Pełny tekst orzeczenia K 33/15

24/A/2017
POSTANOWIENIE
z dnia 5 kwietnia 2017 r.
Sygn. akt K 33/15
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Zbigniew Jędrzejewski - przewodniczący
Małgorzata Pyziak-Szafnicka
Piotr Tuleja
Michał Warciński
Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz - sprawozdawca,
po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 kwietnia 2017 r., wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich o zbadanie zgodności:
art. 408 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) w zakresie, w
jakim wyłącza dopuszczalność wznowienia postępowania na podstawie art. 401
1
ustawy – Kodeks postępowania cywilnego po upływie pięciu lat od uprawomocnienia się orzeczenia, z art. 190 ust. 4 w związku
z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i
trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym
(Dz. U. poz. 2072)
umorzyć postępowanie.
Orzeczenie zapadło jednogłośnie.
Uzasadnienie
I
1
1. Wnioskiem z 10 listopada 2015 r. Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności
art. 408 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; aktualnie: Dz. U.
z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność wznowienia postępowania na podstawie
art. 401
1
k.p.c. po upływie pięciu lat od uprawomocnienia się orzeczenia, z art. 190 ust. 4 w związku z art. 45 ust. 1, art. 77 ust.
2 oraz art. 2 Konstytucji.
2
Uzasadniając zarzut niekonstytucyjności, Rzecznik Praw Obywatelskich stwierdził, że zawarte w końcowej części art. 190 ust.
4 ustawy zasadniczej odesłanie do ustaw zwykłych, które mają uregulować zasady i tryb wznowienia postępowania, nie daje ustawodawcy
swobody unormowania kwestii materialnoprawnych i procesowych w sposób dowolny. Owe unormowania muszą służyć efektywnej realizacji
konstytucyjnego prawa jednostek, tak by doprowadziły do ponownego rozpoznania sprawy z poszanowaniem standardów ustawy zasadniczej.
3
Potrzeba stabilizacji obrotu prawnego nie przesądza o konstytucyjności ograniczenia wynikającego z art. 408 k.p.c., tym bardziej
że on sam przewiduje wyjątek od wymogu zachowania terminu pięcioletniego w wypadku, gdy strona była pozbawiona możliwości
uczestniczenia w dotyczącym jej postępowaniu. Badając, czy identyczny wyjątek nie powinien dotyczyć także sytuacji stwierdzenia
niekonstytucyjności podstawy prawnej zapadłego rozstrzygnięcia, należy wziąć pod uwagę to, czy nieograniczonemu w czasie wznawianiu
postępowań nie sprzeciwiają się konstytucyjnie chronione wartości, w tym przede wszystkim potrzeba ochrony praw innych osób
(art. 31 ust. 3 Konstytucji); trzeba bowiem pamiętać, że w postępowaniach cywilnych – w przeciwieństwie do postępowań z zakresu
prawa publicznego – spór prowadzą równorzędne podmioty prawa prywatnego.
4
Rzecznik opowiedział się jednak za potrzebą dopuszczenia w omawianej sytuacji wznowienia postępowania także po upływie terminu
ustawowego. Jego zdaniem, przemawiają za tym trzy argumenty. Po pierwsze, ponowne rozpatrzenie sprawy nie musi prowadzić do
wydania orzeczenia o diametralnie odmiennej treści od orzeczenia pierwotnego (strona może wszak dążyć wyłącznie do tego, by
postępowanie przeprowadzono z poszanowaniem jej praw). Po drugie, w praworządnym państwie na ochronę powinny zasługiwać wyłącznie
te prawa osób trzecich, które zostały nabyte w sposób słuszny, a zatem w warunkach materialnej i proceduralnej praworządności
(można mieć przy tym wątpliwość, czy przesłankę tę spełniają prawa nabyte na podstawie niekonstytucyjnego przepisu). Po trzecie,
trzeba uwzględnić, że ocena skutków konkretnego wyroku stwierdzającego niezgodność z ustawą zasadniczą należy do Trybunału
Konstytucyjnego, który – ważąc kolidujące ze sobą wartości – może określić, w jakim stopniu orzeczenie derogacyjne ma umożliwiać
zainteresowanym wznowienie postępowań. Rzecznik uznał, że najbardziej właściwym rozwiązaniem jest, by – o ile w konkretnej
sytuacji dojdzie do zasadniczego konfliktu praw i wartości wyrażonych w Konstytucji – o ograniczeniu prawa do wzruszenia orzeczeń
opartych na niekonstytucyjnej podstawie prawnej rozstrzygał wyłącznie Trybunał, a nie przepis ustawy zwykłej, który jako jedyne
istotne kryterium wskazuje upływ terminu liczonego od zakończenia postępowania.
5
Możliwość żądania wznowienia postępowania powinna przysługiwać wszystkim podmiotom, wobec których zapadło rozstrzygnięcie,
którego podstawą była zakwestionowana norma prawna, niezależnie od tego, w jakim trybie doszło do stwierdzenia jej niekonstytucyjności.
Niedopuszczalne jest w szczególności przyjęcie, że rozważane prawo przysługuje jedynie podmiotom, które wniosły skargę konstytucyjną.
6
Zakresowa niezgodność art. 408 k.p.c. z art. 190 ust. 4 Konstytucji przesądza o sprze-czności tego przepisu również z jej
art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2.
7
Odnosząc się do zarzutu niezgodności skarżonego przepisu z art. 2 ustawy zasadniczej, tj. z wywodzoną z niego zasadą zaufania
do państwa i stanowionego przez nie prawa, Rzecznik stwierdził, że skoro Konstytucja gwarantuje prawo do sanacji postępowania
sądowego, to ustawowy mechanizm obliczania terminu realizacji tego prawa stanowi swego rodzaju pułapkę proceduralną – termin
pięcioletni może bowiem upłynąć, zanim jeszcze powstanie możliwość skorzystania z prawa powołania się na wyrok Trybunału.
Prowadzi to niekiedy do nadania rozważanemu prawu charakteru pozornego.
8
Art. 408 k.p.c. może poza tym powodować nie tylko pozbawienie prawa do sanacji postępowania sądowego, ale również uniemożliwiać
skorzystanie z prawa gwarantowanego w art. 77 ust. 1 Konstytucji, czyli prawa do odszkodowania za bezprawne działanie władzy
publicznej, polegające – w tym wypadku – na wydaniu orzeczenia w oparciu o niekonstytucyjne unormowanie. Uzyskanie takiego
odszkodowania możliwe jest dopiero wówczas, gdy – po stwierdzeniu niezgodności określonej regulacji prawnej przez Trybunał
Konstytucyjny – we właściwym postępowaniu stwierdzona zostanie także niezgodność z prawem zapadłego na jej podstawie rozstrzygnięcia,
o czym stanowi art. 417
1
§ 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2014 r. poz. 121, ze zm.; aktualnie: Dz. U. z 2017 r.
poz. 459; dalej: k.c.). Jako że przez właściwe postępowanie w omawianym wypadku należy rozumieć postępowanie wznowieniowe,
to w konsekwencji upływ przewidzianego w art. 408 k.p.c. pięcioletniego terminu, liczonego od uprawomocnienia się orzeczenia,
wyklucza dochodzenie roszczenia o naprawienie szkody pomimo tego, iż samo roszczenie odszkodowawcze nie musiało jeszcze ulec
przedawnieniu. Zgodnie bowiem z art. 442
1
§ 1 k.c. do przedawnienia w rozważanej sytuacji dochodzi z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się
o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, co ma miejsce w chwili wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego,
jednakże nie później niż dziesięć lat od dnia wystąpienia zdarzenia wywołującego szkodę, którym jest akt zastosowania niekonstytucyjnej
regulacji.
9
10
2. W piśmie z 28 grudnia 2015 r. stanowisko w sprawie zajął Prokurator Generalny, wnosząc o stwierdzenie, że art. 408 k.p.c.
w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność wznowienia postępowania na podstawie art. 401
1
k.p.c. po upływie pięciu lat od uprawomocnienia się orzeczenia, jest niezgodny z art. 190 ust. 4 w związku z art. 45 ust.
1, art. 77 ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji.
11
3. W piśmie z 15 lutego 2016 r. stanowisko w sprawie zajęła Rada Ministrów, wnosząc o stwierdzenie, że art. 408 k.p.c. w zakresie,
w jakim przewiduje zbyt krótki termin wniesienia skargi o wznowienie postępowania cywilnego, wyłączając w ten sposób dopuszczalność
wznowienia postępowania na podstawie art. 401
1
k.p.c., jest niezgodny z art. 190 ust. 4 w związku z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji.
12
4. W piśmie z 10 marca 2017 r. w imieniu Sejmu stanowisko w sprawie zajął jego Marszałek, wnosząc o stwierdzenie, że art.
408 k.p.c. w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność wznowienia postępowania na podstawie art. 401
1
k.p.c. po upływie dziesięciu lat od uprawomocnienia się orzeczenia, jest zgodny z art. 190 ust. 4 w związku z art. 45 ust.
1, art. 77 ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji.
13
Marszałek podniósł, że 15 lutego 2017 r. art. 1 ustawy z dnia 16 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego
(Dz. U. z 2017 r. poz. 187) nadał art. 408 k.p.c. nowe brzmienie: „Po upływie lat dziesięciu od dnia uprawomocnienia się wyroku
nie można żądać wznowienia, z wyjątkiem przypadku, gdy strona była pozbawiona możności działania lub nie była należycie reprezentowana”,
przy czym art. 2 ustawy nowelizującej stanowi: „W sprawach wszczętych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, w których
do dnia jej wejścia w życie nie upłynął termin określony w art. 408 ustawy zmienianej w art. 1 w brzmieniu dotychczasowym,
stosuje się przepis art. 408 ustawy zmienianej w art. 1 w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą”. Zdaniem Marszałka, przedmiotem
kontroli konstytucyjności prawa powinien w konsekwencji stać się art. 408 k.p.c. w aktualnej wersji, a dwukrotne wydłużenie
terminu wznowienia postępowania – z pięciu do dziesięciu lat – pozwala uznać go za zgodny z postanowieniami Konstytucji, wskazanymi
przez Rzecznika Praw Obywatelskich.
14
II
15
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje:
16
1. Trybunał Konstytucyjny zaznaczył, że 3 stycznia 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji
i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: otpTK lub ustawa o organizacji TK), przy czym
art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem
Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074) stanowi, że do postępowań wszczętych
i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy o organizacji TK stosuje się tę właśnie ustawę, z zastrzeżeniem dokonanych
już czynności procesowych, które – zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy wprowadzającej – pozostają w mocy. Z tego względu przy rozpoznaniu
analizowanej sprawy zastosowanie znajdowały przepisy ustawy o organizacji TK.
17
2. Przedmiotem wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich było żądanie stwierdzenia niekonstytucyjności art. 408 ustawy z dnia 17
listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; aktualnie: Dz. U. z 2016 r. poz. 1822,
ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność wznowienia postępowania na podstawie art. 401
1
k.p.c. po upływie pięciu lat od uprawomocnienia się orzeczenia, z art. 190 ust. 4 w związku z art. 45 ust. 1, art. 77 ust.
2 oraz art. 2 Konstytucji.
18
Art. 408 k.p.c. w kwestionowanym brzmieniu został uchylony w wyniku nowelizacji dokonanej na mocy art. 1 ustawy z dnia 16
grudnia 2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 187; dalej: ustawa nowelizująca),
która weszła w życie 15 lutego 2017 r. W nowym brzmieniu rozważany przepis stanowi, że po upływie lat dziesięciu od dnia uprawomocnienia
się wyroku nie można żądać wznowienia, z wyjątkiem przypadku, gdy strona była pozbawiona możności działania lub nie była należycie
reprezentowana. Zgodnie przy tym z art. 2 ustawy nowelizującej w sprawach wszczętych przed dniem jej wejścia w życie, w których
do tego dnia nie upłynął termin określony w art. 408 k.p.c. w wersji dotychczasowej, stosuje się omawiany przepis w wersji
ustalonej przez ustawę nowelizującą. Oznacza to, że powstały w tym wypadku problem intertemporalny ustawodawca rozstrzygnął
na rzecz zasady bezpośredniego działania prawa, a w konsekwencji zakresem zastosowania art. 408 k.p.c. w nowym brzmieniu objęte
zostały nie tylko sytuacje przyszłe, lecz także sytuacje powstałe w przeszłości, które nadal istniały w momencie wejścia w
życie ustawy nowelizującej.
19
Uwzględniając dokonaną zmianę art. 408 k.p.c., Rzecznik Praw Obywatelskich pismem z 9 marca 2017 r., cofnął wniosek o stwierdzenie
niekonstytucyjności, co obligowało Trybunał Konstytucyjny do umorzenia postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 1 otpTK.
20
Mając powyższe na uwadze, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.