III SZ 1/03

Wyrok z dnia 4 listopada 2003 r. III SZ 1/03 Uchwała rada izby notarialnej, obciążająca strony obowiązkiem ponosze- nia kosztów przekazywania urzędowi skarbowemu odpisów aktów notarialnych dotyczących czynności cywilnoprawnych stanowiących przedmiot opodatko- wania, jest sprzeczna z prawem. Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2003 r. skargi Ministra Sprawiedliwości na uchwałę Rady Izby Notarialnej w Warszawie [...] z dnia 20 grudnia 2002 r. w sprawie wynagrodzenia za sporządzenie odpisu aktu nota- rialnego. u c h y l i ł zaskarżoną uchwałę i przekazał sprawę Radzie Izby Notarialnej w Warszawie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Uchwałą [...] z dnia 20 grudnia 2002 r., która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2003 r., Rada Izby Notarialnej w Warszawie, powołując się na art. 35 pkt 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369), postanowiła, że „za sporządzenie odpisu aktu notarialnego, o którym mowa w art.18 ust. 3a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i daro- wizn (Dz.U. z 1997 r. Nr 16, poz.89, Nr 34, poz.209, Nr 137, poz.926 i Nr 139, poz.932, z 2000 r. Nr 13, poz.169, Nr 22, poz.270 i Nr 120, poz.1268, z 2001 r. Nr 8, poz.64 oraz z 2002 r. Nr 200, poz.1681) i art.10 ust.3b ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz.U. Nr 86, poz.959 i Nr 103, poz.1099, z 2001 r. Nr 100, poz.1085 oraz z 2002 r. Nr 121, poz.1031) notariuszowi przysługuje wynagrodzenie w wysokości określonej w przepisach wydanych na pod- stawie art. 5 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz.U. z 2002 r. Nr 2 42, poz. 369)”. Zgodnie z uchwałą, „wynagrodzenie to obciąża solidarnie uczestni- ków (strony) aktu notarialnego (art. 89 § 1 Prawa o notariacie)”. W dniu 15 kwietnia 2003 r. Minister Sprawiedliwości zaskarżył tę uchwałę na podstawie art. 47 § 1 Prawa o notariacie. Zarzutem sprzeczności z prawem objął brak kompetencji organu samorządu notarialnego do stanowienia o wynagrodzeniu za czynności notarialne, jak też uchwalania wytycznych interpretacyjnych w sprawie stosowania taksy notarialnej. Podniósł również, że - podejmując zaskarżoną uchwałę - Rada Izby Notarialnej stworzyła wbrew prawu podstawę do pobierania przez nota- riuszy wynagrodzenia, które nie zostało przewidziane w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 kwietnia 1991 r. w sprawie taksy notarialnej (Dz.U. Nr 33, poz. 146 ze zm.), ani też w powołanych w uchwale ustawach podatkowych. Przedstawiciel Okręgowej Rady Notarialnej w Warszawie wniósł o oddalenie skargi. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Notariusze, którzy są płatnikami podatków przewidzianych w ustawach z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (jednolity tekst: Dz.U. 1997 r. Nr 16 poz. 89 ze zm.) oraz z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnopraw- nych (Dz.U. Nr 86, poz. 959 ze zm.), zostali zobowiązani także do przekazywania urzędowi skarbowemu właściwemu ze względu na siedzibę płatnika odpisów sporzą- dzanych aktów notarialnych dotyczących czynności cywilnoprawnych, stanowiących przedmiot opodatkowania. Obowiązek ten został nałożony na notariuszy przepisem art. 10 ust. 3b ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilno- prawnych (Dz.U. Nr 86, poz. 959 ze zm.), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 7 czerwca 2002 r. o zmianie ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz.U. Nr 121, poz. 1031), oraz przepisem art. 18 ust. 3a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz.U. z 1997 r. Nr 16, poz. 89 ze zm.), w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 28 października 2002 r. o zmianie ustawy o podatku od spadków i darowizn (Dz.U. Nr 200, poz. 1681). Podjęcie przez Radę Izby Notarialnej w Warszawie zaskarżonej uchwały było podyktowane brakiem regulacji w zakresie refundowania kosztów wykonania tych nowych obowiązków, jednak próba wypełnienia tej luki w drodze przyjętej przez Radę nie może być uznana za prawidłową. Zgodnie z art. 35 pkt 2 Prawa o notaria- 3 cie, na który powołano się przy podjęciu uchwały, do zakresu działania rady izby no- tarialnej należy nadzór nad wykonywaniem obowiązków przez notariuszy, asesorów i aplikantów notarialnych oraz nad przestrzeganiem przez nich powagi i godności no- tariusza, w przepisie tym nie przewidziano natomiast uprawnień uchwałodawczych tego organu ani jakichkolwiek kompetencji do stanowienia norm regulujących wyna- grodzenie za czynności notarialne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1996 r., III SZ 3/96, OSNAPiUS 1997 nr 11, poz. 204). Z tego względu zaskarżona uchwała jest sprzeczna z prawem, gdyż bez wymaganego upoważnienia ustawowe- go wkracza w sferę zastrzeżoną dla właściwych organów państwowych. Wadliwe było także odwołanie się w zaskarżonej uchwale do art. 5 Prawa o notariacie, który przewiduje, że za dokonanie czynności notarialnych notariuszowi przysługuje wynagrodzenie określone na podstawie umowy ze stronami czynności, nie wyższe jednak niż maksymalne stawki taksy notarialnej właściwe dla danej czyn- ności, przy czym taksę ustala, w drodze rozporządzenia, Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Finansów i po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Notarial- nej. Tak więc wynagrodzenie notariusza nie tylko nie może wykraczać poza stawki oznaczone w rozporządzeniu w sprawie taksy notarialnej, lecz notariusz nie może również w umowie ze stronami ustalić wynagrodzenia za czynność nieprzewidzianą w tym rozporządzeniu. W rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 kwietnia 1991 r. w sprawie taksy notarialnej nie uwzględniono stawki za sporządzenie odpisu aktu notarialnego, co jest tym bardziej oczywiste, że sporządzenie odpisu nie jest tożsame z czynnością notarialną, polegającą na sporządzeniu wypisu lub wyciągu (por. § 12 rozporządzenia w związku z art. 111 § 1 i art. 112 § 1 Prawa o notariacie). Przepisy rozporządzenia o taksie, mieszczące się w ramach upoważnienia ustawo- wego, nie dotyczą także czynności nałożonych na notariusza z mocy art. 18 ust. 3a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn i art.10 ust.3b ustawy z dnia 9 września 2002 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych; czynno- ści te - zgodnie z art. 7 § 1 Prawa o notariacie - obciążają notariusza na podstawie przepisów odrębnych, jako płatnika, pobierającego podatki i opłaty skarbowe. Skarżący trafnie zatem podnosił, wskazując na wkroczenie przez Radę w materię zastrzeżoną dla rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, że zaskarżona uchwała narusza przepisy rozporządzenia o taksie notarialnej w związku z art. 5 Prawa o notariacie. Uzasadnienie znajduje również zarzut naruszenia art. 89 § 1 Prawa o notariacie przez ustalenie solidarnego obowiązku stron aktu notarialnego 4 pokrywania opłat za odpis aktu sporządzany dla potrzeb podatkowych, gdyż przepis ten nie pozwala na obciążanie stron czynności notarialnej jakimikolwiek dodatkowymi świadczeniami na rzecz notariusza, lecz ustanawia jedynie solidarną odpowiedzial- ność stron z tytułu należnego notariuszowi wynagrodzenia na podstawie taksy nota- rialnej. Należy jeszcze podkreślić, że notariusz, wykonujący czynności polegające na obliczaniu i pobieraniu od podatnika podatku i wpłacania go we właściwym terminie organowi podatkowemu, podlega przepisom prawa podatkowego (art. 8 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.). Czynności te obejmują również sporządzenie dokumentów podatkowych, w tym od- pisu aktu notarialnego, i objęte są potrącanym z należnego podatku zryczałtowanym wynagrodzeniem przewidzianym w art. 28 § 1 Ordynacji podatkowej. Wynagrodzenie to przysługuje z tytułu terminowego wpłacania podatków pobranych na rzecz budżetu państwa, w kwotach określonych w § 5 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 4 maja 2001 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy - Ordynacja podat- kowa (Dz.U. Nr 40, poz. 463 ze zm.), wynoszących 0,3% podatku. Sąd Najwyższy, związany przedmiotem i zakresem zaskarżenia, nie rozstrzy- gał, czy wynagrodzenie za dokonanie czynności obciążających notariusza jako płat- nika podatku znalazło pełne uregulowanie w prawie podatkowym, lecz gdyby nawet tak było w rzeczywistości, to nie istniała potrzeba jego powtarzania w uchwale orga- nu samorządu notarialnego i nadawania mu mocy prawa korporacyjnego. Gdyby natomiast takiego uregulowania nie było, jest jasne, że Rada Izby Notarialnej nie mogłaby wypełnić luki, podejmując zaskarżoną uchwałę. Z tych względów Sąd Najwyższy, stosownie do art. 47 § 2 Prawa o notariacie, orzekł jak w sentencji. ========================================