IV SA/Wr 328/23

IV SA/Wr 328/23 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2024-10-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-29
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Aneta Brzezińska /sprawozdawca/
Daria Gawlak-Nowakowska
Katarzyna Radom /przewodniczący/
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 106 i 107 ust. 4a, art. 39
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Dz.U. 2024 poz 935
art. 3 par. 1 oraz art. 145 par. 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Radom, Sędziowie Asesor WSA Aneta Brzezińska (sprawozdawca), Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska, Protokolant Referent Agnieszka Zych-Zaborska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 16 października 2024 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 27 lutego 2023 r. nr SKO 4311/10/23 w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku celowego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. przyznaje adwokatowi K. K. - od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu - kwotę 590,40 (słownie: pięćset dziewięćdziesiąt złotych czterdzieści groszy), zawierającą 23 % podatku od towarów i usług, tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu w postępowaniu przed sądem administracyjnym w pierwszej instancji.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi M. M. (dalej: skarżąca) jest decyzja Samorządowe Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu (dalej: SKO we Wrocławiu, Kolegium) z 27 lutego 2023 r. (SKO 4311/10/2023), utrzymująca w mocy decyzję, działającego z upoważnienia Prezydenta Wrocławia, Specjalisty Pracy Socjalnej Zespołu Terenowej Pracy Socjalnej Nr 2 Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we Wrocławiu (dalej: organ I instancji) z 21 grudnia 2022 r. (MOPS/ZTPS2/SZC/001677/2022) w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku celowego.
Z akt sprawy wynika, że pismem z 14 października 2022 r. (złożonym w organie 18 października 2022 r.) skarżąca wystąpiła o udzielenie pomocy finansowej w formie zasiłku celowego na opłaty mieszkaniowe (w tym energię, gaz, wodę, wywóz nieczystości stałych – szamba, podatek od nieruchomości), zakup leków, odzieży w okresie jesiennym, środków czystości i higieny, biletów MPK oraz żywności dietetycznej.
Decyzją z 21 grudnia 2022 r. organ I instancji odmówił skarżącej przyznania prawa do specjalnego zasiłku celowego z powodu uniemożliwienia przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania i dokonania ustaleń faktycznych dotyczących aktualnej sytuacji bytowej rodziny strony. Uzasadniając podjętą decyzję organ I instancji wskazał, że 24 października 2022 r. wystosował do skarżącej zawiadomienie o wyznaczeniu terminu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego w dniu 10 listopada 2022 r., w godz. od 11.00 do 14.00, jednocześnie informując, że gdyby wyznaczony termin nie był dla niej dogodny może skontaktować się ze wskazanym pracownikiem socjalnym w celu ustalenia innego terminu wywiadu. W zawiadomieniu pouczono też skarżącą, że niezastosowanie się do zawiadomienia może stanowić, zgodnie z art. 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej podstawę do odmowy przyznania pomocy. Pismo to skarżąca odebrała w placówce pocztowej 14 listopada 2022 r. Dalej organ I instancji wskazał, że 10 listopada 2022 r. pracownicy socjalni udali się do miejsca zamieszkania rodziny zgodnie z wyznaczonym terminem wywiadu w celu jego przeprowadzenia. Brama wejściowa na teren posesji była zamknięta, brak dzwonka uniemożliwił kontakt ze stroną. Mimo pukania w bramę, skarżąca nie wyszła do pracowników socjalnych, nie skontaktowała się również telefonicznie z pracownikiem socjalnym. Poza tym organ I instancji wskazał, że skarżąca nie udostępniła pracownikom organu numeru telefonu, twierdząc, że takowego nie posiada i dzwoni z telefonu innej osoby. Skarżąca kieruje do organu wnioski i pisma, w których twierdzi, że złożyła szczegółowe oświadczenia pisemne i ustne w przeprowadzonych wywiadach. Jednak mimo składanych wniosków od lipca 2021 r. nie kontaktowała się w żaden sposób z pracownikiem socjalnym. Wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania skarżącej po raz ostatni przeprowadzony był 11 lutego 2020 r. Od marca 2020 r. do czerwca 2021 r. informacje od strony uzyskiwane były w rozmowie telefonicznej w oparciu o art. 15o ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze. zm., dalej: ustawa covidowa). Od lipca 2021 r. wszystkie próby nawiązania kontaktu ze skarżącą nie przyniosły rezultatu, pomimo że pisemnie została ona pouczona o skutkach braku możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W dalszej części uzasadnienia organ I instancji podkreślił, przywołując treść art. 15o ustawy covidowej oraz przepisy ustawy o pomocy społecznej, statuujące obowiązek współdziałania przez osoby (rodziny) korzystające z pomocy społecznej z pracownikiem organu i skutki prawne uchybienia tej powinności, że przewidziana w obowiązujących przepisach możliwość pozyskiwania w formie pisemnej lub rozmowy telefonicznej informacji o sytuacji życiowej osób ubiegających i korzystających ze świadczeń z pomocy społecznej nie dotyczy skarżącej, gdyż nie jest ona objęta kwarantanną. Organ I instancji podkreślił również, że rozpoznając nowy wniosek nie może opierać się wyłącznie na poprzednich wywiadach środowiskowych, bez rozeznania, czy nie nastąpiły zmiany w sytuacji życiowej skarżącej i jej rodziny. Na koniec organ I instancji wskazał, że pismem z 16 listopada 2022 r., podjętym przez skarżącą 6 grudnia 2022 r., poinformował o możliwości wypowiedzenia się co do zgromadzonych dowodów i materiałów oraz przedłożenia nowych dodatkowych dowodów w terminie 7 dni od dnia jego otrzymania, a także o tym, że strona powinna umożliwić pracownikowi socjalnemu przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.
SKO we Wrocławiu, po rozpatrzeniu odwołania strony, zaskarżoną decyzją z 27 lutego 2023 r. utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu SKO we Wrocławiu w pierwszej kolejności przywołało regulacje art. 2-4 i art. 39 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn.: Dz.U. z 2021 r. poz. 2268 ze. zm., dalej: u.p.s.) traktujące o instytucji i zadaniach pomocy społecznej, w tym również dotyczące przyznania zasiłku celowego. Dalej - powołując przepisy art. 106 ust. 4, art. 107 ust. 1 i ust. 4a u.p.s. – Kolegium dowodziło, że decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia z pomocy społecznej wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz że brak zgody na jego przeprowadzenie skutkuje odmową przyznania świadczenia.
Kolegium przeprowadziło również szerszy wywód wskazujący na to, że wydanie decyzji w przedmiocie specjalnego zasiłku celowego może nastąpić po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, a w przypadku osób ubiegających się ponownie o to świadczenie po przeprowadzeniu jego aktualizacji, przy czym wywiad przeprowadza się w miejscu zamieszkania wnioskodawcy. Zdaniem Kolegium wprowadzenie w myśl art. 15o ustawy covidowej możliwości "zdalnego" przeprowadzenia rodzinnego wywiadu nie wyeliminowało możliwości przeprowadzania rodzinnych wywiadów środowiskowych w formie tradycyjnej. Zwrócono uwagę, iż "zdalna" forma wywiadu, w szczególności w odniesieniu do osób lub rodzin, które zostały poddane kwarantannie w związku z podejrzeniem zakażenia lub choroby zakaźnej, miała doniosłe znaczenie na początku pandemii, w czasie lockdownu oraz w okresie poprzedzającym upowszechnienie szczepień. Tym samym z faktu uprzedniego korzystania z niego przez organ nie wynika również potrzeba kontynuowania tej formy weryfikacji sytuacji życiowej wnioskodawcy, zwłaszcza w stosunku do osób nieobjętych kwarantanną lub izolacją.
Kolegium stwierdziło, odnosząc się do okoliczności faktycznych sprawy i twierdzeń formułowanych przez skarżącą, że organ I instancji zasadnie podjął starania nakierowane na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania strony. Zauważyło, że powyższe uzasadniał ponad roczny brak bezpośredniego kontaktu ze skarżącą w miejscu jej zamieszkania. Podniosło, że to wyłącznie postawa skarżącej uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu (jego aktualizacji). Dostrzegło, że pracownicy socjalni nie zastali strony w miejscu jej zamieszkania w dacie wyznaczonego wywiadu środowiskowego i że strona nie podjęła żadnej próby nawiązania kontaktu z pracownikiem socjalnym celem ustalenia nowego terminu przeprowadzenia wywiadu. Podzieliło stanowisko organu I instancji, że skarżąca swoim postępowaniem uniemożliwia przeprowadzenie aktualizacji rodzinnego wywiadu środowiskowego celem ustalenia w sposób obiektywny i niebudzący wątpliwości jej sytuacji rodzinnej. W przekonaniu Kolegium okoliczność ta sama w sobie uzasadnia odmowę udzielenia stronie wnioskowanej pomocy.
W skardze do tut. Sądu skarżąca uznała decyzję Kolegium za krzywdzącą, zaś w jej uzasadnieniu przywołała okoliczności odnoszące się do zasadności udzielenia jej wnioskowanej pomocy. Na rozprawie, która odbyła się przed tutejszym Sądem 16 października 2024 r. ustanowiony, w ramach przyznanego prawa pomocy, adwokat z urzędu, podtrzymał skargę oraz wniósł o przyznanie od Skarbu Państwa na jego rzecz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, oświadczając, że nie zostały one uiszczone w całości ani w części.
W odpowiedzi na skargę SKO we Wrocławiu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.) wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Należy również pamiętać, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Biorąc pod uwagę wskazane kryteria kontroli należało uznać, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności podnieść należy, że sprawy skarżącej w analogicznym stanie faktycznym były już przedmiotem rozpoznania przez tutejszy Sąd (np. IV SA/Wr 16/23, IV SA/Wr 19/23, IV SA/Wr 19/23). Wyrażone w nich stanowisko Sąd – w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę – w całości popiera, co znajduje wyraz w treści uzasadnienia.
W dalszej kolejności podnieść należy, iż w okolicznościach sprawy przedmiotem sporu pozostaje ocena czy zasadnie odmówiono stronie przyznania specjalnego zasiłku celowego z uwagi na uniemożliwienie przez nią przeprowadzenia w wyznaczonym przez organ I instancji terminie rodzinnego wywiadu środowiskowego w jej miejscu zamieszkania.
Na wstępie rozważań należy podkreślić, że zgodnie z art. 8 u.p.s. zasadą jest, że prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobom, których dochód nie przekracza ustawowo określonego kryterium, wynoszącego dla osób samotnie gospodarujących i osób w rodzinie w okresie od 1 stycznia 2022 r. odpowiednio po 776 zł i 600 zł, przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 pkt 2 - pkt 15 u.p.s., tj.m.in. niepełnosprawności, długotrwałej lub ciężkiej choroby. Przyznaniu celowej pomocy finansowej służy zasiłek celowy, który w myśl art. 39 u.p.s. może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej (ust. 1), w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu (ust. 2). Przyznaniu celowej pomocy finansowej, dla osób przekraczających kryterium dochodowe, służy natomiast specjalny zasiłek celowy, o którym mowa w art. 41 u.p.s.
Stosownie zaś do art. 106 ust. 4 u.p.s., decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowanego oraz decyzji w sprawach cudzoziemców i osób, o których mowa w art. 5a, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. W myśl z kolei art. 107 ust. 1 i ust. 4 u.p.s., rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103. W przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu; w przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się, mimo braku zmiany danych - nie rzadziej niż co 6 miesięcy, a w przypadku osób przebywających w domach pomocy społecznej - nie rzadziej niż co 12 miesięcy. Według natomiast art. 107 ust. 4a u.p.s., niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.
Zgodnie z regulacjami § 3 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2021 r. poz. 893) wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy podmiotu uprawnionego, albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej. Wywiad przeprowadza się w terminie 14 dni roboczych od dnia powzięcia wiadomości o konieczności jego przeprowadzenia.
Zdaniem Sądu, SKO we Wrocławiu trafnie podniosło w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej było wymagane. Uzasadniał to ponad roczny brak bezpośredniego kontaktu pracowników socjalnych ze stroną w miejscu jej zamieszkania. Z bezspornych okoliczności faktycznych sprawy wynika bowiem, że sytuacja rodzinna skarżącej, w okresie od marca 2020 r. do czerwca 2021 r., była ustalana w trybie określonym w art. 15o ustawy covidowej. Zasadności przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej nie wykluczała przy tym sytuacja zdrowotna strony, gdyż zarówno ona, jak też członkinie jej rodziny, nie były poddane kwarantannie lub izolacji. Jednocześnie skarżąca nie wskazała na istnienie innego typu przeszkód, które uniemożliwiały przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w miejscu jej zamieszkania. Nie sposób również nie dostrzec, że skarżąca nie podjęła jakiejkolwiek próby nawiązania kontaktu z pracownikami socjalnymi w celu ustalenia terminu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, czy też ustosunkowania się do zawiadomienia z 16 listopada 2022 r. o zebranym w sprawie materiale dowodowym, w którym podkreślono ponownie konieczność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.
Pomimo wszystkich tych okoliczności, jak też permanentnych trudności w nawiązaniu kontaktu ze skarżącą, nie uzasadnia to jednak naruszeń, których dopuścił się w tym postępowaniu organ I instancji, a które to naruszenia zostały dalej zaakceptowane przez organ odwoławczy. Z treści zaskarżonej decyzji wynika, że podstawą odmowy wnioskowanego przez skarżącą świadczenia był brak możliwości przeprowadzenia - z przyczyn leżących wyłącznie po stronie skarżącej - rodzinnego wywiadu środowiskowego w miejscu jej zamieszkania. Jednak wbrew temu stanowisku Sąd stwierdził, że w kontrolowanej obecnie sprawie to organ I instancji uniemożliwił skarżącej realizację ustawowego obowiązku uczestniczenia w rodzinnym wywiadzie środowiskowym w miejscu jej zamieszkania. Z akt administracyjnych sprawy, w tym zwłaszcza z treści wydanych w sprawie decyzji, jednoznacznie wynika, że 24 października 2022 r. organ I instancji wystosował do skarżącej zawiadomienie o wyznaczeniu terminu rodzinnego wywiadu środowiskowego na dzień 10 listopada 2022 r. w godz. od 11.00 do 14.00. Jednocześnie poinformował skarżącą, że gdyby wyznaczony termin nie był dla niej dogodny, może ona skontaktować się z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia innego terminu jego przeprowadzenia. Powołane pismo strona, jak wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru znajdującego się w aktach administracyjnych dotyczącego przesyłki o numerze nadawczym ZTPS2.5100.1013.2022.MW, odebrała w placówce pocztowej 14 listopada 2022 r., tj. po dacie wyznaczonego wywiadu. Datę odbioru przesyłki w dniu 14 listopada 2022 r. potwierdza również znajdujące się w aktach sprawy tzw. śledzenie przesyłek - Tracking. Powyższe dowodzi, że skarżąca nie była zatem skutecznie poinformowana o terminie wywiadu i że 10 listopada 2022 r. w godz. od 11.00 do 14.00 nie musiała przebywać w miejscu zamieszkania. Zawarta zaś w tym zawiadomieniu sugestia o możliwości ustalenia innego terminu przeprowadzenia wywiadu co do zasady dotyczyła sytuacji otrzymania zawiadomienia jeszcze przed wyznaczonym terminem, tak aby można go było zmienić na inny termin odpowiadający stronie. Tym samym na niekorzyść skarżącej nie może w żaden sposób przemawiać fakt, że 10 listopada 2022 r. pracownicy socjalni udali się do miejsca zamieszkania rodziny strony w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i zastali tam na miejscu zamkniętą posesję. Wadliwości zawiadomienia o terminie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w żadnym stopniu nie może konwalidować też informacja zawarta w sporządzonym, na podstawie art. 10 § 1 oraz art. 79a ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r. poz. 775, dalej: k.p.a.), zawiadomieniu o zakończeniu postępowania administracyjnego co do możliwości wypowiedzenia się w terminie 7 dni odnośnie zgromadzonych przez organ I instancji dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, że "W szczególności zaś powinna Pani umożliwić pracownikowi socjalnemu przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania".
Konkludując wskazać należy, że jakkolwiek organ I instancji miał uzasadnione podstawy do przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej, to jednak procedury w tym zakresie nie przeprowadził prawidłowo, gdyż skutecznie nie zawiadomił strony o dacie (dniu i godzinie) jego przeprowadzenia. To zaś stanowi o naruszeniu przez organy obu instancji regulacji procesowych i materialnych, zwłaszcza art. 7 w zw. z art. 39, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 4a u.p.s., a także art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia przez organ odwoławczy art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.
Ponownie prowadząc postępowanie organ I instancji winien wyznaczyć nową datę przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej z odpowiednim wyprzedzeniem czasowym, tj. tak, aby informacja o tym wywiadzie (dniu i godzinie jego przeprowadzenia) dotarła skutecznie do skarżącej przed datą jego przeprowadzenia. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c oraz art. 135 p.p.s.a., orzeczono jak w pkt I sentencji wyroku. O wynagrodzeniu pełnomocnika ustawionego w ramach pomocy prawnej Sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a. (pkt II sentencji wyroku).