IV CZ 173/12

Sygn. akt IV CZ 173/12 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 8 lutego 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący) 
SSN Józef Frąckowiak 
SSN Marta Romańska (sprawozdawca) 
 
w sprawie z powództwa M.G. 
przeciwko P.G. i E. G. 
o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 8 lutego 2013 r., 
zażalenia pozwanych  
na wyrok Sądu Okręgowego w E. 
z dnia 17 października 2012 r.,  
 
 
1) uchyla zaskarżony wyrok; 
2) pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach postępowania 
zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie 
w sprawie. 
 
 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
Wyrokiem z 17 października 2012 r., wydanym po rozpoznaniu apelacji  
pozwanych od wyroku Sądu Rejonowego w O. z 20 czerwca 2012 r. w sprawie z 
powództwa M. G. przeciwko P. G. i E. G. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia 
woli, Sąd Okręgowy w E. uchylił wyrok Sądu Rejonowego i przekazał sprawę temu 
Sądowi do ponownego rozpoznania, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach 
postępowania apelacyjnego.  
W zażaleniu na wyrok z 17 października 2012 r. pozwani zarzucili, że zostało 
ono wydane z naruszeniem: - art. 386 § 4 k.p.c. poprzez niezasadne uchylenie 
wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z powodu 
nierozpatrzenia istoty sprawy, podczas gdy istota sprawy została rozpoznana; - art. 
351 § 1 k.p.c. poprzez uchylenie wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy do 
ponownego rozpoznania, w sytuacji gdy wyrok mógł być jedynie uzupełniony 
w przepisanym terminie na wniosek zainteresowanej strony; - art. 384 k.p.c. przez 
uchylenie wyroku Sądu I instancji na niekorzyść apelujących, a zatem wbrew 
zasadzie zakazującej reformationis in peius.  
Pozwani wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku.  
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
1. Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c. – w brzmieniu obowiązującym od 3 maja 
2012 r., a nadanym ustawą z 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks 
postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381) - 
zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia przez sąd 
drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do 
ponownego rozpoznania. 
W uzasadnieniu projektu tej nowelizacji wskazano, że kompetencja do 
uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego 
rozpoznania jest nadużywana przez sądy drugiej instancji i to także obecnie, gdy 
obowiązujący model postępowania cywilnego zakłada, że druga instancja jest 
instancją merytoryczną, w ramach której rozpoznanie sprawy powinno nastąpić 

 
3 
ex novo i prowadzić do wydania rozstrzygnięcia kończącego spór pomiędzy 
stronami. Takie podejście do zakresu rozpoznania i orzekania w postępowaniu 
apelacyjnym znajduje potwierdzenie w orzecznictwie. W uchwale składu siedmiu 
sędziów z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07 (OSNC 2008, nr 6, poz. 55), 
Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek 
apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi 
naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia 
prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę 
nieważność postępowania. 
Zgodnie z art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. uchylenie wyroku (postanowienia co do 
istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym) połączone z przekazaniem sprawy 
do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji może nastąpić w razie 
stwierdzenia 
nieważności 
postępowania 
przed 
sądem 
pierwszej 
instancji 
i zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością, nierozpoznania 
istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji oraz wtedy, gdy wydanie wyroku 
wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Zażalenie na 
orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji ma służyć skontrolowaniu, czy zostało 
ono prawidłowo wydane w jednej z wymienionych wyżej sytuacji. Przy jego 
rozpoznawaniu Sąd Najwyższy nie bada istoty sprawy, tego, co w świetle 
zgłoszonego 
żądania 
i 
jego 
podstawy 
faktycznej 
stanowiło 
przedmiot 
postępowania, lecz jedynie ocenia, czy  stwierdzone przez sąd odwoławczy 
okoliczności są tymi, które w świetle art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. usprawiedliwiają 
wydanie wyroku kasatoryjnego, zamiast - co powinno być regułą - wyroku 
reformatoryjnego. Środek odwoławczy unormowany w art. 3941 § 11 k.p.c., 
przy całej swojej specyfice, pozostaje zażaleniem, nie służy zatem ocenie 
prawidłowości 
czynności 
procesowych 
sądu 
podjętych 
w 
celu 
wydania 
rozstrzygnięcia co do istoty sprawy ani także zaprezentowanego przez ten sąd 
poglądu na temat wykładni prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie. 
Kontrola Sądu Najwyższego o tak określonych granicach nie zmierza 
do oceny zasadności żądania pozwu (wniosku) ani także apelacji i nie polega na 
merytorycznym badaniu stanowiska prawnego sądu drugiej instancji.  

 
4 
Jeżeli wyrok został uchylony z powodu nierozpoznania przez sąd pierwszej 
instancji istoty sprawy, a na tę przesłankę wskazał Sąd Okręgowy w zaskarżonym 
wyroku, to rolą Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym jest zbadanie, 
czy sąd odwoławczy prawidłowo rozumiał to pojęcie oraz czy jego merytoryczne 
stanowisko w sprawie uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej 
instancji.  
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że do 
nierozpoznania 
istoty 
sprawy 
dochodzi 
wówczas, 
gdy 
rozstrzygnięcie 
sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, 
gdy  zaniechał 
on 
zbadania 
materialnej 
podstawy 
żądania 
albo 
merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka 
materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (por. wyrok Sądu 
Najwyższego z 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315; 
postanowienia Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 
1999, nr 1, poz. 22; z 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97, LEX nr 50750; z 3 lutego 
1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; wyroki Sądu Najwyższego z 12 lutego 
2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36; z 21 października 2005 r., III CK 
161/05, LEX nr 178635; z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2, 
poz. 2). Do nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji dojdzie 
w szczególności w razie oddalenia powództwa z uwagi na przyjęcie braku 
legitymacji procesowej po którejś ze stron albo przyjęcie, że dochodzone 
roszczenie wygasło lub uległo przedawnieniu, gdy tej oceny sąd drugiej instancji nie 
podzieli (por. wyroki Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, 
OSNC 1999, nr 1, poz. 22; z 14 maja 2002 r., V CKN 357/00, LEX nr 55513).  
Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, dokonuje się na 
podstawie analizy żądań pozwu i przepisów prawa materialnego stanowiących 
podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie ewentualnych wad postępowania 
wyjaśniającego. Zakwestionowanie przez sąd odwoławczy poglądu prawnego sądu 
pierwszej instancji co do podstawy prawnej rozpoznawanego roszczenia także nie 
oznacza, że sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy (zob. wyrok Sądu Najwyższego 
z 22 kwietnia 1999 r., II UKN 589/98, OSNP 2000, nr 12, poz. 483).  

 
5 
2. Powódka w niniejszej sprawie wystąpiła z żądaniem zobowiązania 
pozwanego, by przeniósł na nią udział wynoszący ½ we własności nieruchomości, 
którą wcześniej darowała mu wraz z mężem z majątku wspólnego. U podstaw 
żądania leżało twierdzenie, że odwołała darowiznę wobec rażącej niewdzięczności 
pozwanego. Żądanie pozwu zostało uwzględnione przez Sąd Rejonowy wyrokiem 
zaocznym. W sprzeciwie od tego wyroku pozwany poinformował Sąd, że na 
podstawie umowy, którą zawarł z żoną, nieruchomość będąca przedmiotem 
żądania pozwu weszła w skład jego majątku wspólnego z E. G. Po zapoznaniu się 
z tym oświadczeniem, bez wniosku powódki, Sąd Rejonowy wydał postanowienie o 
wezwaniu do udziału w sprawie E. G., jako współpozwanej. Od tej pory 
postępowanie toczyło się z udziałem P. G. i E. G., a zakończyło się wyrokiem z 20 
czerwca 2012 r., którym Sąd Rejonowy utrzymał w mocy wyrok zaoczny z 2 
czerwca 2011 r. (pkt I), uchylił wyrok zaoczny w pkt II (pkt II), zasądził od obu 
pozwanych solidarnie na rzecz powódki 617 zł tytułem kosztów procesu (pkt III) i 
nakazał ściągnąć od nich brakujące opłaty na rzecz Skarbu Państwa (pkt IV). 
Apelację od tego wyroku wnieśli oboje pozwani. Powódka nie wnioskowała o 
uzupełnienie wyroku ani też nie wniosła od niego apelacji.  
Sąd Okręgowy rozpoznał merytorycznie apelację obojga pozwanych, 
co oznacza, że mimo dostrzeżonego braku rozstrzygnięcia co do istoty sprawy 
wskazującego nie tylko na obowiązek pozwanego P. G. złożenia określonego 
oświadczenia woli, ale także na powinne zachowanie E. G., w postępowaniu 
drugoinstancyjnym uważał ją za stronę uprawnioną do wniesienia środka 
zaskarżenia, a postępowanie zainicjowane co do niej przez wezwanie do udziału w 
sprawie - za zakończone orzeczeniem pierwszoinstancyjnym. Z motywów 
zaskarżonego wyroku wynika zarazem, że Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia 
faktyczne Sądu Rejonowego zakwalifikowane przez ten Sąd jako dostateczne dla 
uznania, że pozwany był rażąco niewdzięczny w stosunku do powódki. 
Jednocześnie Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że chociaż przesłanka rażącej 
niewdzięczności jest doniosła tylko w stosunku do obdarowanego, to jeżeli na 
skutek rozszerzenia wspólności przedmiot darowizny wszedł do majątku 
wspólnego, to do zwrotu tego przedmiotu, wobec odwołania darowizny z powodu 
rażącej niewdzięczności obdarowanego obowiązaniu są oboje małżonkowie 

 
6 
(art. 898 § 1 i 2 w zw. z art. 407 k.c.). W konsekwencji powyższego legitymowani 
biernie w sprawie o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli są w takim 
przypadku obje małżonkowie, a współuczestnictwo pomiędzy nimi ma charakter 
konieczny i jednolity. Oznacza to, że wyrok musi dotyczyć niepodzielnie wszystkich 
pozwanych, a jego brzmienie ma być wobec nich jednorodne. Rozstrzygnięcie 
odnoszące się do wszystkich pozwanych powinno być wydane w tym samym 
czasie, a jego ewentualna rozbieżność wobec współuczestników jednolitych 
stanowi wewnętrzną sprzeczność wyroku i nie byłaby możliwa do pogodzenia 
z istotą stosunku prawnego.  
Powyższe wywody Sądu Okręgowego wskazują na to, że w jego ocenie 
materiał dowodowy zebrany w sprawie jest kompletny. Sąd Okręgowy nie ujawnił 
też jakichkolwiek wątpliwości co do wykładni prawa mającego zastosowanie 
w sprawie, a ostatecznie także co do treści rozstrzygnięcia, jakie w tej sprawie 
powinno zapaść. Przyczyny uchylenia zaskarżonego wyroku nie świadczą o tym, 
żeby Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, a co najwyżej o tym, że Sąd 
Rejonowy nie rozstrzygnął o żądaniu skierowanym przeciwko pozwanej, chociaż 
oświadczenie woli, do złożenia którego zobowiązał pozwanego dotyczy także jej 
majątku albo o tym, że w konsekwencji tego braku wydane rozstrzygnięcie jest 
merytorycznie błędne.  
W tym kontekście trzeba zająć stanowisko wobec zgłoszonego w zażaleniu 
zarzutu naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 384 k.p.c. przez uchylenie wyroku 
Sądu I instancji na niekorzyść apelujących, a zatem wbrew zasadzie zakazującej 
reformationis in peius. Co do zasady, do naruszenia tego przepisu dochodzi 
przez  wydanie w postępowaniu drugoinstancyjnym orzeczenia reformatoryjnego 
kształtującego sytuację prawną osoby, która wniosła środek zaskarżenia w sposób 
mniej korzystny niż uczynił to sąd pierwszej instancji w zaskarżonym przez nią 
orzeczeniu. Prawidłowo wydane orzeczenie kasatoryjne nie może naruszać zakazu 
reformationis in peius, bo albo zmierza do usunięcia wad w postępowaniu 
prowadzących do jego nieważności, albo prawidłowo identyfikuje przedmiot 
postępowania, istotę sporu i okoliczności faktyczne, które wymagają wyjaśnienia 
przez sąd pierwszej instancji, lecz nie przesądza o treści orzeczenia, jakie ten sąd 
ma wydać. Orzeczenie kasatoryjne wydane sprzecznie z art. 386 § 4 k.p.c., 

 
7 
w warunkach, gdy sąd drugiej instancji - akceptując podstawę faktyczną 
rozstrzygnięcia i określony sposób wykładni prawa materialnego mającego 
zastosowanie w sprawie – uchyla zaskarżony wyrok wskazując sądowi pierwszej 
instancji, jak ten ma orzec w sprawie może prowadzić do naruszenia zakazu 
reformationis in peius. Jest tak wtedy, gdy rozstrzygnięcie wskazane przez sąd 
drugiej instancji jako jedynie prawidłowe w świetle ustalonych w sprawie faktów 
i mającego w niej zastosowanie prawa materialnego byłoby dla apelującego mniej 
korzystne niż orzeczenie, od którego wniósł środek zaskarżenia.   
Artykułu 351 § 1 k.p.c. Sąd Okręgowy orzekający w niniejszej sprawie nie 
naruszył, bo tego przepisu nie zastosował ani też - wobec braku wniosku 
uprawnionego podmiotu – nie mógł zastosować.  
Zważywszy na powyższe, na podstawie art. 39815 § 1 zdanie pierwsze w zw. 
z art. 3941 § 3 k.p.c., orzeczono jak w sentencji.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
jw