IV KO 196/25

SN
IV KO 196/25
POSTANOWIENIE
Dnia 3 lipca 2026 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Waldemar Płóciennik
w sprawie
M.S.
w związku z sygnalizacją potrzeby wznowienia z urzędu postępowania kasacyjnego zakończonego postanowieniem Sądu Najwyższego
z dnia 17 lipca 2025 r., IV KK 161/25,
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu
w dniu 3 lipca 2026 r.,
zasygnalizowanej przez SSN E.W. potrzeby włączenia od udziału w sprawie sędziego Sądu Najwyższego S.S.,
na podstawie art. 40 § 1 pkt k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 k.p.k.
p o s t a n o w i ł
wyłączyć sędziego Sądu Najwyższego S.S. od udziału w sprawie IV KO 196/25 Sądu Najwyższego.
UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 17 lipca 2025 r., IV KK 161/25, Sąd Najwyższy z udziałem SSN A.D. oddalił jako oczywiście bezzasadną kasację obrońcy skazanego M.S. od wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 23 października 2024 r., sygn. akt VII Ka 162/24. W dniu 25 listopada 2025 r. do Sądu Najwyższego wpłynęło pismo obrońcy skazanego, nazwane wnioskiem o wznowienie postepowania z urzędu, a stanowiące w istocie sygnalizację potrzeby wznowienia postępowania kasacyjnego z urzędu, w którym podniesiono m.in., że postanowienie o oddaleniu kasacji wydane zostało z udziałem SSN A.D., która nominację do Sądu Najwyższego uzyskała w wyniku rekomendacji udzielonej jej przez Krajową Radę Sądownictwa ukształtowaną na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, a więc w wadliwej procedurze. Autor pisma odwołał się w tej mierze do orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz trybunałów międzynarodowych, wniósł też o wyłączenie od udziału w sprawie innych sędziów Sądu Najwyższego, którzy uzyskali nominację w tym samym trybie, w tym SSN S.S.
Zarządzeniem z dnia 12 marca 2026 r. Prezes Sądu Najwyższego wyznaczył skład Sądu Najwyższego do rozpoznania sprawy IV KO 196/25 w osobach sędziów Sądu Najwyższego: E.W., D.Ś. i S.S. Pismem z dnia 13 maja 2026 r. przewodniczący składu, a zarazem sprawozdawca w sprawie – SSN E.W. – zasygnalizował potrzebę wyłączenia od udziału w sprawie SSN S.S. ze względu na to, że jest on osobą powołaną na stanowisko Sędziego Sądu Najwyższego z naruszeniem art. 179 Konstytucji RP.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Jest bezsporne, że sędzia S.S. objął urząd sędziego Sądu Najwyższego w wyniku rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w oparciu o przepisy ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r., a więc organu, który nie stanowi Krajowej Rady Sądownictwa w rozumieniu Konstytucji RP (zob. m. in. uchwała połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, którą związane są wszystkie składy Sądu Najwyższego i uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22). Pociąga to za sobą stwierdzenie, że sąd z udziałem tego sędziego jest nienależycie obsadzony, zatem orzeczenia wydane w tym składzie dotknięte są bezwzględną przyczyną odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Równie istotne jest także to, że w opisanym układzie procesowym udział  sędziego S.S. w składzie sądu rozpoznającego wniosek, równałby się orzekaniu we własnej sprawie, ponieważ ze względu na sygnalizowaną wadę postanowienia kasacyjnego kwestia ta dotyczy  wymienionego sędziego bezpośrednio. Analogicznej kwestii poświęcono, zasługujące na akceptację, obszerne wywody w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 25 lipca 2024 r., IV K 135/24. W ślad za tym orzeczeniem wskazać trzeba, że ratio legis przepisu art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. sprowadza się do odsunięcia od sprawy sędziego, w sytuacji, gdy jej rozstrzygnięcie wpływa na sferę jego praw i obowiązków. Nie chodzi przy tym jedynie o tak ewidentne przypadki, gdy sędzia jest stroną procesową, która
ex definitione
ma interes prawny w korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu, ale o każdy przypadek, gdy sprawa dotyczy sędziego bezpośrednio (J. Kosonoga [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1-166, red. R. A. Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017, art. 40, teza 19). W „piśmiennictwie nawiązuje się w tym zakresie do koncepcji stosunku ustrojowego, funkcjonującego obok stosunku procesowego, pomiędzy stronami procesu oraz sędzią rozpoznającym ich sprawę, eksponującym i reprezentującym imperium państwa. Stosunek ów oparty jest na Konstytucji RP i przepisach ustrojowych sądownictwa. Jego istotą jest obowiązek wykonywania przez sędziego zadań państwa z zakresu wymiaru sprawiedliwości (art. 10 ust. 2 w zw. z art. 175 ust. 1 Konstytucji RP), połączony z bezwzględnym obowiązkiem bezstronności (art. 45 Konstytucji RP w związku z art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej), a także rzetelności działania i przestrzegania prawa (preambuła oraz art. 2, 7 i 82 Konstytucji RP) – szerzej zob. J. Gudowski,
Iudex impurus
. Wyłączenie z mocy samej ustawy sędziego objętego zarzutem wadliwego powołania lub przejścia na wyższe stanowisko sędziowskie, Przegląd Sądowy 2022, nr 5, s. 15-18.
Powyższe oznacza, że wyłączeniu na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. podlega sędzia w sytuacji, w której miałby on dokonać oceny stosunku prawnoprocesowego (którego podmiotem, obok stron, jest także sędzia rozpoznający sprawę), wywierającego zarazem wpływ na jego własne prawa i obowiązki. Jeżeli status sędziego jest wadliwy albo ustrojowo <<nieczysty>>, to wadliwość ta, wątpliwość i <<nieczystość>> pozbawiają go uprawnień i obowiązków jurysdykcyjnych, co najmniej
in casu
, a jeżeli je wykona, spowoduje wystąpienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej, a więc cel – wymierzenie sprawiedliwości – z powodów leżących po stronie sędziego nie zostanie osiągnięty. Jeżeli natomiast jakość stosunku prawnoprocesowego, jego ważność i skuteczność, zostanie oceniona pozytywnie, uprawnienia i obowiązki sędziego żadnego uszczerbku z tego powodu nie doznają, jak też niezagrożone pozostają publiczne prawa podmiotowe stron. Poza sporem jest, że oceny ważności i skuteczności tego stosunku nie może dokonywać sędzia będący jego stroną albo będący w identycznej sytuacji ustrojowo-procesowej (J. Gudowski,
Iudex impurus
…, s. 19-20). Prawa i obowiązki jurysdykcyjne wynikające ze stosunku prawno-procesowego wypełniającego publiczne prawo podmiotowe strony są zarazem prawami i obowiązkami służbowymi sędziego, jeżeli zatem zostaną z punktu widzenia ustrojowego zanegowane, to – naruszone lub niedopełnione – bezpośrednio oddziałają także na ten stosunek, powodując odjęcie sędziemu legitymacji do skutecznego wymierzania sprawiedliwości w imieniu państwa. Mogą także doprowadzić do naruszenia ślubowania, które ma nie tylko charakter emblematyczny, uroczysty, ale również materialnoprawny, przekroczenie bowiem granic wytyczonych ślubowaniem oznacza popełnienie przewinienia służbowego i rodzi odpowiedzialność sędziego, a niekiedy także odpowiedzialność państwa. Skoro sędzia, którego prawidłowość powołania oraz <<czystość>> sędziowskiego statusu sędziego są wątpliwe, a tym samym wątpliwe są jego niezawisłość oraz bezstronność i musi on, rozpoznając sprawę, sam dokonać osądu w tym zakresie, a więc
eo ipso
oceny zachodzącego między nim a stronami stosunku, prawnoprocesowego, to jest z mocy ustawy wyłączony jako
iudex in sua causa
, gdyż – co oczywiste, nawet gdyby był krystaliczne bezstronny – wynik tego osądu, dotycząc go osobiście, wpłynie (<<oddziała>>) na jego prawa i obowiązki z dziedziny prawa publicznego, ale pośrednio dotknie także jego sfery prywatnej. Przepisy wyłączają w tym przypadku sędziego niezależnie od jego subiektywnego poczucia bezstronności i gotowości do jej uszanowania w konkretnej sprawie. Do wyłączenia dochodzi nawet wtedy, gdy sędzia nie jest świadomy istnienia podstawy wyłączenia albo – znając ją – nie akceptuje jej (J. Gudowski,
Iudex impurus
…, s. 20)”.
Przenosząc te uwagi na grunt rozważanej sprawy należy stwierdzić, że rozpoznający sygnalizację potrzeby wznowienia postępowania z urzędu sędzia, który objął urząd w wyniku rekomendacji KRS ukształtowanej ustawą z 2107 r. nie mógłby jej uwzględnić, bowiem w ten sposób zakwestionowałby własne „uprawnienie” do bezstronnego orzekania, zaś w wypadku nie podzielenia podnoszonych argumentów naraziłby się na zarzut orzekania we własnej sprawie. W opisanym stanie rzeczy wyłączenie z urzędu, co przewiduje treść art. 42 § 1 k.p.k., sędziego S.S., w perspektywie zapewnienia stronom bezstronnego i niezawisłego sądu, uznać należy za konieczne (zob. także postanowienia Sądu Najwyższego m.in. w sprawach: I KK 356/22, IV KO 145/24, V KO 76/24, V KZ 2/25, II KK 9/25, III KO 182/24, II KO 8/25, II KK 362/24 i II KB 27/23).
Dodać należy, że przystąpienie do orzekania wymienionego na wstępie sędziego spowoduje, że orzeczenie zostanie wydane przez organ niespełniający wymogów „sądu niezawisłego i niezależnego w rozumieniu zarówno art. 6 ust. 1 Konwencji, jak i art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (zob. m.in. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 4 września 2025 r., C – 225/22).
[WB]
[a.ł]