IV CK 376/05

Sygn. akt IV CK 376/05 
 
 
 
WYROK 
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 
 
Dnia 19 stycznia 2006 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący) 
SSN Mirosław Bączyk 
SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) 
 
Protokolant Izabela Czapowska 
 
w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Wielobranżowego 
"L." Spółki z o.o. w S. 
przeciwko […] Bank Polska SA w G. 
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, 
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej  
w dniu 19 stycznia 2006 r., 
kasacji strony powodowej  
od wyroku Sądu Okręgowego w G. 
z dnia 13 października 2004 r.,  
 
uchyla 
zaskarżony 
wyrok 
i 
przekazuje 
sprawę 
Sądowi 
Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania, pozostawiając 
temu 
Sądowi 
rozstrzygnięcie 
o 
kosztach 
postępowania 
kasacyjnego. 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
 
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością pod firmą Przedsiębiorstwo 
Wielobranżowe „L.” z siedzibą w S., w pozwie skierowanym przeciwko […] Bank 
Polska S.A. w G., wnosiła o uzgodnienie treści księgi wieczystej nr […], 
prowadzonej przez Sąd Rejonowy w W., z rzeczywistym stanem prawnym przez 
orzeczenie nakazu wykreślenia hipoteki w kwocie 335 000 zł, wpisanej w dniu 12 
stycznia 2000 r. w dziale IV wymienionej księgi na rzecz Banku […] S.A. na 
nieruchomości będącej własnością powodowej spółki. 
Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2003 r. Sąd Rejonowy w W. uwzględnił 
powództwo, przyjmując za podstawę orzeczenia następujący stan faktyczny. 
W dniu 19 listopada 1999 r. między J. L. i spółką z o.o. „M.” z siedzibą w P., 
jako przystępującymi do długu, a P. M. i L. M., jako dłużnikami, przy udziale Banku 
[…], zawarta została umowa przystąpienia do długu wynikającego z umowy o 
factoring w formie nieodnawialnej linii factoringowej z dnia 16 stycznia 1999 r. 
Strony stwierdziły, że dług wynikający z umowy o factoring wynosi 712 731,18 zł 
oraz 14 296,44 zł z tytułu odsetek za opóźnienie, po czym postanowiły, że jedną z 
form zabezpieczenia spłaty powstałego zadłużenia będzie ustanowienie hipoteki 
zwykłej w kwocie 435 000 zł na nieruchomości stanowiącej własność J. L., objętej 
księgą wieczystą nr […].  
W dniu 1 grudnia 1999 r. utworzona została spółka z o.o. pod firmą 
Przedsiębiorstwo Wielobranżowe „L.” z siedzibą w S., w której J. L. objął 4 285 
udziałów po 100 zł każdy, przy czym na pokrycie 3900 udziałów zobowiązał się 
wnieść do spółki m.in. własność nieruchomości mającej urządzoną księgą 
wieczystą nr […]. W wykonaniu tego zobowiązania umową notarialną z dnia 16 
grudnia 1999 r. J. L. przeniósł na powodową spółkę m.in. prawo własności 
nieruchomości objętej księgą wieczystą nr […]. Dnia 26 września 2000 r. w dziale II 
wymienionej księgi, w miejsce J. L., wpisano jako właściciela Przedsiębiorstwo 
Wielobranżowe „L.” spółkę z o.o.  
W dniu 15 grudnia 1999 r. Bank […], powołując się na art. 95 ustawy z dnia 
29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (Dz. U. Nr 140, poz. 939 ze. zm. – dalej: „Pr. 

 
3 
bank.”), złożył wniosek o wpis w dziale IV księgi wieczystej nr [..] hipoteki zwykłej w 
kwocie 335 000 zł z odsetkami w wysokości 18 % w stosunku rocznym, do którego 
dołączone zostało oświadczenie z dnia 9 grudnia 1999 r., podpisane przez 
uprawnionego do reprezentacji dyrektora Banku, stwierdzające, że Bank wyraził 
zgodę na przystąpienie przez J. L. do długu P. M. i L.M. wynikającego z umowy o 
factoring oraz że zabezpieczenie spłaty tego długu stanowi m.in. ustanowienie 
hipoteki zwykłej w kwocie 335 000 zł na nieruchomości będącej własnością J. L., 
objętej księgą wieczystą nr […]. W dniu 12 stycznia 2000 r. Sąd Rejonowy dokonał 
w dziale IV księgi wieczystej nr […] wpisu o treści: hipoteka w kwocie 335 000 zł 
oprocentowana w wysokości 18 % w stosunku rocznym na rzecz Banku […] z tytułu 
umowy o przystąpienie do długu wynikającego z umowy o factoring w formie 
nieodnawialnej linii factoringowej Nr […] z dnia 16 stycznia 1999 r. w kwocie 712 
731,18 zł. Termin spłaty kredytu ustalono na dzień 30 listopada 2000 r. Jako 
podstawę wpisu Sąd wskazał wniosek o wpis oraz powołane oświadczenie z dnia 9 
grudnia 1999 r. 
Na skutek przekształceń własnościowych pozwany […] Bank Polska S.A. 
stał się następcą prawnym Banku […]. 
Sąd Rejonowy uznał, że stan prawny nieruchomości ujawniony w księdze 
wieczystej nr […] jest niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym przede 
wszystkim z tej przyczyny, że oświadczenie Banku […] z dnia 9 grudnia 1999 r., 
wskazane jako podstawa wpisu hipoteki, nie stanowiło wystarczającej podstawy 
wpisu. Składając wniosek o wpis, Bank powołał się na art. 95 Pr. bank., który 
stanowił, że „księgi rachunkowe banków, wyciągi z tych ksiąg podpisane przez 
osoby upoważnione do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków 
majątkowych banku i opatrzone pieczęcią banku oraz wszelkie wystawione w ten 
sposób oświadczenia zawierające zobowiązania, zwolnienie z zobowiązań, 
zrzeczenie się praw lub pokwitowanie odbioru należności oraz stwierdzające 
udzielenie kredytu, pożyczki pieniężnej, ich wysokość, zasady oprocentowania, 
warunków spłaty, mają moc prawną dokumentów urzędowych oraz stanowią 
podstawę do dokonania wpisów w księgach wieczystych i rejestrach publicznych. 
Dokumenty te są podstawą wpisu hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości 
stanowiącej własność dłużnika banku. Jeżeli nieruchomość nie posiada księgi 

 
4 
wieczystej, zabezpieczenie może być dokonane przez złożenie tych dokumentów 
do zbioru dokumentów.” Na tle tego przepisu w doktrynie wyrażane są rozbieżne 
zapatrywania co do tego, czy wymieniony w nim dokument bankowy stanowi 
wystarczającą podstawę wpisu hipoteki na rzecz banku. Zdaniem Sądu 
Rejonowego za przekonywającą należy uznać koncepcję przyjętą w uchwale Sądu 
Najwyższego z dnia 21 czerwca 2001 r., III CZP 21/01, według której dokumenty 
wymienione w art. 95 Pr. bank. stanowią podstawę wpisu hipoteki, jeżeli 
oświadczenie woli o ustanowieniu hipoteki na rzecz banku złożone zostało w formie 
aktu notarialnego (OSNC 2002, nr 1, poz. 5). Zatem niedopuszczalne było – 
stwierdził Sąd Rejonowy – dokonanie w księdze wieczystej nr […] wpisu hipoteki na 
podstawie oświadczenia Banku […] z dnia 9 grudnia 1999 r. Konstatacji tej nie 
zmienia zresztą przyjęcie odmiennego zapatrywania w omawianej kwestii, 
ponieważ oświadczenie z dnia 9 grudnia 1999 r. nie odpowiadało wymaganiom 
określonym w art. 95 Pr. bank. Wykładnia językowa powołanego przepisu prowadzi 
do wniosku – stwierdził Sąd Rejonowy – że zawiera on zamknięty katalog 
czynności, które mogą być objęte oświadczeniem stanowiącym podstawę wpisu 
hipoteki, do czynności tych nie należy natomiast umowa przystąpienia do długu 
dłużnika banku. Poza tym wpis hipoteki dokonany w dniu 12 stycznia 2000 r. 
pozostawał w sprzeczności z treścią umowy przystąpienia do długu, w której była 
mowa o ustanowieniu hipoteki w kwocie 435 000 zł, nie zaś 335 000 zł.  
Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji pozwanego Banku, opartej na 
naruszeniu przepisów art. 5 i art. 95 Pr. bank. oraz art. 321 § 1 k.p.c., Sąd 
Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 13 października 2004 r. zmienił zaskarżony wyrok i 
oddalił powództwo. Sąd ten przeprowadził następującą argumentację. 
Wytaczając powództwo o usunięcie niezgodności między stanem prawnym 
nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, 
powód powinien sprecyzować żądanie pozwu w taki sposób, aby w wyniku jego 
uwzględnienia ujawniony został rzeczywisty stan prawny; jeżeli żądanie nie 
odpowiada temu wymaganiu, powództwo nie może być uwzględnione. Sąd 
Okręgowy podziela wprawdzie pogląd Sądu pierwszej instancji, że – ze względu na 
niezłożenie oświadczenia woli o ustanowieniu hipoteki w formie aktu notarialnego – 
hipoteka w kwocie 335 000 zł z odsetkami w wysokości 18 % w stosunku rocznym 

 
5 
niż została ustanowiona, niemniej powództwo nie może być uwzględnione, 
ponieważ strona powodowa żądała jedynie wykreślenia hipoteki w kwocie 335 000 
zł, a nie objęła żądaniem wykreślenia wpisu o oprocentowaniu w wysokości 18 % 
w stosunku rocznym. W konsekwencji uwzględnienie tak sprecyzowanego żądania 
prowadziłoby do pozostawienia w dziale IV księgi wieczystej nr […] wpisu o treści: 
„.....oprocentowana w wysokości 18 % w stosunku rocznym”, co oznaczałoby, że 
uwzględnienie powództwa nie doprowadziło do ujawnienia rzeczywistego stanu 
prawnego. W tej sytuacji, skoro w sprawie o usunięcie niezgodności między stanem 
prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem 
prawnym sąd jest związany żądaniem pozwu, powództwo podlegać musi – 
stwierdził Sąd Okręgowy – oddaleniu. 
Powodowa spółka złożyła od wyroku Sądu Okręgowego kasację, w której – 
powołując się na obydwie podstawy określone w art. 393 1 k.p.c. – zgłosiła wniosek 
o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania ewentualnie 
zmianę i orzeczenie po myśli żądania pozwu. W ramach pierwszej podstawy 
kasacyjnej wskazała na naruszenie przepisów: art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. 
o księgach wieczystych i hipotece ( Dz. U. Nr 19, poz. 147 ze zm.; jedn. tekst: Dz. 
U. z 2001 r. Nr 125, poz. 1368 ze zm. – dalej: „u.k.w.h.”) przez przyjęcie, że 
żądanie pozwu dotyczyło wykreślenia części wpisu hipoteki, podczas gdy na tle 
definicji zawartej w art. 65 ust. 1 u.k.w.h. pojęcie takie nie istnieje, oraz art. 68 i 69 
u.k.w.h. przez przyjęcie, że hipoteka i jej oprocentowanie funkcjonują niezależnie 
od siebie, wobec czego nakazanie wykreślenia hipoteki wpisanej pod określoną 
pozycją i sygnaturą akt wpisu w księdze wieczystej nie oznacza jednoczesnego 
przesądzenia losu należności ubocznych powiązanych z hipoteką. W ramach 
drugiej podstawy postawiła natomiast zarzut obrazy art. 321 § 1 k.p.c. przez 
dokonanie niedopuszczalnej wykładni żądania pozwu i przyjęcie, że chodziło w nim 
o wykreślenie samego wpisu hipoteki bez powiązanego z nią oprocentowania, oraz 
że żądanie wykreślenia oznaczonej hipoteki nie wystarczy do uwzględnienia 
merytorycznie usprawiedliwionego powództwa. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 

 
6 
Na wstępie trzeba zaznaczyć, że – ze względu na regulację zawartą w art. 3 
ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania 
cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych ( Dz. U. z 2005 r. 
Nr 13, poz. 98) – do rozpoznania złożonej kasacji stosuje się przepisy Kodeksu 
postępowania cywilnego w brzmieniu obowiązującym przed dniem 6 lutego 2005 r. 
i w takim brzmieniu są one powoływane w uzasadnieniu. 
Zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c., sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, 
który nie był objęty żądaniem ani zasądzać ponad żądanie. Wyrażona 
w powołanym przepisie zasada rządząca rozstrzyganiem spraw w procesie 
cywilnym oznacza, że zakres wyrokowania jest określony żądaniem powoda, 
wobec czego wyrokowanie nie może obejmować przedmiotu, który nie był objęty 
żądaniem (ne eat iudex ultra petita partium). Za utrwalone w orzecznictwie Sądu 
Najwyższego trzeba uznać stanowisko, że przepis art. 321 § 1 k.p.c. ma 
zastosowanie także w sprawach o usunięcie niezgodności między stanem prawnym 
nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. 
Zatem uwzględnienie powództwa może nastąpić tylko wtedy, gdy ustalony przez 
sąd rzeczywisty stan prawny nieruchomości okaże się tożsamy z objętym żądaniem 
pozwu, jeżeli natomiast stan prawny nieruchomości okaże się inny co do osób 
podlegających wpisowi lub co do rodzajów lub rozmiarów praw podlegających 
wpisowi w miejsce wpisów istniejących, to sąd nie może pozytywnie orzekać, 
ponieważ orzekłby wówczas w przedmiocie nieobjętym żądaniem pozwu (zob. 
wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 21 marca 2001 r., III CKN 1214/98, OSNC 2001, 
nr 11, poz. 165, czy z dnia 8 października 2002 r., IV CKN 1304/00, niepubl.). 
Obowiązywanie zasady wyrażonej w art. 321 § 1 k.p.c. nie oznaczało 
jednak, że samo sformułowanie żądania pozwu stało na przeszkodzie 
uwzględnieniu powództwa.  
Zakaz orzekania ponad żądanie, będący przejawem zasad dyspozycyjności 
i kontradyktoryjności, oznacza, że o treści wyroku zarówno w sensie pozytywnym, 
jak i negatywnym decyduje żądanie strony. Sąd nie może zasądzać czego innego 
od tego, czego żądał powód (aliud), więcej niż żądał powód (super), ani na innej 
podstawie faktycznej niż wskazana przez powoda. Zakaz orzekania ponad żądanie 

 
7 
odnosi się zatem bądź do samego żądania (petitum), bądź do jego podstawy 
faktycznej (causa petendi). W przepisie art. 321 § 1 k.p.c. jest bowiem  mowa 
o żądaniu w rozumieniu art. 187 § 1 k.p.c., a w myśl tego przepisu obligatoryjną 
treść każdego pozwu stanowi dokładnie określone żądanie oraz przytoczenie 
okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie. Związanie granicami żądania 
nie oznacza jednak, że sąd jest w sposób bezwzględny związany samym 
sformułowaniem żądania. Jeżeli sformułowanie konkluzji pozwu jest niejasne czy 
niewłaściwe, sąd może je stosownie zmodyfikować, z tym że musi uczynić to 
zgodnie z wolą powoda. Odmienne ujęcie tej kwestii byłoby przejawem niczym 
nieuzasadnionego formalizmu i prowadziłoby do wypaczenia zasady wyrażonej 
w art. 321 § 1 k.p.c. 
W niniejszej sprawie żądanie pozwu dotyczyło usunięcia niezgodności 
między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej 
a rzeczywistym stanem prawnym przez orzeczenie nakazu wykreślenia wpisu 
hipoteki i oparte zostało na twierdzeniach, że wpis dokonany został bez ważnej 
podstawy, ponieważ do ustanowienia hipoteki w istocie nie doszło. Precyzując 
żądanie pozwu, powódka oznaczyła księgę wieczystą, kwotę hipoteki, wierzyciela 
hipotecznego oraz datę dokonania wpisu. Istotnie w konkluzji pozwu nie dodała, że 
chodzi także o wykreślenie wpisu dotyczącego odsetek w wysokości 18 % 
w stosunku rocznym, jednak okoliczności faktyczne przytoczone dla uzasadnienia 
żądania dotyczyły zarówno kwoty hipoteki, jak i przypadających od tej kwoty 
odsetek. Skarżąca utrzymywała bowiem, że do ustanowienia hipoteki w ogóle nie 
doszło. W tej sytuacji było oczywiste, że wolą powódki było orzeczenie nakazu 
wykreślenia hipoteki „wraz z odsetkami”, a brak w konkluzji pozwu wzmianki 
o oprocentowaniu 
był 
jedynie 
wynikiem 
nieprecyzyjnego 
sformułowania 
zgłoszonego żądania. Jeżeli sąd zamierzał uwzględnić powództwo, władny był 
odpowiednio zmodyfikować sformułowanie żądania i objąć swoim orzeczeniem 
wszystkie elementy wpisu, było bowiem jasne, że taka modyfikacja byłaby zgodna 
z wolą strony powodowej. Podniesiony w kasacji zarzut naruszenia przepisu art. 
321 § 1 k.p.c. uznać trzeba zatem za uzasadniony.  

 
8 
Wobec zasadności podstawy kasacyjnej z art. 393 1 pkt 2 k.p.c. rozważanie 
podniesionego w kasacji zarzutu naruszenia prawa materialnego trzeba z kolei 
uznać za przedwczesne. 
Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13 § 1 
oraz art. 108 § 2 w związku z art. 393 19 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
jc