawnego, które zgodnie z art. 46 w związku z art. 52 ust. 1 i 2 u.o.t.p.TK jest
pismem procesowym mającym formę postanowienia sądu i zawiera: 1) wskazanie sądu, przed którym toczy się postępowanie w sprawie
oraz oznaczenie sprawy; 2) wskazanie organu, który wydał kwestionowany akt normatywny; 3) określenie kwestionowanego aktu
normatywnego lub jego części; 4) sformułowanie zarzutu niezgodności z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą
kwestionowanego aktu normatywnego oraz jego uzasadnienie, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie; 5) wyjaśnienie,
w jakim zakresie odpowiedź na pytanie może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, w związku z którą pytanie zostało przedstawione.
11
Reasumując, dopuszczalność merytorycznego rozpoznania pytania prawnego przez Trybunał Konstytucyjny uzależniona jest zatem
od łącznego spełnienia przesłanek formalnych określonych w ww. przepisach, tj. 1) przesłanki podmiotowej, która wymaga, aby
podmiotem inicjującym kontrolę konstytucyjną w trybie pytania prawnego był wyłącznie sąd; 2) przesłanki przedmiotowej, która
ogranicza kontrolę jedynie do oceny hierarchicznej zgodności aktów normatywnych z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową
lub ustawą; 3) przesłanki funkcjonalnej, która nakazuje, aby od odpowiedzi na pytanie prawne zależało rozstrzygnięcie sprawy
toczącej się przed sądem.
12
2. Analiza pytania prawnego Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie I Wydział Cywilny (dalej: sąd pytający) z 22 października
2019 r., sygn. akt I Ns 2136/11/P, wykazała, że pierwsza i druga z ww. przesłanek zostały dochowane. Trybunał ustalił jednak,
że sąd pytający nie wykazał przesłanki funkcjonalnej pytania prawnego, warunkującej dopuszczalność dokonania oceny zgodności
kwestionowanego w nim przepisu z Konstytucją. Sąd pytający trafnie zidentyfikował niejednolitość stanowisk doktrynalnych oraz
poglądów orzeczniczych w zakresie dopuszczalności zastosowania klauzul generalnych prawa cywilnego w rozstrzygnięciach sądowych
dotyczących objętej pytaniem materii. Trybunał uznał jednak, że sąd pytający nie wykazał w wystarczający sposób, że w warunkach
rozpoznawanej przez sąd sprawy nie ma możliwości dokonania prokonstytucyjnej wykładni art. 945 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia
1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2026 r. poz. 795; dalej: k.c.), jak również że nie ma możliwości zastosowania instytucji
nadużycia prawa wskazanej w art. 5 k.c. Prokurator Generalny zasadnie podniósł w toku postępowania przed Trybunałem, że „[w]
orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych można zaobserwować bardziej elastyczne, niż w doktrynie, podejście do
możliwości nieuwzględnienia upływu terminu zawitego z powołaniem się na art. 5 k.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego aprobuje
się bowiem nieuwzględnianie upływu terminu zawitego w oparciu o konstrukcję art. 5 k.c.” (s. 14, stanowisko Prokuratora Generalnego).
W świetle powyższych ustaleń Trybunał stwierdził, że rozstrzygnięcie sprawy zawisłej przed sądem pytającym nie zależy wyłącznie
od wyroku w przedmiocie zgodności przepisu kwestionowanego w pytaniu prawnym z Konstytucją.
13
3. W wyroku z 17 października 2000 r., sygn. SK 5/99 (OTK ZU nr 7/2000, poz. 254), Trybunał Konstytucyjny zasadnie wywiódł,
że w art. 5 k.c. „mamy do czynienia z klauzulą generalną, która niejako «współistnieje» z całym systemem prawa cywilnego i
z tego punktu widzenia musi być brana pod uwagę przez sądy przy rozstrzyganiu każdej sprawy. (…) Ze względu na przedmiot art.
5 kc, którym jest nadużycie prawa podmiotowego, zaskarżona norma wykazuje się z natury rzeczy większym stopniem ogólności,
niż inne instytucje prawne, w tym inne klauzule generalne, stwarzając tym samym pole dla wykładni sądowej. W grę wchodzą bowiem
różnorodne stany faktyczne we wszystkich działach prawa cywilnego, które nie mogą być jednolicie traktowane z punktu widzenia
art. 5 kc”.
14
Z uwagi na powyższe, Trybunał umorzył postępowanie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK z powodu niedopuszczalności
wydania wyroku.Pełny tekst orzeczenia
P 21/19
Oryginalna, niezmieniona treść orzeczenia. Jeżeli chcesz przeczytać analizę (zagadnienia prawne, podstawa prawna, argumentacja, rozstrzygnięcie), wróć do strony orzeczenia.