III RN 156/00

Wyrok z dnia 13 grudnia 2001 r. 
III RN 156/00 
 
Kary umowne (art. 483 § 1 KC) nie były wolne od podatku na podstawie 
art. 17 ust. 1 pkt 12 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od 
osób prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 106, poz. 482 ze zm.) w 
brzmieniu obowiązującym w 1996 r. 
 
 
Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Jerzy 
Kwaśniewski, Andrzej Wasilewski (sprawozdawca). 
 
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2001 r. sprawy ze skargi 
Przedsiębiorstwa Inżynieryjnego „T.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P. 
na decyzję Izby Skarbowej w P. z dnia 3 grudnia 1998 r. [...] w przedmiocie podatku 
dochodowego od osób prawnych za 1996 r., na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierw-
szego Prezesa Sądu Najwyższego [...] od wyroku Naczelnego Sądu Administracyj-
nego-Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu z dnia 8 lutego 2000 r. [...] 
 
o d d a l i ł   rewizję nadzwyczajną. 
 
U z a s a d n i e n i e 
 
 
Izba Skarbowa w P. decyzją z dnia 3 grudnia 1998 r. utrzymała w mocy, zas-
karżoną przez podatnika – Przedsiębiorstwo Inżynieryjne „T.” Spółka z o. o. w P., 
decyzję Inspektora Kontroli Skarbowej w Urzędzie Kontroli Skarbowej w P. z dnia 22 
czerwca 1998 r. określającą zobowiązanie z tytułu podatku dochodowego od osób 
prawnych za 1996 r. w wysokości 7. 526, - zł. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia 
Izba Skarbowa stwierdziła w szczególności, że analiza dyspozycji art. 17 ust. 1 pkt 
12 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (jed-
nolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 106, poz. 482 ze zm. – w brzmieniu obowiązującym w 
1996 r.) w porównaniu z dyspozycją art. 16 ust. 1 pkt 22 tej ustawy wskazuje na to, iż 
ustawodawca świadomie uczynił wyraźne rozróżnienie pomiędzy „karą umowną” a 
„odszkodowaniem” z tytułu wad dostarczonych towarów, wykonanych robót i usług 

 
2
albo zwłoki w ich dostarczeniu lub wykonaniu, a w konsekwencji przyjął rozwiązanie 
prawne, w myśl którego „kara umowna” nie podlega zwolnieniu z opodatkowania po-
datkiem dochodowym od osób prawnych.  
Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu wyrokiem z 
dnia 8 lutego 2000 r. [...] oddalił skargę podatnika na powyższą decyzję Izby Skar-
bowej w P., a w jego uzasadnieniu w pełni podzielił pogląd prawny, wedle którego 
art. 17 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych należy inter-
pretować w ten sposób, iż wolne od tego podatku jest wprawdzie otrzymane przez 
podatnika na podstawie prawa cywilnego odszkodowanie, ale już nie kary umowne, o 
których mowa w art. 483 § 1 KC.  
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego pismem z dnia 3 października 2000 r. [...] 
wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administra-
cyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu, któremu zarzucił rażące naruszenie 
art. 17 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (w brzmieniu 
obowiązującym w 1996 r.) w związku z art. 483 KC przez przyjęcie, że „nie są wolne 
od podatku dochodowego kary umowne pobrane w 1996 r. przez Spółkę „T.” dlatego, 
że nie są odszkodowaniem otrzymanym na podstawie przepisów prawa cywilnego” 
oraz na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie 
Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) wniósł o uchylenie zaskarżonego 
wyroku i przekazanie sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu-Ośrodkowi 
Zamiejscowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zarzutów 
rewizji nadzwyczajnej podniesiono w szczególności, że: po pierwsze – brzmienie art. 
483 § 1 i art. 484 § 1 KC wskazuje, iż „dochodząc kary umownej wierzyciel nie musi 
udowodnić poniesienia szkody i jej wysokości. Nie zmienia to jednak faktu, że szkoda 
jest przesłanką odpowiedzialności dłużnika”; po drugie – związek pomiędzy 
wystąpieniem szkody i jej rozmiarem a obowiązkiem zapłaty kary umownej wynika z 
art. 484 § 2 KC; po trzecie – przyjmuje się, iż jeżeli dłużnik udowodni, że wierzyciel 
nie poniósł żadnej szkody, będzie mógł odmówić zapłaty kary umownej; dowodzi to, 
że kara umowna jest także rodzajem odszkodowania otrzymywanym na podstawie 
przepisów prawa cywilnego; jeżeli więc „w danym stanie faktycznym strona zapłaciła 
karę umowną, to można domniemywać, że zostały spełnione przesłanki odpowie-
dzialności odszkodowawczej, wierzyciel poniósł szkodę”; po czwarte - fktem jest 
natomiast, że w sprawie niniejszej podatnik, który otrzymał kary umowne, informował 
w toku postępowania podatkowego, że otrzymał je w związku z rzeczywistą szkodą, 

 
3
jaką poniósł w następstwie niewykonania lub nienależytego wykonania przez 
określone firmy zawartych z nim umów. Naruszeniem analizowanej normy po-
datkowej byłoby natomiast obciążenie podatnika, który wykazał, że określoną kwotę 
uzyskał tytułem kary umownej, obowiązkiem przeprowadzenia dowodu poniesienia 
szkody i wykazania, że poniesiona szkoda jest równa karze umownej lub większa od 
tej kary, skoro dla otrzymania ‘odszkodowania (w formie kary umownej) na podstawie 
przepisów prawa cywilnego’ dowód taki nie obciążał go”; po piąte – w rewizji nad-
zwyczajnej wskazano równocześnie na to, że w kwestii interpretacji art. 17 ust. 1 pkt 
12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych w związku z art. 483 i art. 484 
KC dotychczasowe orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego nie było jed-
nolite.  
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
Rewizja nadzwyczajna jest oczywiście bezzasadna. Jakkolwiek na gruncie 
przepisów prawa cywilnego kara umowna (art. 483 § 1 KC) pełni funkcję analogiczną 
do odszkodowania z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania 
(art. 471 i nast. KC), to jednak równocześnie zasadniczo różni się ona od odszkodo-
wania z uwagi na fakt, że należy się ona wierzycielowi zawsze wtedy, gdy zaistnieją 
okoliczności uzasadniające postawienie zarzutu niewykonania lub nienależytego wy-
konania zobowiązania i to bez względu na wysokość poniesionej przez niego szkody 
(art. 484 § 1 KC). Nawiązując wyraźnie do powyższego cywilnoprawnego rozróżnie-
nia – z jednej strony „odszkodowań”, a z drugiej strony „kar umownych” – ustawo-
dawca w art. 16 ust. 1 pkt 22 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (w 
jej brzmieniu obowiązującym w 1996 r.) wyraźnie stwierdził, iż „nie uważa się za 
koszty uzyskania przychodów kar umownych i odszkodowań z tytułu wad dostar-
czonych towarów, wykonanych robót i usług oraz zwłoki w dostarczeniu towaru wol-
nego od wad albo zwłoki w usunięciu wad towarów albo wykonanych robót i usług”, a 
z kolei w art. 17 ust. 1 pkt 12 tej samej ustawy (w jej brzmieniu obowiązującym w 
1996 r.) przyjął rozwiązanie prawne, w myśl którego wolne od tego podatku są już 
nie „kary umowne”, lecz tylko „odszkodowania otrzymane na podstawie przepisów 
prawa cywilnego”.  
W rozpoznawanej sprawie organy podatkowe prawidłowo zastosowały wobec 
podatnika art. 17 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (w 

 
4
brzmieniu obowiązującym w 1996 r.), który wykluczał możliwość zwolnienia od tego 
rodzaju podatku uzyskanych przez podatnika kwot z tytułu cywilnoprawnych „kar 
umownych”, a w konsekwencji trafna była ich decyzja określająca zobowiązanie po-
datnika z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych za 1996 r. Natomiast pod-
niesiony w rewizji nadzwyczajnej zarzut „rażącego naruszenia prawa” jest oczywiście 
bezzasadny, bowiem opiera się on na wykładni, która jest sprzeczna z literalnym 
brzmieniem art. 17 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych 
(w wersji obowiązującej w 1996 r.).  
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 KPC w 
związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania 
cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i 
Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, 
ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw 
(Dz.U. Nr 43, poz.189 ze zm.) orzekł jak w sentencji. 
========================================