III OSK 755/26

III OSK 755/26 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2026-07-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2026-04-07
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Tadeusz Kiełkowski /sprawozdawca/
Tamara Dziełakowska /przewodniczący/
Zbigniew Ślusarczyk
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1150/25 - Wyrok WSA w Warszawie z 2025-11-03
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1251
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie: sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk sędzia del. WSA Tadeusz Kiełkowski (sprawozdawca) Protokolant: asystent sędziego Karol Kowalski po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 listopada 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1150/25 w sprawie ze skargi A.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 lutego 2024 r. nr 992700/620/362/2022-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 3 listopada 2025 r., sygn. akt II SA/Wa 1150/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej "WSA w Warszawie", "Sąd I instancji") oddalił skargę A.B. (dalej "skarżący") na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS", "organ") z dnia 23 lutego 2024 r., nr 992700/620/362/2022-SWO, w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
Powyższy wyrok, od którego została złożona skarga kasacyjna, zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Wyrokiem z dnia 5 października 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 1100/22, WSA w Warszawie uchylił decyzję Prezesa ZUS z dnia 26 kwietnia 2022 r. odmawiającą skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Sąd I instancji zobowiązał organ, aby ponownie rozpoznając sprawę – stosownie do treści art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. – dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w kontekście spełnienia przez skarżącego przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, ze zm., dalej "ustawa o emeryturach i rentach z FUS" ) oraz wyjaśnił szczegółowo w uzasadnieniu decyzji, zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a., na jakich ustaleniach faktycznych i prawnych oparł swoje rozstrzygnięcie.
Prezes ZUS decyzją z dnia 23 lutego 2024 r., nr 992700/620/362/2022-SWO, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, odmówił skarżącemu przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu tej decyzji organ wyjaśnił, że świadczenie z powołanego powyżej przepisu nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego, organ nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym było spowodowane okolicznościami, na które nie miał wpływu. Nie zostały też udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli skarżącego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
W skardze do WSA w Warszawie skarżący zakwestionował decyzję z dnia 23 lutego 2024 r., uznając ją za krzywdzącą, i wniósł o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi skarżący wywiódł, że organ od czasu wydania odmownego rozstrzygnięcia z dnia 26 kwietnia 2022 r. "właściwie nie zrobił nic". Skarżący zaakcentował, że przed [...]. Dopiero w innym szpitalu w ciągu trzech tygodni właściwie go zdiagnozowano i dobrano mu leki. Organ wniósł o oddalenie skargi.
W dniu 3 listopada 2025 r. WSA w Warszawie wydał opisany na wstępie wyrok, którym oddalił skargę. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd I instancji przytoczył art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zwrócił uwagę na szczególnych charakter tej regulacji oraz uznaniowy charakter decyzji – podkreślając zarazem, że uznaniowość nie oznacza pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody. Zdaniem WSA w Warszawie, zaskarżona decyzja Prezesa ZUS nie jest ani arbitralna ani dowolna. Organ właściwie uzupełnił materiał dowodowy i wydał rozstrzygnięcie mieszczące się w granicach uznania administracyjnego. W szczególności Prezes ZUS podjął czynności z uwzględnieniem zaleceń zawartych w wiążącym go prawomocnym wyroku. Pismem z dnia 2 marca 2023 r. organ wezwał skarżącego do przedstawienia dokumentacji medycznej, która nie była wcześniej przedkładana lekarzowi orzecznikowi ZUS, a w razie jej braku – do podania nazw i adresów placówek medycznych, w których był leczony, a także do wypełnienia formularza ZUS ERP-15 i załączenia dokumentów potwierdzających powołane w nim okoliczności. Na to wezwanie skarżący odpowiedział pismem z dnia 21 marca 2023 r. Po analizie dodatkowo zgromadzonej dokumentacji, lekarz orzecznik ZUS w opinii z dnia 9 maja 2023 r. stwierdził, że załączona dokumentacja medyczna pozostaje bez wpływu na orzeczenie z dnia 10 stycznia 2021 r., a w orzeczeniu z dnia 22 maja 2023 r. ustalił częściową niezdolność do pracy skarżącego od dnia 6 marca 2020 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. Następnie organ wystąpił do Naczelnego Lekarza ZUS – w ramach sprawowanego nadzoru – o zbadanie poprawności orzeczeń dotychczas wydanych przez lekarzy orzeczników ZUS w odniesieniu do skarżącego. W związku z tym, iż orzeczenia te budziły zastrzeżenia co do zgodności z zasadami orzecznictwa lekarskiego, wydanie orzeczenia zostało zlecone komisji lekarskiej w Oddziale ZUS w Rzeszowie, która w orzeczeniu z dnia 15 listopada 2023 r. wskazała, iż skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy do dnia 30 listopada 2026 r., a jako datę powstania całkowitej niezdolności do pracy podała 6 marca 2020 r. W tej dacie skarżący miał 30 lat i 2 miesiące. Natomiast w orzeczeniu z dnia 21 grudnia 2023 r. komisja lekarska ZUS stwierdziła ponadto u skarżącego częściową niezdolność do pracy od dnia 24 marca 2015 r. do dnia 5 marca 2020 r.
W ocenie Sądu I instancji organ dokonał prawidłowej oceny całokształtu zebranego materiału dowodowego, wyjaśniając z jakich powodów odmówił przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku. W konsekwencji nie można zarzucić organowi naruszenia przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.) ani prawa materialnego (art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Sąd I instancji podkreślił przy tym, że renta w drodze wyjątku nie należy do świadczeń socjalnych, przyznawanych wyłącznie według potrzeb ze względu na subiektywnie trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy – te bowiem są przyznawane w ramach pomocy społecznej. Akta niniejszej sprawy wskazują, iż skarżący – obok pomocy otrzymywanej od ciotki – w szerokim zakresie korzysta z różnych form pomocy społecznej, będąc beneficjentem: dodatku energetycznego, dodatku mieszkaniowego, zasiłku stałego, zasiłku celowego na zakup odzieży jesienno-zimowej. Jest też uprawniony do zajmowania lokalu socjalnego. Ponadto WSA w Warszawie zwrócił uwagę na fakt, iż całkowita niezdolność do pracy skarżącego nie ma charakteru trwałego, lecz czasowy (do 30 listopada 2026 r.). Podobnie przedłożone przez skarżącego (przy piśmie z dnia 21 marca 2023 r.) orzeczenie o niepełnosprawności – zaliczające go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności – zostało wydane do 15 lutego 2026 r. Zatem zespoły specjalistów analizujące przypadek schorzenia skarżącego dostrzegają w perspektywie kilkuletniej możliwość choćby częściowej aktywizacji zawodowej.
Sąd I instancji zauważył, że – co wynika z akt administracyjnych – to skarżący w 2018 r. zrezygnował z pracy w R. Sp. z o.o. z siedzibą w [...], wypowiadając umowę o pracę po prawie dwóch latach zatrudnienia (od 2 maja 2016 r. do 31 marca 2018 r.). Świadcząc pracę na rzecz pracodawcy, skarżący był jednocześnie zatrudniony, w oparciu o umowę zlecenie, w A. Sp. z o.o. z siedzibą w [...] od 2 maja 2016 r. do 31 grudnia 2017 r. Powyższe okoliczności – przypadające na okres częściowej niezdolności do pracy – dobitnie świadczą o tym, że [...], choć ograniczało jego możliwości zatrudnienia, to nie eliminowało go z rynku pracy. Częściowa niezdolność do pracy może co najwyżej ograniczać, lecz nie wyłącza całkowicie możliwości podjęcia pracy. W dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, a zarazem przed zgłoszeniem wniosku o rentę, skarżący wykazał 3 lata, miesiąc i 7 dni okresów składkowych oraz siedem miesięcy i 4 dni okresów nieskładkowych. Zatem do wymaganych 5 lat ubezpieczenia brakuje roku i prawie 4 miesięcy, a nie – jak to podnosi skarżący – 3 miesięcy i 19 dni. Ten brakujący okres stażu ubezpieczeniowego potwierdza też decyzja odmowna ZUS Oddział w Rzeszowie z dnia 3 marca 2023 r. zmieniająca decyzję z dnia 16 grudnia 2020 r. w części II. Wprawdzie przepisy ustawy nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, gdyż świadczenie to może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych.
Pismem z dnia 26 lutego 2026 r. skargę kasacyjną od wyroku WSA w Warszawie z dnia 3 listopada 2025 r. wywiódł skarżący (dalej także "skarżący kasacyjnie"), zaskarżając go w całości. Skarżący kasacyjnie zarzucił zaskarżonemu wyrokowi:
I. naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy:
1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez bezzasadne uznanie, że organ wyczerpująco zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, podczas gdy: – nie dokonano pogłębionej analizy wpływu długoletniego, postępującego i początkowo błędnie diagnozowanego schorzenia [...] na możliwość podejmowania i utrzymania zatrudnienia; – pominięto fakt, że częściowa niezdolność do pracy przez wiele lat mogła realnie uniemożliwiać osiągnięcie wymaganego stażu, mimo formalnej możliwości zatrudnienia; – nie przeprowadzono analizy związku przyczynowego między chorobą a przerwami w zatrudnieniu;
2) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia w sposób nieodpowiadający wymogom tego przepisu, w szczególności przez: – brak odniesienia się do argumentu dotyczącego błędnej i opóźnionej diagnozy [...]; – brak wyjaśnienia, dlaczego niedobór stażu w wymiarze ok. 1 roku i 4 miesięcy nie może zostać uznany za "nieznaczny" w realiach sprawy; – przyjęcie, bez pogłębionej analizy, że czasowy charakter niezdolności do pracy automatycznie wyklucza możliwość zastosowania art. 83 ust. 1 ustawy;
II. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie:
1) art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego zawężającą wykładnię polegającą na przyjęciu, że przesłanka "szczególnych okoliczności" nie zachodzi w sytuacji skarżącego, mimo że: – skarżący cierpi na [...]; – choroba miała charakter postępujący i była błędnie diagnozowana przez lata; – nie było możliwe ustalenie jednoznacznej daty powstania niezdolności do pracy; – brak wymaganego stażu ubezpieczeniowego pozostawał w bezpośrednim związku z rozwojem choroby [...]; – niedobór stażu wynosi niecałe 1 rok i 4 miesiące w wymaganym dziesięcioleciu – co prowadziło do nieuprawnionego utożsamienia instytucji renty w drodze wyjątku wyłącznie z sytuacjami całkowitej i trwałej eliminacji z rynku pracy oraz do pominięcia funkcji kompensacyjnej tej regulacji;
2) art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zw. z zasadą zaufania do państwa (art. 2 Konstytucji RP) poprzez przyjęcie, że fakt korzystania przez skarżącego z pomocy społecznej wyłącza możliwość uznania jego sytuacji za szczególną, podczas gdy świadczenie w drodze wyjątku ma charakter autonomiczny i nie może być sprowadzane do subsydiarności wobec systemu pomocy społecznej.
Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także o przyznanie na rzecz pełnomocnika skarżącego kasacyjnie od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w maksymalnej wysokości przewidzianej przepisami. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiona została argumentacja na poparcie sformułowanych zarzutów i wniosków. Organ wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 143, dalej p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Rozpoznawszy skargę kasacyjną z uwzględnieniem powyższych uwarunkowań, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że nie ma ona usprawiedliwionych podstaw i tym samym podlega oddaleniu.
Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych, podniesiono w niej bowiem zarzuty naruszenia prawa materialnego, jak i zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W takiej sytuacji co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Uchybienia przepisom postępowania mogą być skutecznie podnoszone, jeśli jednocześnie strona skarżąca kasacyjnie wykaże, że mogły mieć one istotny wpływ na wynik sprawy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2023 r., III OSK 1167/22).
Odnosząc się zatem wpierw do podniesionego przez skarżącego kasacyjnie zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. (zarzut I.2) – zauważyć trzeba, że przepis ten traktuje o elementach uzasadnienia wyroku i stanowi, że uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. Zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. może być skutecznie postawiony w dwóch przypadkach: gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów, wymienionych w tym przepisie, i gdy w ramach przedstawienia stanu sprawy wojewódzki sąd administracyjny nie wskaże, jaki i dlaczego stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania. Naruszenie to musi być przy tym na tyle istotne, aby mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Za pomocą odnośnego zarzutu nie można skutecznie zwalczać ustaleń sądu co do stanu faktycznego ani kwestionować stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego. W ramach rozpatrywania zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie do kontroli zgodności uzasadnienia zaskarżonego wyroku z wymogami wynikającymi ze statuowanej tym przepisem normy prawnej. Wadliwość uzasadnienia orzeczenia może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. w sytuacji, gdy sporządzone jest ono w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku (por. wyrok NSA z dnia 27 września 2024 r., III OSK 2850/22).
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wymogi określone w art. 141 § 4 p.p.s.a., wyjaśnia motywy podjętego przez Sąd I instancji rozstrzygnięcia i tym samym sprawia, że poddaje się ono kontroli instancyjnej. Z uzasadnienia tego wynika w szczególności, że Sąd I instancji miał na względzie okoliczność opóźnionej diagnozy schorzenia skarżącego, a także poczynił ustalenia co do braku wymaganego stażu ubezpieczeniowego skarżącego i dokonał oceny tych ustaleń przez pryzmat relewantnych przepisów prawa materialnego. Sąd I instancji wyjaśnił też, jakie znaczenie przypisuje temu, że całkowita niezdolność skarżącego do pracy ma charakter czasowy. "Fakt, że stanowisko zajęte przez sąd administracyjny I instancji jest odmienne od prezentowanego przez wnoszącego skargę kasacyjną nie oznacza, iż uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wady konstrukcyjne, nie poddaje się kontroli kasacyjnej, czy też, że jest wadliwe w stopniu uzasadniającym uchylenie wydanego w sprawie rozstrzygnięcia. Co więcej, również brak odniesienia się przez wojewódzki sąd administracyjny do niektórych zarzutów lub twierdzeń zawartych w skardze sam w sobie nie stanowi uchybienia skutkującego koniecznością uchylenia zaskarżonego wyroku, albowiem jest, czy też może nim być – to jest uchybieniem stanowiącym uzasadnioną podstawę uchylenia wyroku – pominięcie zarzutów i argumentów istotnych oraz – co istotne – wykazanie w skardze kasacyjnej takiego właśnie ich charakteru, a mianowicie, że należycie je oceniając oraz prawidłowo identyfikując z ich punktu widzenia istotę spornego w sprawie zagadnienia, sąd ten mógłby jednak inaczej orzec w sprawie" (wyrok NSA z dnia 17 grudnia 2025 r., II GSK 1073/22). Nie doszło zatem do naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a.
Za punkt wyjścia do konstruowania zarzutu I.1 skarżący kasacyjnie przyjął art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. – tymczasem przepis ten w ogóle nie był przez Sąd I instancji stosowany i tym samym w założeniu nie mógł być przezeń naruszony. "W przypadku oddalenia skargi można zarzucić Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdzi naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mimo to nie spełni dyspozycji tej normy prawnej i nie uchyli zaskarżonego postanowienia. Natomiast, jeśli z zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to Naczelny Sąd Administracyjny nie może zarzucić oddalającemu skargę Sądowi pierwszej instancji naruszenia omawianego przepisu, gdyż rozstrzygnięcie jest zgodne z dyspozycją, stosowanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, normy prawnej. W rozpoznanej sprawie Sąd Wojewódzki nie stosował art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. p.p.s.a. Podstawą prawną zaskarżonego wyroku był art. 151 p.p.s.a., zgodnie z którym w razie nieuwzględniania skargi sąd skargę oddala. Okoliczność oddalenia skargi nie mogła więc stanowić bezpośrednio argumentu mającego świadczyć o naruszeniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a." (wyrok NSA z dnia 11 czerwca 2024 r., III OSK 117/24).
W odnośnym zarzucie naruszenia przepisów postępowania skarżący kasacyjnie powołał także przepisy kodeksu postępowania administracyjnego statuujące zasadę prawdy materialnej oraz regulujące ocenę dowodów (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.). Z treści zarzutu wynika, że – zdaniem skarżącego kasacyjnie – organ naruszył powołane przepisy przez zaniechanie zebrania i rozpatrzenia całości materiału dowodowego, a Sąd I instancji tego uchybienia nie dostrzegł. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska skarżącego kasacyjnie w tej mierze. Sąd I instancji prawidłowo stwierdził, że zebrany w toku postępowania administracyjnego materiał dowodowy był wystarczający do ustalenia relewantnych okoliczności faktycznych. Poczyniono miarodajne ustalenia w szczególności co do sytuacji materialnej i zdrowotnej skarżącego kasacyjnie, co do historii jego zatrudnienia, a także – na podstawie orzeczeń komisji lekarskiej – co do przyczyn i okresów częściowej i całkowitej niezdolności do pracy. Wbrew twierdzeniom skarżącego kasacyjnie, rozważany był wpływ jego schorzenia [...] na możliwość podejmowania i utrzymania zatrudnienia, a także związek przyczynowy między wspomnianym schorzeniem a przerwami w zatrudnieniu. Sąd I instancji – nawiązując do zatrudnienia skarżącego w R. oraz w A. Sp. z o.o. w [...] – podkreślił, że schorzenie [...] skarżącego kasacyjnie, w okresie częściowej niezdolności do pracy, samo przez się nie eliminowało go z rynku pracy. Nie można zatem zgodzić się argumentem podniesionym w ramach rozważonego zarzutu skargi kasacyjnej, jakoby w okresie częściowej niezdolności do pracy skarżący kasacyjnie miał jedynie "formalną możliwość zatrudnienia". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, ustalenie, że nie zachodzi przesłanka "szczególnych okoliczności", na skutek których skarżący kasacyjnie nie nabył uprawnienia do świadczenia w trybie zwykłym – jest wynikiem prawidłowej, zgodnej z dyspozycją art. 80 k.p.a., oceny całokształtu materiału dowodowego.
Przechodząc do oceny zarzutu II.1, zauważyć należy, że błędna wykładnia prawa materialnego może się przejawiać w "nieprawidłowym zrekonstruowaniu normy prawnej z konkretnego przepisu (przepisów) polegającym na mylnym zrozumieniu jej treści lub znaczenia albo na niezrozumieniu intencji prawodawcy bądź też zastosowaniu normy nieobowiązującej" (M. Niezgódka-Medek, w: B. Dauter, A Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu administracyjnym. Komentarz, Warszawa 2024, s. 596). Ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię z istoty rzeczy dokonywana jest w płaszczyźnie normatywnej, toteż zasadniczo liczą się tylko argumenty nawiązujące do brzmienia odnośnych przepisów. Ma ona w pewnym sensie charakter abstrakcyjny i jest w dużej mierze autonomiczna wobec okoliczności faktycznych konkretnej sprawy. Zarzut naruszenia prawa materialnego in genere – a zwłaszcza zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię – nie może opierać się na wadliwym (kwestionowanym przez stronę) ustaleniu faktu (zob. wyrok NSA z dnia 13 marca 2013 r., II GSK 2391/11; wyrok NSA z dnia 8 listopada 2024 r., III OSK 5182/21). Zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię powinien dotyczyć wykładni rzeczywiście przyjętej przez Sąd I instancji i nie może odnieść zamierzonego skutku, jeżeli kontestuje stanowisko, którego Sąd I instancji w istocie nie wyraził (por. wyrok NSA z dnia 26 września 2025 r., III OSK 1986/22; wyrok NSA z dnia 12 grudnia 2025 r., III OSK 2720/24).
Kwestionowane przez skarżącego kasacyjnie "przyjęcie, że przesłanka »szczególnych okoliczności« nie zachodzi w sytuacji skarżącego" – nie jest przejawem "zawężającej wykładni" art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, lecz ustaleniem faktycznym; można je również postrzegać jako wynik zastosowania powołanego przepisu prawa materialnego, ściśle biorąc – jako wynik subsumpcji ustalonego stanu faktycznego pod hipotezę statuowanej nim normy. Z tymi zastrzeżeniami, stwierdzić trzeba, iż zarzut, o którym mowa, nie mógł odnieść zmierzonego skutku. Przyjęcie przez organ i przez Sąd I instancji, że przesłanka "szczególnych okoliczności" nie zachodzi w sytuacji skarżącego, jest bowiem prawidłowe, a świadczą o tym rozważania poczynione wyżej w kontekście zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Elementy stanu faktycznego wyeksponowane przez skarżącego kasacyjnie w treści rozważanego teraz zarzutu również były brane pod uwagę przez organ i przez Sąd I instancji, jednak zostały ocenione – zasadnie – jako niewystarczające do skonstatowania odnośnej przesłanki "szczególnych okoliczności".
Nawiązując do zawartego w treści rozważanego zarzutu twierdzenia skarżącego kasacyjnie o "nieuprawnionym utożsamieniu instytucji renty w drodze wyjątku wyłącznie z sytuacjami całkowitej i trwałej eliminacji z rynku pracy" – podkreślić należy, że w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego na aprobatę zasługuje stanowisko Sądu I instancji, w myśl którego przedmiotowe świadczenie może być przyznawane zasadniczo tylko w sytuacji, gdy nie ma perspektyw, aby w przyszłości dana osoba mogła skompletować warunki do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym (por. wyrok NSA z dnia 15 października 2025 r., III OSK 755/25).
Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zw. z zasadą zaufania do państwa (art. 2 Konstytucji RP) poprzez przyjęcie, że fakt korzystania przez skarżącego kasacyjnie z pomocy społecznej wyłącza możliwość uznania jego sytuacji za szczególną (zarzut II.2). Sąd I instancji wprawdzie zwrócił uwagę na fakt korzystania przez skarżącego kasacyjnie z pomocy społecznej, ale nie sformułował kontestowanego poglądu, jakoby fakt ten miał sam przez się wyłączać możliwość uznania sytuacji skarżącego kasacyjnie za szczególną. W tym kontekście Sąd I instancji trafnie podkreślił też, że renta w drodze wyjątku nie należy do świadczeń socjalnych (por. wyrok NSA z dnia 1 października 2025 r., III OSK 824/25).
Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej skarżącemu kasacyjnie z urzędu – wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest bowiem przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 254 § 1 i art. 258 – 261 p.p.s.a.