III ZP 20/97

Uchwała z dnia 18 marca 1998 r. 
III ZP 20/97 
 
 
Przewodniczący SSN: Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Barbara Wagner 
(sprawozdawca), Andrzej Wasilewski. 
 
Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra 
Wiśniewskiego, po rozpoznaniu w dniu 18 marca 1998 r. sprawy z powództwa 
Stefana Ś. przeciwko PKP Lokomotywownii Ł. o zapłatę, na skutek zagadnienia 
prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubez-
pieczeń Społecznych w Siedlcach z dnia 26 marca 1997 r. [...] do rozstrzygnięcia w 
trybie art. 390 § 1 KPC 
 
Czy okres przejazdu pracowników drużyn trakcyjnych PKP w charakterze pa-
sażerów z Lokomotywowni będącej ich zakładem pracy do miejsca, gdzie mają 
świadczyć pracę tzw. pozapociągową jest czasem pracy w rozumieniu art. 128 KP i § 
7 ust. 1 pkt. 1 Zarządzenia Nr 28 Dyrektora Generalnego PKP z dnia 13 lipca 1994 
roku w sprawie organizacji i rozkładu czasu pracy w przedsiębiorstwie państwowym 
„Polskie Koleje Państwowe” (biuletyn PKP nr 14, poz. 29) ? 
 
p o d j ą ł następującą uchwałę: 
 
Czas przejazdu pracownika drużyny trakcyjnej PKP z jego zakładu pracy 
do miejsca wykonywania pracy tzw. pozapociągowej jest czasem pracy tylko 
wtedy, gdy pracownik ten był zobowiązany do stawienia się w zakładzie pracy 
przed rozpoczęciem przejazdu. 
 
U z a s a d n i e n i e 
 
Zagadnienie prawne przekazane Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia 
przez Sąd Wojewódzki -Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach zostało 
sformułowane na tle następującego stanu faktycznego: 

 
2
Stefan Ś. wnosił o zasądzenie na jego rzecz od PKP Lokomotywownia Ł. 
kwoty 2.000 zł należnej, jego zdaniem, od marca 1995 r. z tytułu wynagrodzenia za 
czas dojazdu do miejsca wykonywania pracy w P. i G.K. oraz powrotu do stacji ma-
cierzystej w Ł. Twierdził, że pracę rozpoczynał i kończył w momencie zgłoszenia się 
u dyspozytora tej właśnie lokomotywowni. 
Strona pozwana podniosła, że powód do marca 1995 r. rozpoczynał pracę z 
chwilą zgłoszenia się w stałym miejscu pracy (stacja Ł.). W kwietniu, maju, czerwcu i 
od sierpnia do grudnia 1995 r. Stefan Ś. był zatrudniony przy pracy pozapociągowej 
rozpoczynając służbę w innym miejscu niż Ł., lecz z góry określonym w miesięcznym 
planie pracy maszynisty, podawanym mu do wiadomości ze stosownym wyprzedze-
niem. Formalności związanych z rozpoczęciem i zakończeniem pracy dopełniał u 
dyżurnego ruchu na stacji świadczenia pracy.  
 
Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Ł. ustalił, że powód był mianowany na stanowis-
ko starszego maszynisty pojazdów trakcyjnych elektrycznych w Lokomotywowni Po-
zaklasowej w Ł. Od kwietnia 1995 r. lokomotywownia wprowadziła kategorię pracy 
stałej. Polegała ona na wyznaczeniu miejsc wykonywania pracy na każdy miesiąc z 
góry. Pracownik zatrudniony w systemie pracy stałej nie miał obowiązku zgłaszania 
się w jednostce macierzystej, lecz bezpośrednio w miejscu wykonywania pracy. Tam 
też dokonywał formalności związanych z objęciem i zakończeniem zmiany. W ocenie 
Sądu I instancji, czas dojazdu powoda do pracy i powrotu do miejsca stałego zatrud-
nienia nie był czasem pracy. 
 
Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w 
Siedlcach dotyczą wykładni § 7 ust. 1 pkt 1 zarządzenia Nr 28 Dyrektora General-
nego PKP z dnia 13 lipca 1994 r. w sprawie organizacji i rozkładu czasu pracy w 
przedsiębiorstwie państwowym „Polskie Koleje Państwowe” (Biuletyn PKP Nr 14, 
poz. 29), powoływanego dalej jako „ zarządzenie”. Zgodnie z tym przepisem do 
czasu pracy pracownika PKP zalicza się okres pozostawania w dyspozycji praco-
dawcy w ramach ustalonej w regulaminie zakładu pracy normy dobowego wymiaru 
pracy. Jest to czas rzeczywistego pełnienia pracy, dozwolone przerwy oraz plano-
wane godziny niewykonywania pracy powstałe z przyczyn zakładu pracy. Dyrekcja 
Generalna PKP traktuje pracowników niejednolicie - pracownikom otrzymującym 
polecenie od dyspozytora macierzystej lokomotywowni czas dojazdu do miejsca wy-
konywania pracy zalicza się do czasu pracy, pracownikom zatrudnionym w systemie 
pracy stałej - nie. Sąd Wojewódzki skłania się do poglądu, że czas dojazdu do miej-

 
3
sca świadczenia pracy powinien być w każdym przypadku wliczony do czasu pracy 
jako planowe godziny niewykonywania pracy powstałe z przyczyn zakładu pracy. 
Brak podstaw do dzielenia pracowników „ na grupy uprawnionych do dłuższego 
okresu pracy i na tych którzy takiego uprawnienia nie mają.” Z tego względu „ko-
nieczne jest jednolite uregulowanie tej sytuacji, w drodze wykładni dokonanej przez 
Sąd Najwyższy”. W ocenie Sądu Wojewódzkiego problem sprowadza się do tego czy 
dojazd pracownika - członka drużyny trakcyjnej jako pasażera z lokomotywowni 
macierzystej do miejsca świadczenia pracy należy zaliczyć do planowych godzin 
niewykonywania pracy powstałych z przyczyn zakładu pracy. 
 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
 
Czasem pracy, zgodnie z legalną definicją zawartą w art. 128 KP, jest czas, w 
którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie lub innym miejscu 
wyznaczonym do wykonywania pracy. Okres pozostawania w dyspozycji pracodawcy 
rozpoczyna się z chwilą stawienia się pracownika w zakładzie lub innym miejscu 
wyznaczonym do świadczenia pracy; kończy z upływem dniówki roboczej lub wyjąt-
kowo później - w momencie zaprzestania wykonywania dodatkowych czynności zle-
conych przez pracodawcę (w razie polecenia pracy w godzinach nadliczbowych).  
 
Czas pracy regulują źródła prawa zróżnicowane hierachicznie. Powszechnie 
normują go przepisy Kodeksu pracy. W ramach ogólnej, kodeksowej regulacji do-
puszczalne jest odmienne unormowanie niektórych kwestii dotyczących czasu pracy 
przepisami branżowymi lub zakładowymi, z zastosowaniem jednak zasady uprzywi-
lejowania (art. 9 KP). Ta „ decentralizacja” regulacji pozwala na uwzględnienie spe-
cyfiki przedmiotowego zakresu (profilu) działalności zakładu, swoistości poszczegól-
nych jego części i stanowisk pracy.  
 
Czas pracy pracowników PKP zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych 
na stanowiskach, na których praca wykonywana jest w ruchu ciągłym lub co najmniej 
przez 12 godzin na dobę we wszystkie dni tygodnia, do kategorii których należał po-
wód, uregulowany jest w §§ 40, 41 i 42 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 
grudnia 1974 r. w sprawie praw i obowiązków pracowników kolejowych (jednolity 
tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 98, poz. 449), powoływanego dalej jako „ rozporządzenie”. 
Do pracowników tych może być stosowany system pracy okresowej (turnusowej). 
Zgodnie z § 41 ust. 1 rozporządzenia podstawę rozliczenia czasu pracy w systemie 

 
4
pracy turnusowej stanowi miesięczna norma czasu pracy oraz harmonogram pracy 
ustalający rozkład zmian roboczych (turnusów) i czasu wolnego w miesiącu. Szcze-
gółową podstawę prawną „rozliczania” czasu pracy w spornym okresie stanowiło 
zarządzenie Dyrektora Generalnego PKP Nr 28 z 13 lipca 1994 r. wydane na pods-
tawie art. 23 ustawy z dnia 27 kwietnia 1989 r. o przedsiębiorstwie państwowym „ 
Polskie Koleje Państwowe” (Dz. U. Nr 26, poz. 138 ze zm.) w związku z art. 131 § 1 
KP oraz §§ 40, 41, 42 i 45 rozporządzenia. Zgodnie z § 7 zarządzenia do czasu 
pracy pracowników zatrudnionych w systemie pracy turnusowej zalicza się oprócz 
okresów pozostawania pracownika w dyspozycji zakładu pracy, w którym pracownik 
świadczy pracę lub wykazuje pełną gotowość do jej wykonywania (czas służby), 
także dozwolone przerwy i planowe niewykonywanie pracy powstałe z przyczyn za-
kładu pracy (z wyłączeniem okresu od zdania pojazdu trakcyjnego na stacji zwrotnej 
do jego ponownego przyjęcia, o ile czas trwania całej służby od wyjazdu ze stacji 
macierzystej do powrotu do niej lub do stacji zmiany drużyny pociągowej przekracza 
12 godzin oraz okresu obowiązkowego wypoczynku). Do czasu pracy pracowników 
PKP zalicza się także okresy oczekiwania drużyn pociągowych na stacjach zakoń-
czenia zmiany roboczej na pociąg powrotny do stacji macierzystej oraz powrotu „pa-
sażerem” po zakończeniu służby do tej stacji ( § 7 ust. 1 pkt 2 zarządzenia). Należy 
stąd wnosić, wnioskując a contrario, że do czasu pracy nie zalicza się dojazdu do 
miejsca rozpoczęcia pracy. Jest tak zawsze, gdy miejscem rozpoczęcia służby jest 
lokomotywownia macierzysta - stałe miejsce pracy pracownika. Jeżeli miejscem wy-
konywania pracy jest inna stacja początkowa, wliczenie czasu dojazdu do niej ze 
stacji macierzystej zależy od tego czy pracownik miał obowiązek osobistego zgło-
szenia gotowości do podjęcia służby u dyspozytora stacji macierzystej i dokonania 
tam formalności związanych z jej rozpoczęciem w innej miejscowości czy też czyn-
ności tych zobowiązany był dokonać w stacji początkowej wskazanej z wyprzedze-
niem w miesięcznym harmonogramie jako miejsce wykonywania pracy (system pracy 
stałej). Jeżeli harmonogram określa inne niż macierzysta stacja miejsce rozpoczęcia 
pracy (zmiany), lecz pracownik zobowiązany jest stawić się do dyspozycji praco-
dawcy w stałym miejscu pracy (lokomotywownia macierzysta) - czas dojazdu ze sta-
cji macierzystej do stacji świadczenia pracy wlicza się do czasu pracy. Pracownik 
wykazuje bowiem gotowość do pracy od momentu stawienia się w lokomotywowni 
macierzystej i od tej chwili pracodawca może dysponować jego czasem oraz osobą. 
Rozpoczyna po prostu pracę na stacji macierzystej, choć wykonuje ją w innej loko-

 
5
motywowni. Dojazd takiego pracownika do miejsca wykonywania pracy należy trak-
tować jako podróż służbową. Okres tej podróży służbowej wlicza się do czasu pracy 
dlatego, że przypada ona „w czasie pracy”, tj. w godzinach ustalonych dla pracowni-
ka zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy (w godzinach harmonogra-
mowych). Takie stanowisko reprezentowane jest konsekwentnie w judykaturze ( np. 
orzeczenia SN z dnia 4 kwietnia 1979 r., PRN 30/79, OSNCP 1979, z. 10, poz. 202 
oraz z dnia 27 października 1981 r., I PR 85/81, OSNCP 1982, z. 5-6, poz. 76). 
Harmonogram może jednak określać z góry miejsce rozpoczęcia pracy (zmiany) bez 
obowiązku przybycia do stacji macierzystej. Służba rozpoczyna się w momencie 
zgłoszenia się pracownika u dyspozytora lokomotywowni w miejscu wykonywania 
pracy. Od tej też chwili można zasadnie twierdzić o pozostawaniu pracownika w 
dyspozycji pracodawcy. Czas dojazdu pracowników objętych systemem pracy stałej 
do miejsca wykonywania pracy nie jest ani czasem pracy ani czasem podróży służ-
bowej przypadającej na godziny harmonogramowe. Jest czasem dojazdu do pracy. 
Jak czas dojazdu do pracy w lokomotywowni macierzystej pracowników zatrudnio-
nych poza systemem pracy stałej.  
 
Nie jest trafny pogląd Sądu Wojewódzkiego w Siedlcach, że czas dojazdu 
pracownika zatrudnionego w systemie pracy stałej do miejsca wykonywania pracy 
stanowi okres planowego niewykonywania pracy z przyczyn zakładu pracy. O pla-
nowym niewykonywaniu pracy można zasadnie twierdzić tylko wówczas, gdy okres 
zwolnienia pracownika z gotowości do świadczenia pracy przypada między rozpo-
częciem i zakończeniem zmiany (turnusu, okresu). Przed rozpoczęciem pracy i po jej 
zakończeniu pracownik nie ma obowiązku pozostawania w dyspozycji pracodawcy. 
Przeto zwolnienie go z gotowości do pracy jest w takich sytuacjach bezprzedmio-
towe.  
 
Rację ma natomiast Sąd Wojewódzki w Siedlcach, że sytuacja pracowników 
kolejowych zatrudnionych w systemie pracy turnusowej jest zróżnicowana w zależ-
ności od tego czy rozpoczynają oni pracę w lokomotywowni macierzystej czy na sta-
cji wykonywania pracy. Dyferencjacja prawnej kwalifikacji okresu dojazdu do pracy 
wedle opisanego kryterium jest jednak uzasadniona. Regulacja taka nie pozostaje w 
sprzeczności z art. 128 i art. 132 KP. Wobec wyraźnego unormowania tej kwestii w 
powszechnie obowiązujących (Kodeks pracy), branżowych (rozporządzenie Rady 
Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. i zarządzenie Dyrektora Generalnego PKP Nr 28 
) oraz zakładowych (zakładowy układ zbiorowy pracy pracowników „Polskie Koleje 

 
6
Państwowe) przepisach prawa pracy nie ma podstaw do odmiennego jej „uregulo-
wania” w drodze wykładni Sądu Najwyższego. 
 
Kierując się powyższymi motywami Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści jak 
w sentencji. 
========================================