IV SA/WR 538/22

IV SA/Wr 538/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2023-02-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Ireneusz Dukiel /przewodniczący/
Katarzyna Radom /sprawozdawca/
Tomasz Świetlikowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 30
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ireneusz Dukiel, Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca), Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 16 lutego 2023 r. sprawy ze skargi H. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 30 czerwca 2022 r. nr SKO/41/ŚR-423/163/2022 w przedmiocie uznania wypłaconego świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane i zwrotu tego świadczenia I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy i Miasta Przemkowa z dnia 4 maja 2022 r. nr OPS/ŚR/433/02/2022; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy na rzecz Skarżącej H. M. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy utrzymało w mocy orzeczenie Burmistrza Gminy i Miasta Przemkowa z dnia 4 maja 2022 r. w przedmiocie uznania wypłaconego H. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej za okres od dnia 1 czerwca 2019 r. do dnia 28 lutego 2022 r. przyznanego na mocy decyzji z dnia 3 lipca 2013 r. na J. M. za nienależnie pobrane oraz orzekającego o zwrocie tego świadczenia w łącznej kwocie 60.913 zł wraz z odsetkami za zwłokę.
Jak wynikało z akt sprawy decyzją z dnia 3 lipca 2013 r. Burmistrz Miasta i Gminy Przemków przyznał Skarżącej świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad synem J. M. Decyzja była wielokrotnie zmieniana w zakresie wysokości przyznanego świadczenia w związku z jego waloryzacją.
Decyzją z dnia 31 marca 2022 r. organ I instancji uchylił wskazane na wstępie orzeczenie z uwagi na uzyskanie przez Stronę począwszy od dnia 1 czerwca 2019 r. prawa do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego.
W dniu 4 maja 2022 r. organ I instancji uznał, że wypłacone Stronie w okresie od dnia 1 czerwca 2019 r. do dnia 28 lutego 2022 r. świadczenie pielęgnacyjne zostało nienależnie pobrane, orzekając także o obowiązku jego zwrotu w łącznej kwocie 60.931 zł wraz z odsetkami za zwłokę.
W uzasadnieniu organ powołał się na art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej u.ś.r.). Stwierdził, że Skarżąca była pouczana o obowiązku niezwłocznego powiadamiania organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. Następnie organ wskazał na art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. stwierdzający, że świadczenie nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę ma m.in. ustalone prawo do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz.U. z 2021 r., poz. 419 ze zm., dalej r.ś.u.). Organ podkreślał, że Skarżąca w decyzjach wydanych w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego była pouczana o konieczności zgłoszenia organowi zmian w liczbie członków rodziny, uzyskaniu dochodu lub innych okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych oraz o tym, że zaniechanie w tym względzie może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń i obowiązkiem ich zwrotu. Pomimo tego Skarżąca nie powiadomiła organu o pobieraniu świadczenia rodzicielskiego uzupełniającego. Wiedzę w tym zakresie pozyskano z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) przy okazji ustalania prawa do dodatku osłonowego. Ujawniono wówczas, że Strona pobiera świadczenie rodzicielskie uzupełniające od dnia 1 czerwca 2019 r. Po wezwaniu Skarżąca okazała decyzję przyznającą jej ww. świadczenia.
Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy orzeczenie organu I instancji podtrzymując zawarte w nim ustalenia i wnioski. Organ przywołał brzmienie art. 30 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wskazując, że pobieranie świadczenia rodzicielskiego uzupełniającego wyklucza uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego. Za niesporny organ odwoławczy uznał fakt nabycia i korzystania przez Skarżącą ze świadczenia rodzicielskiego uzupełniającego w okresie równoczesnego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, skutkowało to ustaniem prawa do pobierania ostatniego ze wskazanych świadczeń. Tym samym wypłacone w okresie kolizji świadczeń świadczenie pielęgnacyjne stało się nienależne. W dalszych wywodach organ zdefiniował pojęcie świadczenia nienależnego i nienależnie pobranego, wskazując, że odróżnia je świadomość beneficjenta świadczenia, że wypłacane świadczenia mu nie przysługują. Obowiązek zwrotu obciąża tego, kto przyjął świadczenie mając wiedzę, że nie jest ono należne, m.in. był pouczony o okolicznościach w jakich świadczenie mu się nie należy. Przepis art. 30 u.ś.r. posługuje się pojęciem świadczenia nienależnie pobranego, co nakazuje zbadanie, czy Strona wiedziała o tym, że świadczenie pielęgnacyjne jej nie przysługuje w dacie ustalenia prawa do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Oceniając okoliczności sprawy organ wskazał, że Strona taką wiedzę posiadała, gdyż organ I instancji procedując w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego przedstawił istotne i jasne pouczenia zarówno we wniosku o przyznanie świadczenia jak i w decyzji przyznającej to prawo oraz dalszych orzeczeniach zmieniających jego wysokość (decyzje z dnia 5 stycznia 2017 r., z dnia 3 stycznia 2018 r., z dnia 3 stycznia 2019 r., z dnia 9 stycznia 2020 r. oraz z dnia 7 stycznia 2021 r.). W pouczeniach wskazano, że Strona jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, m.in. podjęciu zatrudnienia i uzyskaniu innych świadczeń. Skarżąca została również pouczona o skutkach zaniechania tej czynności. Powołując się na poglądy orzecznictwa organ wskazał, że ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność wymaga formy pisemnej, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, a więc powołania się na przepisy prawa. Należy także pouczyć o skutkach niedochowania obowiązków. W opinii organu pouczenia formułowane we wskazanych dokumentach były jasne, precyzyjnie, czyniąc zadość tym wymogom. Przy czym nie mogły zawierać konkretnego wskazania o konieczności poinformowania organu o przyznaniu rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, gdyż zostało ono wprowadzone dopiero ustawą z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz.U. z 2019 r. poz. 303), czyli po złożeniu wniosku i wydaniu decyzji przyznającej prawo. Niewątpliwe opisane świadczenie jest zmianą mającą wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż stanowi uzyskanie dochodu.
Skarżąca nie dopełniła obowiązku powiadomienia o pobieraniu rodzicielskiego świadczenia uzupełaniającego, co doprowadziło do uznania, że wypłacone za ten sam okres świadczenie pielęgnacyjne stało się nienależnie i orzeczenie o jego zwrocie. W opinii organu pouczenia zawarte we wskazanych dokumentach były czytelne, co potwierdza również fakt, że Strona nie występowała o wskazanie, czy udzielnie rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego będzie miało wpływ na pobierane świadczenie pielęgnacyjne. Nie ma potwierdzenia w aktach sprawy wskazywana przez Stronę okoliczność błędnego poinformowania przez urzędnika ZUS. Przyjmując nawet, że taki fakt miał miejsce, to w sprawie nie doszło do naruszenia art. 7b ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej k.p.a.), gdyż zarzut dotyczył postępowaniu prowadzonego przez inny organ. W tym czasie nie toczyło się postępowanie w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Nadto aby obowiązek informowania o zmianie okoliczności faktycznych sprawy został wypełniony należycie nie może być kierowany do jakiegokolwiek organu ale do organu właściwego.
Bez wpływu na wynik sprawy mają podnoszone przez Stronę okoliczności dotyczące sytuacji majątkowej, rodzinnej zdrowotnej, te mogą być brane pod uwagę w postępowaniu o udzielenie ulgi w płatności świadczenia.
W skardze Strona zarzucała naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 9 u.ś.r. poprzez podjęcie rozstrzygnięcia bez uprzedniego zbadania całokształtu sytuacji życiowej, materialnej, zdrowotnej Skarżącej i jej rodziny, mimo podnoszonej przez Stronę trudnej sytuacji dochodowej i zdrowotnej członków rodziny. Formułowała również zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 10 i art. 77 k.p.a. poprzez zaniechanie obowiązku zapewnienia Stronie czynnego udziału w każdym stadium postępowania, niezawiadomienie o wszczęciu postępowania z jedoczesnym pouczeniem o prawie zapoznania się materiałem dowodowym i wypowiedzenia się do zebranego materiału dowodowego oraz składania wyjaśnień w sytuacji, gdy wszczęcie postępowania nastąpiło niemalże w tym samym czasie co gotowość do wydania decyzji; art. 7b k.p.a. poprzez zaniechanie współdziałania organów administracji w zakresie niezbędnym do dokładnego wyjaśnienia sprawy; art. 8 k.p.a. poprzez naruszenie zasady pogłębiania zaufania obywatela do władzy publicznej prowadząc postępowanie z pominięciem wszelkich wyjaśnień udzielonych Stronie, a opierając uzasadnienie jedynie na dowodach z pisemnych pouczeń zawartych w otrzymywanych decyzjach przy jednoczesnym pominięciu przez organ informacji posiadanych z urzędu. Skarżąca wywodziła, że Ośrodek Pomocy Społecznej w Przemkowie był tym samym organem, który wydał decyzję przyznającą świadczenie pielęgnacyjne i późniejsze prawo do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, przez co przyczynił się do wypłaty świadczenia, które następnie uznał za nienależne; art. 9 k.p.a. poprzez naruszenie zasady należytego i wyczerpującego informowania Strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogły mieć wpływ na ustalenie prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, a ponadto zaniechanie obowiązku czuwania nad tym aby Strona i inne osoby związane ze sprawą nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, nie udzielając im w tym celu niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.
Skarżąca wnioskowała o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającego ją aktu oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
W uzasadnieniu Strona wskazywała na przesłankę zwartą w art. 30 ust. 9 u.ś.r. wymagającą indywidualnej oceny i uwzględnienia wszystkich okoliczności kształtujących sytuację wnioskodawcy i jego rodziny w dacie orzekania, czego w sprawie nie zrealizowano. Zarzucała subiektywne przyjęcie, że nie dopełniła obowiązku zgłoszenia przyznanego jej rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Postępowanie przeprowadzono w sposób nierzetelny, wspierając się na wybiórczych przesłankach skutkujących obowiązkiem zwrotu pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Nie zbadano skuteczności pouczenia kierowanego do Strony o okolicznościach powodujących utratę prawa do pobieranego świadczenia, co stanowi przesłankę konieczną do orzeczenia zwrotu wypłaconego świadczenia. Bez przeprowadzenia jakichkolwiek czynności wyjaśniających uznano winę Strony, mimo, że przesłanką żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego jest istnienie świadomości, że ma ono taki charakter. Uniemożliwiając Stronie złożenie jakichkolwiek wyjaśnień organ wykluczył możliwość jej nieświadomości i braku zrozumienia przepisów prawnych, choć Strona w odwołaniu podnosiła, że uzyskała od pracownika ZUS informacje o braku zależności między prawem do świadczenia pielęgnacyjnego a świadczenia rodzinnego uzupełaniającego. W zakresie naruszenia obowiązku informowania Strona zarzut ten stawiała zarówno organowi I instancji jak i Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2022 r. poz. 2492 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145-150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 poz. 259. ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. Powyższe oznacza, że zaskarżony akt administracyjny może zostać wzruszony przez sąd tylko wówczas, gdy narusza prawo w sposób określony w powołanej ustawie; w przeciwnym razie skarga podlega oddaleniu.
W tym miejscu wskazać trzeba, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Istotne jest również wskazanie, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a.
Spór między stronami sprowadza się do oceny, czy pobrane świadczenia pielęgnacyjne wypłacone Skarżącej za wskazane na wstępie okresy zasadnie uznano za nienależnie pobrane, orzekając o obowiązku ich zwrotu wraz z odsetkami za zwłokę.
W opinii Strony nie można jej przypisać odpowiedzialności za zaistniałą sytuację, gdyż nie została we właściwy i zrozumiały sposób pouczona o konieczności zgłoszenia informacji o pobieraniu rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Wywodziła, że w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych pracownik zapewnił ją, że nie ma kolizji między świadczeniami. Zarzucała pominięcie tych okoliczności, uniemożliwienie czynnego udziału w postępowaniu i zgłaszania uwag. Nadto kwestionowała odstąpienie od ustalenia jej sytuacji rodzinnej, materialnej i zdrowotnej.
Odnosząc się do tych pretensji organ administracji wyjaśnił, że Skarżąca w toku postępowania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego była pouczana o obowiązku zgłoszenia wszelkich zmian wpływających na prawo do świadczeń (co szczegółowo opisał w zaskarżonej decyzji). Strona nie przedstawiła żadnych dowodów potwierdzając udzielone jej przez pracownika ZUS pouczenie o braku zależności pomiędzy oboma rodzajami świadczeń, nadto informacja ta nie pochodziła od organu ale została udzielona w innym postępowaniu. Zaznaczał także, że okoliczności dotyczące sytuacji materialnej i zdrowotnej Skarżącej oraz jej rodziny nie mają znaczenia w sprawie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, okoliczności te mogą być rozważane w postępowaniu w sprawie udzielenia ulg w spłacie nienależnie pobranych świadczeń.
Oceniając stanowiska stron trzeba stwierdzić, że zaskarżona decyzja i poprzedzający ją akt naruszają przepisy prawa materialnego w stopniu wpływającym na wynik sprawy, co nakazywało ich uchylenie.
Materialno-prawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowią przepisy powołanej wyżej ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ww. regulacji osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Jednocześnie art. 30 ust. 2b u.ś.r. stanowi, że od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie.
Nie jest sporne ani dyskusyjne, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę nad osobą niepełnosprawną ma ustalone prawo do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.).
Zatem nabycie lub pobieranie rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, co skutkuje uznaniem, że wykluczone jest kumulatywne pobieranie obu rodzajów świadczeń za ten sam okres. Zasadnie wywodzą organy administracji w podjętych rozstrzygnięciach, że w takiej sytuacji pobrane świadczenie pielęgnacyjne staje się nienależne. Zaś zgodnie z utrwalonym orzecznictwem o nienależnie pobranym świadczeniu można mówić wówczas, gdy mamy do czynienia z rzeczywistym skorzystaniem z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 marca 2019 r., sygn. akt I OSK 3417/18, z dnia 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1701/12, z dnia 10 września 2019 r., sygn. akt I OSK 1139/19, z dnia 13 września 2017 r., sygn. akt I OSK 2814/16, z dnia 27 lutego 2013 r., sygn. akt I OSK 1525/12, czy z dnia 17 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 922/21, wszystkie orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). W ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane przepisy prawa znajdujące zastosowanie w sprawie, a zatem czy został skutecznie pouczony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Wspomniane pouczenie nie powinno sprowadzać się do powtórzenia treści przepisów prawa, ale powinno być zrozumiałe dla przeciętnego odbiorcy, tak aby miał on świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por.m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 października 2022 r. sygn. akt I OSK 581/21; z dnia 22 października 2021 r., sygn. akt I OSK 708/21, dostępne w CBOSA).
W zaskarżonej decyzji organy dokonały prawidłowej wykładni omawianego przepisu wywodząc z niego wskazane przez Sąd tezy, błędna jest jednak dokonana przez nie ocena okoliczności faktycznych sprawy, co skutkowało nieprawidłowym zastosowaniem przepisów prawa materialnego, tj. szeroko omówionego art. 30 ust. 1 i ust. 2 u.ś.r. Wadliwość działania organu polega na uznaniu, że w tej sprawie Skarżąca mogła i powinna mieć świadomość, że wobec nabycia uprawnień do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego winna zrezygnować z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Wbrew wywodom zawartym w treści zaskarżonej decyzji przedstawione Skarżącej pouczenia nie mogą zostać uznane za prawidłowe i umożliwiające Skarżącej właściwe działanie. Jak wskazano obowiązek przekazania odpowiedniego pouczenia musi być zrozumiały i czytelny dla odbiorcy, nie może sprowadzać się do przytoczenia przepisów prawa ale winien umożliwić osobie, która nie jest profesjonalistą w dziedzinie prawa właściwe odczytanie nakładanych na nią obowiązków. Przy czym każda sprawa, z uwagi na jej specyfikę, okoliczności faktyczne i prawne winna być analizowana indywidualnie. Pouczenia, które spełnią swoją rolę w jednym przypadku nie muszą być wystarczające w innym, istotna jest zatem ocena okoliczności konkretnej sprawy, czego w postępowaniu organów administracji zabrakło. Odmienność rozważanej sprawy w opinii Sądu wynika zaś, ze specyfiki i okoliczności nabycia przez Stronę uprawnienia do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Przesądza o tym charakter świadczenia, które mogło być przez Stronę potraktowane jako uzupełniające, niezależne od innych świadczeń. Nadto w dacie jego uzyskania przez Skarżącą było świadczeniem "nowym", na co także zawraca uwagę organ administracji wywodząc, że nie miał możliwości pouczenia o kolizji tegoż świadczenia ze świadczeniem pielęgnacyjnym w decyzji przyznającej to świadczenie, z czym Sąd się nie zgadza. Omawiając szerzej te kwestie odnotowania wymaga, że zgodnie z art. 1 ust. 2 u.r.ś.u. celem świadczenia jest zapewnienie niezbędnych środków utrzymania osobom, które zrezygnowały z zatrudnienia lub innej działalności zarobkowej albo ich nie podjęły ze względu na wychowywanie dzieci. W żadnym z dalszych zapisów ww. ustawy, wyjąwszy przepisy zmieniające, nie zawarto wskazania, że przyznanie tego świadczenia wyklucza nabycie, czy też posiadanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Fakt ten, wobec bierności organu przyznającego świadczenie pielęgnacyjne mógł być przez Skarżącą odczytany jako pozbawiony znaczenia dla jej sytuacji prawnej. Bierność tą Sądu upatruje w braku właściwej reakcji na dostosowanie pouczeń kierowanych do Skarżącej do aktualnej sytuacji prawnej. Jak wynika z akt sprawy Strona została pouczona m.in. o treści art. 17 u.ś.r. (w tym także o brzmieniu ust. 5 ww. ustawy) w dacie wypełniania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, co miało miejsce w 2010 r. (k-5 akt administracyjnych). Tyle, że norma ta siłą rzeczy nie zawierała zapisu odnoszącego się do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. W decyzji przyznającej Skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zwarto już bardzo ogólne pouczenie, co w ówczesnych realiach było zasadne wobec szerokiego pouczenia zwartego w formularzu podpisywanego przez Stronę wniosku. Informacja zawarta w decyzji odwołuje się bowiem do wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Podobna sytuacja miała miejsce w związku z kolejnym wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z dnia 14 czerwca 2013 r. (k-48 akt administracyjnych) i decyzją przyznającą Skarżącej ww. uprawnienie.
W kolejnych decyzjach zmieniających wysokość świadczenia pielęgnacyjnego w związku z waloryzacją pouczenia uległy pewnej zmianie i wskazywały na okoliczności zmiany liczby członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na wysokość otrzymanych świadczeń rodzinnych. W aktach sprawy znajdują się decyzje datowane na 5 stycznia 2017 r. (k-70 akt administracyjnych), na 3 stycznia 2018 r. (k-74 akt administracyjnych), 3 stycznia 2019 r. (k – 78 akt administracyjnych) oraz na dzień 9 stycznia 2020 r. (k-82 akt administracyjnych) zawierające opisane już pouczenie. Przy czym nie można tracić z pola widzenia faktu, że wydając ostatni z powołanych aktów organ administracji miał już wiedzę o wprowadzeniu nowej kategorii świadczeń, i jakkolwiek nie był właściwy tych sprawach, to na mocy przepisów ustawy o rodzicielskich świadczeniach uzupełniających zmieniono ustawę o świadczeniach rodzinnych, co wpływało na zakres obowiązków wynikających z ww. ustawy. Niewątpliwe zatem pouczenie zwarte w ww. decyzji powinno odwoływać się do nowych okoliczności prawnych. Co więcej w opinii Sądu informacja o zmianie okoliczności prawnych (zmiana przepisów w zakresie nabycia i realizacji prawa do świadczeń) wpływających na pobierane świadczenia winna być w sposób czytelny przekazana osobom zainteresowanym. Akta sprawy dowodzą, że taką praktykę i słusznie organy stosowały. Wynika to z pisma z dnia 28 sierpnia 2014 r. informującego o zasadach przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego (k-66 akt administracyjnych). Brak reakcji organu na zmianę przepisów ustawy o świadczeniach pielęgnacyjnych i właściwych w tym zakresie pouczeń powoduje, że nie sposób uznać zasadności poglądu przyjętego w zaskarżonej decyzji o zrozumiałym i właściwym pouczeniu, co do obowiązku zgłaszania zmian mających wpływ na prawo do świadczenia.
Odnosząc się do argumentacji organu podnoszącej, że wskazanie w ww. pouczeniu okoliczności dotyczącej zmiany dochodu wypełnia wymogi właściwej instrukcji wykluczając nieświadome działanie Strony trzeba zwrócić uwagę na pojęcie dochodu, które w sposób kazuistyczny regulowane jest na gruncie różnych ustawy z zakresu szeroko pojętej dziedziny pomocy społecznej. Zasadniczo są one konstruowane tak aby w sposób jak najbardziej dokładny odzwierciedlać sytuację osoby uprawnionej, co nie oznacza, że ujmowane są tam wszystkie przychody. Okoliczność ta nabiera istotnego znaczenia w zestawieniu z dotychczasowymi doświadczeniami Skarżącej w zakresie korzystania ze świadczeń. Jak wynika z akt sprawy Skarżąca była bowiem adresatem pomocy finansowej dla niektórych osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne, przyznanej na mocy Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 2012 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu wspierania niektórych osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne (Dz.U. z 2012 r., poz. 732). Fakt ten mógł u Strony wywołać przekonanie, że nie każde świadczenie stanowi dochód wpływający na prawo świadczeń, tym bardziej, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest uwarunkowane dochodem. W opinii Sądu okoliczność ta ma istotne znaczenie przy ocenie świadomego działania Skarżącej w zakresie równoczesnego pobierania świadczeń rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego i świadczenia pielęgnacyjnego.
W świetle okoliczności faktycznych sprawy, wskazywane przez organ pouczenia nie dają podstaw do uznania, że Skarżąca w sposób jasny, czytelny i zrozumiały została poinformowana o okolicznościach mających wpływ na pobierane świadczenie. Wymogu tego nie spełniają ogólnikowe pouczenia odnoszące się do konieczności poinformowania o zmianie liczby członków rodziny, czy dochodu oraz innych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia. Ta konstatacja, w zestawieniu z opisanymi przez Sąd okolicznościami sprawy i doświadczeń Skarżącej wyklucza przyjęcie, że znane jej były przepisy prawa znajdujące zastosowanie w sprawie, a w konsekwencji miała świadomość pobierania nienależnego świadczenia
Jak bowiem wskazano na wstępie rozważań osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, czy miało charakter świadczenia nienależnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1392/21 oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 28 października 2021 r. sygn. akt II SA/Gl 764/21, dostępne w CBOSA). Tego zaś w sprawie Skarżącej nie dowiedziono.
Końcowo odnosząc się do zarzutów skargi Sąd podziela pogląd organu, że w sprawie obojętne są okoliczności odnoszące się do sytuacji rodzinnej, majątkowej i zdrowotnej Skarżącej i jej rodziny. Te uwarunkowania są przedmiotem badań w postępowaniu prowadzonym w trybie art. 30 ust. 9 u.ś.r., które ma odrębny charakter. Tym samym chybiony jest zarzut naruszenia ww. przepisu, gdyż nie on był podstawą procedowania. Podobnie należy ocenić zarzuty naruszenia art. 10 i art. 77 k.p.a. poprzez ograniczenie praw Strony. Jak wynika z akt sprawy postępowanie wszczęto zgodnie z obowiązującymi przepisami informując Stronę o uprawnieniu z art. 10 § 1 k.p.a. Po upływie terminów wynikających z przepisów organ wydał decyzję. Błędny jest zarzut wsparty na założeniu, że w sprawie obu istotnych dla sprawy świadczeń właściwy był ten sam organ, co uchyla stawiane w tym kontekście zarzuty naruszenia art. 8 k.p.a. w kwestii zaś zapisu art. 9 k.p.a., to nie odnosi się on do okoliczności tej sprawy, pouczenia, do których odwołuje się Strona były formułowane w innych postępowaniach. Niemniej przepis ten może być podstawą zarzutu w tej sprawie ale w powiązaniu z art. 80 k.p.a., czyli w kwestii oceny materiału dowodowego istotnego dla sprawy.
Uznając, że w rozpoznawanej sprawie organy dopuściły się naruszenia przepisów prawa procesowego, a to art. 80 k.p.a. w zw. z art. 9 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez dowolną ocenę materiału dowodowego, z pominięciem istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych, co doprowadziło do niewłaściwego zastosowania art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzający ją akt. W ponownie prowadzonym postępowaniu organy będą zobowiązane do uwzględnienia poglądu prawnego przedstawionego w rozważaniach Sądu.
Mając na uwadze opisane uchybienia organu, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a.