IV KA 97/26

Sygn. akt IV Ka 97/26 UZASADNIENIE Tytułem wstępu Sąd wyjaśni powody odstąpienia od sporządzenia uzasadnienia na formularzu. Sporządzanie uzasadnienia na formularzu wymusza wielokrotne powtarzanie tych samych kwestii, względnie odwoływanie się do różnych rubryk formularza, zmuszając czytelnika do wielokrotnego wertowania tekstu w poszukiwaniu odniesień, czyniąc z tego dokumentu zawiłą szaradę. Dlatego Sąd Okręgowy odstąpił od sporządzenia uzasadnienia na formularzu, gdyż sporządzenie go w tej formie byłoby nieczytelne dla stron i nie zapewniłoby pełnej transparentności, a tym samym swobodnej realizacji prawa do obrony naruszając prawo stron do rzetelnego procesu. Ma to również oparcie w orzecznictwie Sądu Najwyższego ( por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2021 roku w sprawie III KK 77/21, opubl. Legalis). Niezależnie od zarzutów apelacyjnych w sprawie doszło do naruszenia prawa procesowego mającego charakter bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 79 § 1 pkt 3 kpk w zw. z art. 79 § 3 kpk w zw. z art. 439 § 1 pkt 10 kpk . Na rozprawie w dniu 11 września 2025 roku Sąd Rejonowy powziął wątpliwości co do poczytalności oskarżonego i w trybie art. 396 a § 1 kpk zobowiązał prokuratora do przeprowadzenia dowodu z opinii dwóch biegłych psychiatrów „co do stanu zdrowia psychicznego oskarżonego” ( k. 39 v). Prokurator w dniu 8 października 2025 roku wydał postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii dwóch biegłych psychiatrów m. in. na okoliczność związaną z uzasadnioną wątpliwością, czy  zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem przez oskarżonego nie była w czasie popełnienia zarzuconego czynu wyłączona lub w znacznym stopniu ograniczona ( k. 47). W tym samym dniu prokurator wystąpił do Sądu Rejonowego o wyznaczenie oskarżonemu obrońcy z urzędu na podstawie art. 79 § 1 pkt 3 kpk ( k. 49). Przewodniczący Wydziału Karnego Sądu Rejonowego zarządzeniem z dnia 16 października 2025 roku wyznaczył oskarżonemu na podstawie art. 79 § 1 pkt 3 kpk obrońcę z urzędu ( obrona obligatoryjna) – vide k. 50. Następnie na rozprawie w dniu 30 października 2025 roku Sąd Rejonowy – pod nieobecność obrońcy - prowadził w dalszym ciągu postępowanie dowodowe, w tym dopuścił dowody z dokumentów i załączył je do materiału dowodowego ( k. 61). Wówczas trwał stan obrony obligatoryjnej, opinia biegłych psychiatrów nie była jeszcze sporządzona. Opinię tę sporządzono dopiero w dniu 31 października 2025 roku, wynika z niej, że oskarżony w czasie zarzuconego czynu był w pełni poczytalny, oraz, że może prowadzić samodzielną obronę ( k. 69-72). Mimo to nie doszło do wydania postanowienia w trybie art. 79 § 4 kpk o tym, że udział obrońcy w postępowaniu nie jest obowiązkowy, aczkolwiek w kolejnej rozprawie ( po której doszło do wydania wyroku) obrońca brał już udział ( k. 79-80). Udział obrońcy w rozprawie w dniu 30 października 2025 roku był obowiązkowy ( art. 79 § 3 kpk w zw. z art. 79 § 1 pkt 3 kpk ), a Sąd Rejonowy prowadząc na tej rozprawie postępowanie dowodowe pod nieobecność obrońcy dopuścił się rażącej obrazy prawa procesowego o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 10 kpk . Nieobecność obrońcy obligatoryjnego ( art. 79 § 1 pkt 3 i 4 KPK ) na rozprawie wraz z zaniechaniem wydania przez Sąd postanowienia stwierdzającego brak obligatoryjności obrony ( art. 79 § 4 KPK ) stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą, o której mowa w art. 439 § 1 pkt 10 KPK - nawet wówczas, gdy z opinii biegłych lekarzy psychiatrów wynika, iż poczytalność oskarżonego w czasie popełnienia czynu nie była wyłączona ani w znacznym stopniu ograniczona, a nadto, że stan zdrowia psychicznego oskarżonego pozwala mu na udział w postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2025 roku w sprawie I KK 153/25 opubl. Legalis ). Jednocześnie ustawodawca wprowadził ograniczenie skutków zaistnienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej w wypadku uchybień wymienionych w art. 439 § 1 pkt 9-11, stanowiąc, że uchylenie orzeczenia tylko z tego powodu może nastąpić jedynie na korzyść oskarżonego. Z brzmienia tego przepisu wynika, że gdy doszło do wydania orzeczenia kiedy oskarżony w postępowaniu sądowym nie miał obrońcy w wypadkach określonych w art. 79 § 1 i 2 i art. 80 lub obrońca nie brał udziału w czynnościach, w których jego udział był obowiązkowy, lub sprawę rozpoznano podczas nieobecności oskarżonego, którego obecność była obowiązkowa, to uchylenie orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania (art. 439 § 1 pkt 10-11), jest dopuszczalne tylko na korzyść oskarżonego ( por. wyrok SN z 16 grudnia 2008 r., WA 43/08 , OSNwSK 2008, poz. 2610 ). Zgodnie jednak z poglądem wyrażonym w doktrynie, a także w orzecznictwie Sądów Apelacyjnych i Sadu Najwyższego, przepis art. 439 § 2 kpk będzie miał zastosowanie tylko w określonym układzie procesowym. Chodzi tu o sytuacje, gd y Sąd pierwszej instancji wydał wyrok uniewinniający albo umorzył postępowanie i od tego orzeczenia środek odwoławczy złożył oskarżyciel, albo gdy w takiej sytuacji Sąd odwoławczy z urzędu stwierdził takie uchybienie. Wówczas, gdyby nie ograniczenie z art. 439 § 2 KPK , Sąd ten byłby zobowiązany do uchylenia zaskarżonego wyroku uniewinniającego i umorzenia postępowania ( pkt 9) albo uchylenia wyroku uniewinniającego lub orzeczenia o umorzeniu postępowania i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji ( pkt 10 i 11 ). W komentowanym przepisie chodzi więc o takie sytuacje, w których zaskarżone orzeczenie zawiera rozstrzygnięcie najkorzystniejsze dla oskarżonego , a tym samym z powodów określonych w art. 439 § 1 pkt 9-11 KPK jego uchylenie nie mogłoby doprowadzić do wydania orzeczenia na korzyść oskarżonego , w szczególności, gdy oskarżony został uniewinniony lub umorzono postępowanie ( por . Dariusz Świecki; Komentarz do art. 439 Kodeksu postępowania karnego, 2018, publ. LEX oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie VIII AKa 178/23 z dnia 1 lutego 2024 r., opubl. Legalis ). W sytuacji, gdy zachodzi zbieg względnych przyczyn odwoławczych z art. 438 KPK i bezwzględnych przyczyn odwoławczych z art. 439 § 1 pkt 9-11 KPK ograniczenie z § 2 art. 439 KPK nie stoi na przeszkodzie rozpoznaniu apelacji wniesionej na niekorzyść oskarżonego od wyroku uniewinniającego albo umarzającego postępowanie ( por wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2023 roku II KK 627/21 opubl Legalis ). Powyższa sytuacja nie zachodziła w przypadku oskarżonego albowiem postępowanie zostało warunkowo umorzone na okres 3 lat próby i orzeczono 2000 zł świadczenia pieniężnego. Apelacja została wniesiona na jego niekorzyść przez prokuratora, ale może ona spowodować orzeczenie na korzyść oskarżonego ( art. 434 § 2 kpk ), nie powoduje zatem wyłączenia procedury z art. 439 § 1 pkt 10 KPK . Orzeczenie, które zapadnie po ponownym rozpoznaniu sprawy przez Sąd Rejonowy, może być surowsze od tego uchylonego, ale może być dla niego łagodniejsze ( wszak nie można wykluczyć uniewinnienia ani umorzenia, a także złagodzenia reakcji karnej, np. przez obniżenie okresu próby lub wysokości świadczenia pieniężnego albo zwolnienia od kosztów sądowych – zaskarżone rozstrzygnięcie nie jest przecież „najkorzystniejszym” dla oskarżonego, nie doszło do uniewinnienia ani do umorzenia postępowania). Wobec powyższego zrzuty zawarte w apelacji prokuratora nie będą szczegółowo omawiane, albowiem byłoby to na obecnym etapie procesu bezprzedmiotowe wobec konieczności uchylenia zaskarżonego orzeczenia ( art. 436 kpk ). Sąd Okręgowy nie przesądza o ich niezasadności, tylko korzystając z art. 436 kpk odstępuje od ich szczegółowej analizy, byłoby to w zaistniałej sytuacji procesowej przedwczesne. Dlatego zaskarżony wyrok należało uchylić, a sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu ( art. 437 § 2 kpk w zw. z arr. 439 § 1 kpk ). Utrzymano w mocy jedynie rozstrzygnięcie z punktu 5 o zasądzeniu od Skarbu Pastwa wynagrodzenia na rzecz obrońcy z urzędu za pierwszą instancję. Zasądzono od Skarbu Państwa na rzecz obrońcy zwrot nieopłaconych kosztów obrony świadczonej z urzędu w postępowaniu odwoławczym. Wynagrodzenie dla obrońcy z urzędu, z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej oskarżonemu w postępowaniu odwoławczym, Sąd Okręgowy ustalił w oparciu o treść § 17 ust. 2 pkt 4 w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu z dnia 14 maja 2024 r. (Dz.U. z 2024 r. poz. 763) Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Rejonowy:  nie musi ponownie przeprowadzać wszystkich dowodów i będzie mógł zastosować w szerokim zakresie instytucję z art. 442 § 2 kpk ( przy czym powtórzy dowody przeprowadzone pod nieobecność obrońcy);  wobec treści opinii psychiatrycznej rozważy wydanie postanowienia stwierdzającego brak obligatoryjności obrony ( art. 79 § 4 KPK ), a jeżeli tego nie uczyni, będzie pamiętał o obowiązkowej obecności obrońcy na rozprawie;  będzie miał na uwadze, że wobec zaskarżenia wyroku na niekorzyść oskarżonego przy ponownym rozpoznawaniu sprawy nie będzie miała zastosowania blokada z art. 443 kpk i ponowny wyrok może być zarówno łagodniejszy jak i mniej korzystny dla oskarżonego ( oczywiście w granicach zarzutów zawartych w apelacji prokuratora). Nakaz uchylania orzeczenia na korzyść wyrażony w art. 439 § 2 kpk adresowany jest bowiem do Sądu drugiej instancji, co było powyżej omawiane. Wobec powyższego orzeczono jak w wyroku.