III PZP 18/88

TEZY

Do rozpatrywania sporów dotyczących wygaśnięcia stosunku pracy pracownika naukowo-dydaktycznego, nawiązanego na podstawie mianowania, właściwe są sądy pracy także wtedy, gdy wygaśnięcie stosunku pracy nastąpiło w razie porzucenia pracy.


SENTENCJA

Sąd Najwyższy na pytanie prawne Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego:

Czy rzeczowo właściwy do rozpatrywania sporów ze stosunku pracy mianowanego pracownika naukowo-dydaktycznego, opartych na kwestionowaniu przypisania mu porzucenia pracy, jest sąd pracy czy sąd administracyjny?

podjął uchwałę:


UZASADNIENIE

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie wyłoniło się na tle przepisów ustawy z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym /t.j. Dz.U. 1985 nr 42 poz. 201/, zwłaszcza art. 170 oraz art. 172 tej ustawy. Artykuł 170 ust. 1 wylicza sześć sytuacji powodujących wygaśnięcie stosunku pracy pracownika naukowo-dydaktycznego /wśród nich także porzucenie pracy/, w ust. 3 zaś stanowi, że ustanie stosunku pracy w tych sytuacjach stwierdza organ uprawniony do mianowania na dane stanowisko. Obok wygaśnięcia stosunku pracy w art. 169 i art. 171 ustawy o szkolnictwie wyższym unormowano rozwiązanie stosunku pracy z pracownikiem naukowo-dydaktycznym. Natomiast w art. 172 postanowiono, że w sprawach dotyczących rozwiązania stosunku pracy, nawiązanego w drodze mianowania, pracownikowi naukowo-dydaktycznemu przysługuje skarga do Naczelnego Sądu Administracyjnego na zasadach i w trybie określonych w kodeksie postępowania administracyjnego /ust. 1/, a w innych sprawach o roszczenia ze stosunku pracy pracowników naukowo-dydaktycznych stosuje się przepisy kodeksu pracy /ust. 2/.

Istota zagadnienia nie ogranicza się - jak mogłaby sugerować treść przedstawionego pytania - do sporu związanego z wygaśnięciem stosunku pracy mianowanego pracownika naukowo-dydaktycznego na skutek porzucenia przez niego pracy, lecz odnosi się również do sporów powstałych na tle wygaśnięcia stosunku pracy takiego pracownika także w innych sytuacjach, i to zarówno przewidzianych w art. 170 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym, jak i wynikających z powszechnie obowiązujących przepisów prawa pracy np. art. 74 Kp. To samo zagadnienie występuje na tle innych przepisów sformułowanych analogicznie do art. 172 ustawy o szkolnictwie wyższym, w szczególności art. 38 i 39 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych /Dz.U. nr 31 poz. 214 ze zm./, w których również oprócz rozwiązywania stosunku pracy przewidziane jest wygaśnięcie stosunku pracy mianowanego urzędnika państwowego.

W tym też szerszym ujęciu rozważane zagadnienie wystąpiło w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i było niejednolicie rozstrzygane, czego wyrazem są np. orzeczenie z dnia 14 sierpnia 1986 r. II SA 714/86, w którym uznano brak właściwości Naczelnego Sądu Administracyjnego do rozpoznawania sporu powstałego na tle wygaśnięcia stosunku pracy mianowanego pracownika naukowo-dydaktycznego, i orzeczenie z dnia 10 marca 1986 r. II SA 144/86, w którym w sprawie dotyczącej wygaśnięcia stosunku pracy mianowanego urzędnika państwowego przyjęto właściwość NSA.

Przedstawione zagadnienie budzi wątpliwości nie tylko ze względu na podniesiony w uzasadnieniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego przedmiotowy aspekt art. 172 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym sprowadzający się do tego, czy przepis ten zgodnie z dosłownym jego brzmieniem ustanawia właściwość NSA do rozpoznawania spraw dotyczących "rozwiązywania stosunku pracy", czy też zwrot ten tłumaczyć należy jako ustanie stosunku pracy obejmujące zarówno rozwiązanie, jak i wygaśnięcie stosunku pracy, lecz także ze względu na postać, w której następuje ustalenie przez uprawniony organ, że stosunek pracy z określonym pracownikiem wygasł. W świetle bowiem art. 16 par. 2 i art. 196 par. 1 Kpa zaskarżone do NSA z powodu niezgodności z prawem mogą być decyzje administracyjne. Tymczasem zgodnie z art. 170 ust. 3 ustawy o szkolnictwie wyższym ustalenie, że stosunek pracy wygasł, następuje w postaci stwierdzenia ustania stosunku pracy przez organ uprawniony do mianowania na dane stanowisko. Wyłania się tu kolejny budzący wątpliwości problem, czy takie stwierdzenie ma w istocie charakter decyzji administracyjnej w rozumieniu art. 1 par. 1 pkt 1 oraz art. 104 Kpa. W orzeczeniach NSA z dnia 14 sierpnia 1986 r. II SA 714/86 oraz z dnia 28 lipca 1987 r. II SA 1359/87 odmówiono powyższemu stwierdzeniu charakteru decyzji administracyjnej i z tego tylko względu uznano, że mianowanemu pracownikowi naukowo-dydaktycznemu nie przysługuje skarga do NSA w sprawie dotyczącej wygaśnięcia stosunku pracy, nie rozważając przedmiotowego zakresu art. 172 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym. Przeciwne stanowisko zajął NSA w odniesieniu do mianowanego urzędnika państwowego w orzeczeniu z dnia 10 marca 1986 r. II SA 144/86, w którym wyraził pogląd, iż "stwierdzenie organu administracji państwowej, że w konkretnym wypadku stosunek pracy z mocy prawa wygasł, stanowi decyzję administracyjną o charakterze deklaratoryjnym. Decyzje deklaratoryjne potwierdzają istnienie stanu prawnego lub faktycznego. Zgodność z prawem takiej decyzji podlega kontroli NSA".

O kierunku odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne przesądza już sama analiza przedmiotowego zakresu art. 172 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym. Ustawa ta rozróżnia rozwiązanie stosunku pracy /art. 169 i art. 171/ i wygaśnięcie stosunku pracy /art. 170/, co więcej, gdy odnosi określony przepis do obu wymienionych postaci ustania stosunku pracy, wymienia je obok siebie /art. 150 ust. 5/. Skoro więc w art. 171 ust. 1 przekazuje się do właściwości NSA tylko sprawy dotyczące rozwiązania stosunku pracy nawiązanego z pracownikiem naukowo-dydaktycznym w drodze mianowania, to sprawy dotyczące wygaśnięcia takiego stosunku pracy /w tym także wskutek porzucenia pracy/ jako nie objęte tym przepisem pozostają zgodnie z art. 172 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyższym w gestii sądów pracy. Podobnie przedstawia się rozważane zagadnienie na tle przepisów art. 13, art. 14, art. 38 i art. 39 ustawy o pracownikach urzędów państwowych. W świetle bowiem art. 242 par. 1 Kp w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych /Dz.U. nr 20 poz. 85/ zasadą jest, że spory o roszczenia ze stosunku pracy, bez względu na podstawę jego powstania, rozpoznają sądy pracy. Jeżeli pragmatyki służbowe nie stanowią inaczej, to zasada ta z mocy art. 5 Kp obowiązuje również w odniesieniu do trybu rozpoznawania spraw ze stosunku pracy pracowników objętych przepisami pragmatyk. Powtórzenie tej zasady w przepisach poszczególnych pragmatyk /np. w art. 172 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyższym, czy też art. 39 ustawy o pracownikach urzędów państwowych/ stanowi superfluum, potwierdzające tylko tę zasadę. Natomiast przepisy czyniące wyłom od tej zasady, przez przekazanie rozstrzygania niektórych spraw do NSA /art. 172 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym, art. 38 ustawy o pracownikach urzędów państwowych/, jako przepisy szczególne powinny być - zgodnie z przyjętymi regułami wykładni interpretowane ściśle. Skoro więc mówią one o sprawach dotyczących rozwiązania stosunku pracy, to nie można ich stosować do spraw dotyczących innej postaci ustania stosunku pracy, mianowicie jego wygaśnięcia. Gdy ustawodawca chciał ustanowić odrębny tryb rozstrzygania sporów ze stosunku pracy, dla obu wymienionych postaci ustania stosunku pracy czynił to w sposób wyraźny, wymieniając obok rozwiązania stosunku pracy, jego wygaśnięcie, czego wyrazem jest art. 24 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym /Dz.U. nr 34 poz. 183/ oraz art. 264 par. 1 pkt 2 Kp w dawnym brzmieniu, uchylony przez ustawę z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych.

Szczególny charakter art. 172 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym, powodujący w konsekwencji jego ścisłą wykładnię, wynika także z tego, że w świetle uchwały połączonych izb Sądu Najwyższego: Cywilnej i Administracyjnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 1 marca 1983 r. III AZP 11/82 /OSNCP 1983, z. 10 poz. 147/ Naczelny Sąd Administracyjny zgodnie z art. 196 par. 3 Kpa jest właściwy do rozpatrywania spraw o rozwiązanie stosunku pracy nawiązanego na podstawie mianowania, jeżeli przepis szczególny tak stanowi.

Zwrócić należy uwagę, że rozstrzyganie spraw dotyczących ustania stosunku pracy przez sądy pracy jest dla pracowników dogodniejsze niż rozpoznawanie tych spraw przez NSA. Sądy pracy bowiem rozstrzygają o roszczeniach pracownika z tytułu naruszającego przepisy rozwiązania stosunku pracy lub uznania go za wygasły, w szczególności o przywróceniu do pracy i wynagrodzeniu bądź odszkodowaniu, natomiast NSA ogranicza się do uchylenia decyzji o ustaniu stosunku pracy bądź stwierdzenia jej nieważności lub niezgodności z prawem /art. 207 Kpa/.

Z powyższych względów na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi sformułowanej w sentencji niniejszej uchwały, jest ona zgodna z poglądami wyrażonymi w sprawie przez Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych oraz prokuratora Prokuratury Generalnej PRL. Będzie miała zastosowanie również do mianowanych pracowników dydaktycznych i mianowanych pracowników naukowych szkół wyższych, gdyż art. 170 i 172 ustawy o szkolnictwie wyższym, których wykładnię zawiera niniejsza uchwała, odnosi się zgodnie z art. 180 i 182 par. 2 wymienionej ustawy także do tych pracowników /z wyjątkiem art. 170 ust. 1 pkt 5, który nie ma zastosowania do pracowników dydaktycznych/.

Wobec przyjętego kierunku odpowiedzi zbędne stało się rozstrzygnięcie zasygnalizowanego problemu, czy stwierdzenie wygaśnięcia stosunku pracy przewidziane w art. 170 ust. 3 ustawy o szkolnictwie wyższym ma charakter decyzji administracyjnej, co łączy się z szerszym a spornym zagadnieniem, czy podlegają zaskarżeniu do NSA decyzje administracyjne o charakterze deklaratoryjnym.