IV KKN 608/97

Sygn. akt IV KKN 608/97 
 
 
W Y R O K 
W  IMIENIU  RZECZYPOSPOLITEJ  POLSKIEJ 
 
 
 
 
 
 
 
 Dnia  3 stycznia 2002 r. 
 
 
Sąd Najwyższy w Warszawie - Izba Karna na rozprawie w składzie 
następującym: 
 
 
 
Przewodniczący: SSN   Stanisław Zabłocki 
 
 
Sędziowie:  SN 
 
Dorota Rysińska           
 
 
          SA del. do SN 
Rafał Malarski (spr.) 
 
 
Protokolant:  Piotr Wypych 
 
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Krzysztofa Parchimowicza 
 
po rozpoznaniu w dniu 3 stycznia 2002 r. 
sprawy  Z. P. i P. M. 
skazanych z art. 94 § 2 uks 
z powodu kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanych  
od wyroku Sądu Wojewódzkiego w C. 
z dnia 14 marca 1997 r., sygn. II Ka […] 
zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w C. 
z dnia 13 listopada 1996 r., sygn. IV K […] 
 

 
2
I. 
uchyla zaskarżony wyrok i zmieniony nim wyrok Sądu 
Rejonowego w C. z dnia 13 listopada 1996 r. i uniewinnia 
Z. P. i P. M. od popełnienia zarzucanych im czynów; 
II. 
obciąża kosztami procesu Skarb Państwa; 
III. 
zwraca oskarżonym wniesione opłaty kasacyjne po 300 zł. 
 
 
U Z A S A D N I E N I E 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Sąd Rejonowy w C. wyrokiem z dnia 13 listopada 1996 r. skazał na kary 
grzywny – Z. P. w wysokości 10 000 zł a P. M. w wysokości 6 000 zł za czyny 
określone w art. 94 § 2 uks, które polegały na tym, że poprzez nierzetelne 
prowadzenie księgi przychodów i rozchodów uszczuplili należne za rok 1992 
podatki dochodowy od osób fizycznych – Z. P. o kwotę 58 027 zł a P. M. 
o kwotę 30 366 zł – i obrotowy o kwotę 957 zł. 
 
W wyniku złożonej przez obrońcę apelacji Sąd Wojewódzki w C. 
w dniu 14 marca 1997 r., skorygował zaskarżony wyrok jedynie w części 
dotyczącej zastępczych kar pozbawienia wolności. 
 
We wniesionej od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kasacji 
obrońca skazanych zarzucił: 1) obrazę prawa materialnego, mianowicie art. 94 § 
2 uks w zw. z art. 4 uks, poprzez przyjęcie przez sąd drugiej instancji działania 
skazanych z zamiarem ewentualnym, mimo że sąd a quo przypisał im winę 
nieumyślną w postaci niedbalstwa; 2) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych 
za podstawę orzeczenia mający wpływ na jego treść, polegający na uznaniu 
skazanych za winnych nierzetelnego prowadzenia księgi podatkowej, podczas 
gdy księgowość pozostawała w ręku zatrudnionego przez nich ekonomisty W. 
P.. W oparciu o tak zredagowane zarzuty skarżący wniósł: a) o zmianę wyroków 

 
3
sądów obu instancji przez uniewinnienie oskarżonych od popełnienia 
zarzucanych im czynów, ewentualnie b) o uchylenie wyroków sądów obu 
instancji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w C. do ponownego 
rozpoznania. 
 
W odpowiedzi na kasację Prokurator Wojewódzki w C. wniósł o jej 
oddalenie. Prokurator Prokuratury Krajowej na rozprawie kasacyjnej złożył 
wniosek o uwzględnienie kasacji, domagając się uchylenia zaskarżonego 
wyroku i przekazania sprawy sądowi odwoławczemu do ponownego 
rozpoznania. 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
Kasacja okazała się zasadna. 
 
1. Treść zamieszczonego w części wstępnej kasacji zarzutu (chodzi o 
zarzut ujęty jako obraza prawa materialnego, mianowicie art. 94 § 2 uks w zw. z 
art. 4 uks) oraz odnoszący się do niego fragment uzasadnienia kasacji, w którym 
napisano, iż organ drugoinstancyjny uchybił zakazowi reformationis in peius, 
upoważniały Sąd Najwyższy do przyjęcia – zgodnie z regułą interpretacyjną 
wyrażoną w art. 118 § 1 kpk, w myśl której znaczenie czynności procesowej 
ocenia się według treści złożonego oświadczenia – że skarżący w istocie 
postawił sądowi odwoławczemu zarzut naruszenia art. 383 § 1 kpk z 1969 r. 
 
W pełni trafnie autor kasacji wskazał, iż według Sądu Rejonowego w C. - 
Z. P. i P. M. dopuścili się uszczuplenia podatków (dochodowego od osób 
fizycznych i obrotowego) z winy nieumyślnej w postaci niedbalstwa. 
Warto w tym miejscu przytoczyć in extenso stanowisko sądu pierwszej instancji: 
„zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje na winę oskarżonych, 
polegającą na niedbalstwie” (s. 4 uzasadnienia, k. 135). 
 
Pogląd sądu odwoławczego, jakoby posłużenie się przez sąd a quo 
terminem „niedbalstwo” było efektem jedynie pewnej „niezręczności”, nie 

 
4
wytrzymuje krytyki. Po pierwsze – takie podejście musiałoby prowadzić do 
wniosku, iż sąd pierwszej instancji użył określonego zwrotu prawniczego nie 
zdając sobie sprawy z jego znaczenia. Byłoby to przypuszczenie najzupełniej 
dowolne. Można z całą pewnością przyjąć, iż sąd ten traktował „niedbalstwo” 
jako jedną z postaci winy nieumyślnej, o której mowa w art. 7 § 2 kk z 1969 r. 
(sprawca nie przewidywał możliwości popełnienia czynu zabronionego, choć 
powinien i mógł przewidzieć). Po drugie – motywacyjna część wyroku sądu 
rejonowego nie zawiera ani jednego sformułowania, które wskazywałoby, że 
Z. P. i P. M. obejmowali znamiona przedmiotowej strony czynu z art. 94 § 2 uks 
choćby zamiarem ewentualnym. Wymowne jest poczynione przez sąd a quo 
ustalenie, że po przejściu w 1993 r. na tzw. pełną księgowość nie stwierdzono 
jakichkolwiek nieprawidłowości w prowadzeniu ksiąg rachunkowych. 
 
Wyrażenie przez Sąd Wojewódzki w C. zapatrywania, że oskarżeni 
przewidywali możliwość popełnienia czynu określonego w art. 94 § 2 uks i na to 
się godzili, stanowiło zatem jaskrawe złamanie obowiązującego w polskim 
prawie karnym procesowym zakazu reformationis in peius. Art. 383 § 1 kpk z 
1969 r. jednoznacznie stanowił, że sąd odwoławczy może orzec na niekorzyść 
oskarżonego tylko wtedy, gdy wniesiono na jego niekorzyść środek 
odwoławczy, i tylko w granicach środka odwoławczego. Związek między 
stwierdzonym uchybieniem procesowym a treścią zaskarżonego wyroku jest 
oczywisty i stąd koniecznym stało się uchylenie tegoż orzeczenia. 
 
2. Dokonane przez sąd pierwszej instancji ustalenie, że oskarżeni działali 
nieumyślnie (w postaci niedbalstwa), wykluczało możliwość przypisania im 
przestępstwa skarbowego określonego w art. 94 § 2 uks, które popełnione być 
mogło tylko z winy umyślnej. Materialnoprawną zasadę subiektywizmu, 
zgodnie z którą odpowiedzialność karna zachodziła w razie popełnienia 
przestępstwa skarbowego z winy umyślnej, chyba że przepis szczególny 

 
5
przewidywał także odpowiedzialność karną w razie popełnienia przestępstwa 
skarbowego z winy nieumyślnej, statuował art. 4 uks. 
 
Nie ulega więc kwestii, że Sąd Rejonowy w C. dopuścił się szczególnie 
poważnego naruszenia prawa materialnego. Skazał oskarżonych za nieumyślne 
popełnienie czynu, którego karalność warunkowana była istnieniem winy 
umyślnej. 
 
W tej sytuacji, gdy rażące naruszenie prawa przez sąd odwoławczy 
łączyło się ściśle z orzeczeniem pierwszoinstancyjnym (owa rażąca obraza 
prawa przez sąd ad qeum była „zakotwiczona” w wyroku sądu rejonowego). 
niezbędnym stało się uchylenie nie tylko zaskarżonego wyroku, ale i 
poprzedzającego go wyroku sądu a quo. 
 
3. Wobec obowiązywania tzw. pośredniego zakazu reformationis in peius, 
według którego w razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania wolno 
w dalszym postępowaniu wydać orzeczenie surowsze niż uchylone tylko wtedy, 
gdy orzeczenie to byłoby zaskarżone na niekorzyść oskarżonego, zgoła 
nieracjonalnym postąpieniem byłoby przekazanie in concreto sprawy sądowi 
pierwszej instancji w ramach tzw. orzeczenia następczego do ponownego 
rozpoznania. W świetle art. 443 kpk, którego zakres jest zdecydowanie szerszy 
od    obowiązującego  poprzednio  przepisu  art.   408   kpk   z   1969 r.   (dawne 
uregulowanie ograniczało omawiany zakaz wyłącznie do kary), Sąd Rejonowy 
w C. nie mógłby po prostu wydać innego rozstrzygnięcia niż uniewinniającego. 
 
Skoro zatem uwzględnienie tzw. pośredniego zakazu reformationis in 
peius musiałoby doprowadzić w realiach konkretnej sprawy do wydania w 
ponownym postępowaniu wyroku uniewinniającego, to zaistniała podstawa do 
skorzystania z wyjątkowej możliwości przewidzianej w art. 537 § 2 kpk i 
uniewinnienia na etapie postępowania kasacyjnego obu oskarżonych od 
popełnienia zarzucanych im czynów. 

 
6
 
4. Tylko na marginesie celowe wydaje się zaznaczenie, że poza zasięgiem 
rozważań Sądu Najwyższego pozostał zarzut błędu w ustaleniach faktycznych, 
jako że skarżący nie kwestionował sposobu ich dokonania. Tego rodzaju zarzut 
nie stanowił pod rządami dawnej ustawy karnoprocesowej (art. 463a § 1 kpk z 
1969 r.) i nie stanowi obecnie (art. 523 § 1 kpk) podstawy kasacji. 
 
5. Uniewinnienie oskarżonych sprawiło, że kosztami procesu za całe 
postępowanie obciążono Skarb Państwa (art. 632 pkt 2 kpk). Wobec 
uwzględnienia kasacji zwrócono oskarżonym uiszczone przez nich opłaty (art. 
527 § 4 kpk).  
 
 
 
Przewodniczący: SSN (Stanisław Zabłocki) 
 
Sędziowie: SSN  (Dorota Rysińska)               SA del. do SN    (Rafał Malarski)                        
 
aw 
f/ak