III PK 119/18

Sygn. akt III PK 119/18
POSTANOWIENIE
Dnia 10 kwietnia 2019 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jolanta Strusińska-Żukowska
w sprawie z powództwa H. F.
‎
przeciwko P. G. - […] G. w W.
‎
o zapłatę,
‎
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 10 kwietnia 2019 r.,
‎
na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O.
‎
z dnia 18 stycznia 2018 r., sygn. akt V Pa […],
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 1350 (jeden tysiąc trzysta pięćdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 26 września 2017 r. Sąd Rejonowy w O. w pkt I zasądził od pozwanego
[…]
„G.” P. G. w W. na rzecz powoda H. F. tytułem ryczałtów za noclegi kwotę 46.672,46 zł wraz z ustawowymi odsetkami, w pkt II umorzył postępowanie w zakresie ograniczonego roszczenia, w pkt III oddalił powództwo w pozostałym zakresie, w pkt IV wzajemnie zniósł koszty zastępstwa procesowego między stronami, w pkt V zasądził od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w O. kwotę 2.484 zł tytułem opłaty od pozwu, od uiszczenia której powód był zwolniony z mocy prawa.
Sąd Okręgowy w O. w pkt I oddalił apelację pozwanego, w pkt II zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1.350 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku pozwany zarzucił obrazę prawa materialnego tj.: a. art. 77
5
§ 2, 3 i 5 k.p. w związku z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP w związku z § 9 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju oraz § 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej oraz ust. 2 umów o pracę z 22 stycznia 2013 r. i 22 kwietnia 2013 r., przez ich błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie powyższych przepisów polegające na uznaniu, że w umowie o pracę występuje podstawa do zasądzenia ryczałtu za nocleg, podczas gdy umowa ta w ust. 2 wprost odwołuje się unormowania wyrażonego w art. 77
5
§ 2, 3 i 5 k.p., które zostały wyeliminowane zakresowo z porządku prawnego pracodawców branży transportu drogowego, zatem nie istnieje ustawowa ani umowna podstawa prawna do wypłaty ryczałtów noclegowych na zasadach i w kwocie wynikającej z rozporządzenia MPiPS z 2013 r., wobec braku w niniejszej sprawie „łącznika” rangi ustawowej, który „kaskadowo” delegowałby do wypłaty ryczałtów w wymiarze i na zasadach wynikających z rozporządzenia MPiPS z 2013 r.; b. § 9 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju oraz § 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej w związku z art. 77
5
§ 1-5 k.p. oraz ust. 2 umów o pracę z 22 stycznia 2013 r. i 22 kwietnia 2013 r., przez błędną wykładnię
interpretatio extensiva
pojęcia zwrotu kosztów noclegów i przyjęcie, że taki zwrot kosztów noclegów przysługuje w sytuacji braku ich poniesienia, podczas gdy językowe znaczenie tego przepisu wyraźnie wskazuje, że pracownikowi przysługuje zwrot kosztów za poniesiony nocleg; c. § 9 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r., w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju oraz § 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej w związku z art. 77
5
§ 1 k.p., przez błędną wykładnię pojęcia zwrotu kosztów noclegów i przyjęcie, że kierowca transportu międzynarodowego odbywającego podróże w ramach wykonywania umówionej pracy i na określonym w umowie obszarze jako miejsce świadczenia pracy jest w podróży służbowej w rozumieniu art. 77
5
§ 1 k.p.; d. art. 8 k.p., przez jego niezastosowanie na kanwie przedmiotowej sprawy, podczas gdy zasady współżycia społecznego sprzeciwiają się działaniu polegającemu na przysporzeniu pracownikom dodatkowych korzyści, które nie są związane z pokryciem dodatkowych kosztów i wydatków.
W oparciu o wyżej postawione zarzuty skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia Sądu Okręgowego w O. z dnia 18 stycznia 2018 r., przez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie przed Sądem Okręgowym i Sądem Najwyższym, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w O. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania w postępowaniu apelacyjnym oraz pozostawienie temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego oraz o rozpoznanie skargi na rozprawie.
Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, podnosząc konieczność rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy zagadnienia prawnego, wymagającego odpowiedzi na pytanie, czy po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 listopada 2016 r., w którym za niekonstytucyjne zostały uznane art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców w związku z art. 77
5
§ 2, 3 i 5 k.p. w związku z § 9 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia z dnia 19 grudnia 2002 r., należy w przypadku roszczeń z tytułu ryczałtów za noclegi stosować art. 77
5
§ 1 k.p., który stoi w sprzeczności z art. 8 ust. 8 rozporządzenia nr 561/2016, czy jednak uznać, iż przepisy rozporządzenia nr 561/2016 są przepisami, które należy stosować w pierwszej kolejności.
Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie oraz o zasądzenie od pozwanego kosztów postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 398
9
§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych w powołanym przepisie i zawierać argumenty na poparcie tego twierdzenia.
W rozpoznawanej sprawie wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został oparty na przesłance wymienionej w art. 398
9
§ 1 pkt 1 k.p.c., gdyż skarżący wskazał na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego. Przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na występujące w sprawie zagadnienie prawne wymaga sformułowania takiego zagadnienia oraz przedstawienia argumentów prawnych, które wykażą możliwość różnorodnej oceny zawartego w nim problemu. Nie istnieje przy tym możliwość stwierdzenia, że w sprawie występuje zagadnienie prawne, jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii prawnej prezentowanej przez skarżącego i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02). Tego rodzaju sytuacja występuje zaś w sprawie niniejszej. Problem prawny przedstawiony przez skarżącego został już bowiem rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy
.
W wyroku z 21 lutego 2017 r., I PK 300/15 (LEX nr 2242158; OSP 2017 nr 11, poz. 116) Sąd Najwyższy przyjął, że chociaż po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z 24 listopada 2016 r., K 11/15, do kierowców w transporcie międzynarodowym nie stosuje się art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców, to jednak stosuje się art. 77
5
§ 5 k.p., gdy pracodawca nie uregulował zasad zwrotu należności z tytułu podróży służbowej w układzie zbiorowym pracy, regulaminie wynagradzania albo umowie o pracę. Powyższa teza została powtórzona m.in. w wyroku z 17 maja 2017 r., II PK 106/16 (LEX nr 2306361), w którym Sąd Najwyższy zauważył, że wyeliminowanie art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców z porządku prawnego nie spowodowało powstania luki w przepisach.
Można poszukiwać podstawy prawnej do ustalenia zasad zwrotu należności z tytułu podróży służbowej z jednej strony przez art. 2 ust. 7 ustawy o czasie pracy kierowców w związku z art. 77
5
§ 1 k.p., z drugiej strony przez odpowiednie stosowanie art. 4 ustawy o czasie pracy kierowców, zgodnie z którym w zakresie nieuregulowanym ustawą stosuje się przepisy Kodeksu pracy. Do kierowców w transporcie międzynarodowym mają zastosowanie ogólne przepisy o podróżach służbowych (art. 77
5
k.p. oraz wydane na podstawie art. 77
5
§ 2 k.p. przepisy wykonawcze), skoro prawodawca nie uregulował w odmienny sposób kwestii zasad rozliczania kosztów podróży służbowych tej szczególnej grupy pracowników ani wysokości należnych im z tego tytułu świadczeń.
Jeżeli w regulaminie wynagradzania (albo w umowie o pracę) wyraźnie stwierdzono, że pracownikowi (
kierowcy) nie przysługuje ryczałt za nocleg, gdy miał możliwość odbycia go w przystosowanej do tego kabinie pojazdu, to należy to traktować jako brak uregulowania kwestii rozliczania kosztów noclegu, a to prowadzi wprost do stosowania przepisów powszechnie obowiązujących, w tym przypadku rozporządzeń wykonawczych do art. 77
5
k.p. Stwierdzenie, że pracownikowi nie przysługuje ryczałt za nocleg, oznacza bowiem negatywną regulację kwestii kosztów noclegu pracownika w podróży służbowej, czyli brak koniecznej regulacji pozytywnej, a to prowadzi pośrednio do zasad wynikających z prawa powszechnie obowiązującego.
W wyroku z 30 maja 2017 r., I PK 154/16 (LEX nr 2353606) Sąd Najwyższy stwierdził, że i
mmanentną cechą podróży służbowych są po stronie pracownika wydatki, które ostatecznie powinien kompensować pracodawca. Idea stosunku pracy opiera się na ryzyku ekonomicznym podmiotu zatrudniającego. Oznacza to, że jeżeli decyzja pracodawcy powoduje powstanie dodatkowych kosztów po stronie pracownika, to obowiązkiem zatrudniającego jest ich zwrot. Wprowadzenie odrębnej definicji podróży służbowej kierowców (art. 2 pkt 7 ustawy o czasie pracy kierowców) oznacza objęcie tym obowiązkiem w sposób szerszy – niż dotychczas – określonej grupy osób wykonujących pracę podporządkowaną. W tej sytuacji brak odpowiedniej regulacji w ustawie o czasie pracy kierowców obliguje do ich kompensowania za pomocą powszechnie obowiązujących przepisów prawa pracy. Powszechnym przepisem prawa pracy jest art. 77
5
§ 1 k.p. W tym samym wyroku stwierdzono też, że ryczałt za nocleg określony w aktach wewnętrznych obowiązujących u pracodawcy albo w umowie o pracę nie musi odpowiadać wysokością ryczałtom przysługującym pracownikom sfery budżetowej (rządowej i samorządowej), odbywającym incydentalne podróże służbowe; należy się jednak pracownikowi nawet wtedy, gdy pracodawca zapewnił mu miejsce do spania w odpowiednio przystosowanej kabinie pojazdu.
Zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 26 października 2017 r., III PZP 2/17 (
OSNP 2018 nr 3, poz. 28)
, r
yczałt za nocleg w podróży służbowej kierowcy zatrudnionego w transporcie międzynarodowym może zostać określony w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie wynagradzania albo w umowie o pracę (art. 77
5
§ 3 k.p.) poniżej 25% limitu, o którym mowa w § 9 ust. 2 rozporządzenia z 2002 r. oraz w § 16 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej (Dz.U. z 2013 r., poz. 167). Pracodawca może w aktach prawa zakładowego albo w umowie o pracę ustalić niższy ryczałt za nocleg niż wynikający z przepisów powszechnie obowiązujących. Jeżeli jednak nie ustali wysokości ryczałtu, albo wyraźnie i jednoznacznie wykluczy jego wypłatę, wówczas przed pracownikiem otwiera się droga dochodzenia ryczałtu za nocleg w wysokości wynikającej z rozporządzeń wykonawczych wydanych na podstawie art. 77
5
k.p.
Występujący w
art. 77
5
§ 1
i 5 k.p. zwrot „
na pokrycie kosztów związanych z podróżą służbową”
nie powinien być interpretowany jako zwrot tylko udokumentowanych kosztów podróży. Na zwrot kosztów podróży składają się: diety, zwrot kosztów przejazdów i dojazdów, zwrot kosztów noclegów i innych wydatków, określonych przez pracodawcę odpowiednio do uzasadnionych potrzeb (§ 2 rozporządzenia z 2002 r.). Stąd użyte przez ustawodawcę w art. 77
5
§ 1 i 5 k.p. sformułowanie „na pokrycie kosztów podróży służbowej” ma szeroki kontekst i obejmuje wszelkie koszty (należności), jakich rekompensaty może oczekiwać pracownik. Podstawowym kosztem, związanym z podróżą służbową, jest koszt noclegu. Formuła § 9 ust. 1 rozporządzenia z 2002 r. opiera się na zasadzie zwrotu kosztów w wysokości stwierdzonej rachunkiem w wysokości limitu określonego w załączniku do rozporządzenia. Zaniechanie przedłożenia rachunku nie oznacza braku kosztów noclegu po stronie pracownika, a nocleg w kabinie pojazdu nie może być uznany za zapewnienie bezpłatnego noclegu (nadal aktualna
uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 12 czerwca 2014 r., II PZP 1/14,
OSNP 2014 nr 12, poz. 164)
. Brak rachunku za nocleg oznacza, że pracownikowi przysługuje ryczałt za nocleg. Racjonalność tego rozwiązania oznacza, że faktycznie wybór należy do pracownika, który albo przedkłada rachunek, albo uzyskuje prawo do ryczałtu.
Istota ryczałtu, jako świadczenia kompensacyjnego, przeznaczonego na pokrycie kosztów noclegu, polega na tym, że świadczenie wypłacane w takiej formie z założenia jest oderwane od rzeczywistego poniesienia kosztów (bo się ich nie dokumentuje) i nie pokrywa w całości wszystkich wydatków z określonego tytułu (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 12 czerwca 2014 r., II PZP 1/14, i powołane tam orzecznictwo,
OSNP 2014 nr 12, poz. 164
). Ryczałt przysługuje w razie nieprzedłożenia rachunku; taka sytuacja jest kwalifikowana jako koszt nieudokumentowany, który nie znajduje pokrycia w fakturze VAT czy też paragonie fiskalnym. Taki nieudokumentowany koszt noclegu obejmuje nie tylko udostępnienie miejsca do spania, lecz także dostępu do pomieszczeń sanitarnych, zakupu i prania pościeli, odpowiedniego wyposażenia i zachowania czystości (sprzątania) miejsca noclegu itp. (szerzej ten problem rozwija Sąd Najwyższy z wyroku z 18 listopada 2014 r., II PK 36/14, LEX nr 1567473). Dlatego zapewnienie kierowcy noclegu w przystosowanej do tego kabinie samochodu nie eliminuje obowiązku pracodawcy wypłacania ryczałtu za nocleg. Przepis
art. 8 ust. 8 rozporządzenia (WE) nr 561/06 dotyczy możliwości wykorzystania przez kierowcę dziennego (także tygodniowego) skróconego (ale już nie tygodniowego regularnego) odpoczynku w pojeździe (w kabinie samochodu), jeżeli dokona on takiego wyboru, pod warunkiem, że pojazd posiada odpowiednie miejsce do spania dla każdego kierowcy i znajduje się na postoju. Przepis te nie dotyczy natomiast uprawnień w zakresie przysługiwania kierowcy od pracodawcy należności na pokrycie kosztów wyjazdów poza bazę w celu wykonywania pracy (podróży służbowych); nie może więc służyć ocenie przesłanek takich uprawnień, w szczególności przesłanek przysługiwania ryczałtu za nocleg (por.
uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 12 czerwca 2014 r., II PZP 1/14).
Sąd Najwyższy zajął już zatem stanowisko w przedmiocie problemów prawnych sygnalizowanych przez skarżącego, a że nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające zmianę tych poglądów, nie ma możliwości uznania, iż kwestie te aktualnie stanowią istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 398
9
§ 1 pkt 1 k.p.c.
Mając to na uwadze, Sąd Najwyższy uznał, że skarżący nie wykazał potrzeby rozpoznania jego skargi, wobec czego postanowił jak w sentencji (art. 398
9
§ 2 k.p.c. i art. 398
21
w związku z art. 108 § 1 k.p.c.).