III OSK 344/25

III OSK 344/25 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-08-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-02-20
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Kazimierz Bandarzewski
Małgorzata Pocztarek /przewodniczący/
Sławomir Wojciechowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Zabezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
II SA/Wa 556/24 - Wyrok WSA w Warszawie z 2024-11-04
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
art. 83 ust. 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie: sędzia NSA Sławomir Wojciechowski (spr.) sędzia del. WSA Kazimierz Bandarzewski Protokolant: starszy asystent sędziego Agnieszka Żak po rozpoznaniu w dniu 26 sierpnia 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Wa 556/24 w sprawie ze skargi J.M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 lutego 2024 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 4 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Wa 556/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu na rozprawie, sprawy ze skargi J.M. (dalej także jako: "skarżący", "skarżący kasacyjnie") na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej także jako: "Prezes ZUS") z dnia 19 lutego 2024 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku: oddalił skargę.
Stan faktyczny sprawy przedstawia się w sposób następujący:
Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej także jako: "ZUS", "organ") decyzją z dnia 19 lutego 2024 r., nr znak: [...] po rozpatrzeniu wniosku skarżącego z dnia 27 stycznia 2021 r. postanowił odmówić przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
Skarżący wystąpił do ZUS z wnioskiem z dnia 27 stycznia 2021 r. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Stwierdził, że jest osobą schorowaną, co szczegółowo opisał we wniosku. Ze wskazanych we wniosku przyczyn musi pozostawać pod stałą opieką lekarzy różnych specjalizacji, a także przyjmować specjalistyczne leki, których zakup wiąże się z kosztami w wysokości 500 zł miesięcznie. Z powodu ww. schorzeń rozpatrywanych w sposób łączny sprawność organizmu wnioskodawcy pozostaje naruszona w stopniu powodującym jego niezdolność do pracy. Nadto wskazywał na inne schorzenia opisane we wniosku oraz trudną sytuację materialną. Podniósł, że został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy.
Zaskarżoną decyzją organ odmówił przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
Organ stwierdził, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1230 ze zm.; dalej jako: "ustawa emerytalna") ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki:
- wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,
- nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- nie posiada niezbędnych środków utrzymania.
Jednocześnie, warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 51 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżący udokumentował tylko 16 lat, 2 miesiące i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W latach 1991 – 1993, 1996 – 2006, 2011 – 2016 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
W ocenie organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona dopiero od dnia 30 grudnia 2019 r. Zdaniem organu do tego czasu, nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
W związku z powyższym organ stwierdził, że w obecnym stanie faktycznym i prawnym nie znalazł podstaw do przyznania skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy na mocy przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Skargę na powyższą decyzję wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący, zarzucając naruszenie przepisów, co miało istotny wpływ na wynik sprawy:
a) przepisów prawa procesowego tj.: art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez niedopełnienie obowiązku wyczerpującego zebrania, rozpatrzenia i oceny całokształtu materiału dowodowego zebranego w sprawie i w konsekwencji uznania, że w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka w postaci szczególnych okoliczności, warunkujących uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku,
b) przepisów prawa materialnego tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez przyjęcie, że nie została spełniona przesłanka w postaci szczególnych okoliczności, warunkujących uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku.
Skarżący wskazał, że aktualna sytuacja osobista (w tym: zdrowotna), materialna i rodzinna skarżącego jest trudna, w szczególności z powodu utrzymujących się problemów zdrowotnych, konieczności pozostawania pod stałą opieką lekarzy o następujących specjalizacjach: urologia, nefrologia oraz kardiologia oraz przyjmowania specjalistycznych leków, których zakup wiąże się z kosztami w wysokości 500 zł miesięcznie.
Skarżący stwierdził, że w dniu 5 października 2021 r. Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Szczecinie stwierdził, że kwalifikuje się do zaliczenia go do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym. Podkreślił, że jest osobą schorowaną, bowiem zmaga się z: cukrzycą typu 2, nadciśnieniem tętniczym oraz posiada wrzody na dwunastnicy. Ponadto, przebył dwa udary krwotoczne, poddał się dwóm operacjom serca (obecnie ma wstawione zastawki), a także: posiada trzy przepukliny kręgosłupa, uszkodzenie błędnika na poziomie ok. 37% oraz problem z nadmiernym gęstnieniem krwi. Z wyżej wskazanych przyczyn musi pozostawać pod stałą opieką lekarza urologa, nefrologa oraz kardiologa, a także przyjmować specjalistyczne leki, których zakup wiąże się z kosztami w wysokości 500 zł miesięcznie. Z powodu ww. schorzeń rozpatrywanych w sposób łączny sprawność organizmu skarżącego pozostaje naruszona w stopniu powodującym jego niezdolność do pracy.
Skarżący podniósł, że z uwagi na naruszenie sprawności organizmu spowodowane licznymi schorzeniami i niemożność podjęcia zatrudnienia – skarżący potrzebuje pomocy w czynnościach życia codziennego – zwłaszcza związanych z wysiłkiem, bowiem zgodnie z zaleceniami lekarzy powinien prowadzić oszczędzający tryb życia. Uznał, że otrzymanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku umożliwiłoby zaspokajanie podstawowych potrzeb, ponadto w świetle szczególnej sytuacji zaistniałej w niniejszej sprawie jest w ocenie skarżącego uzasadnione. Wskazał, że w okresach podanych przez organ przebywał w zakładzie karnym od 1996 do 2001 r., a w pozostałych okresach pracował dorywczo, oraz opiekował się swoją chorująca babcia. W związku z tym w ww. okresach nie był ubezpieczony.
Jego zdaniem (skarżącego), w niniejszej sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki konieczne do przyznania skarżącemu renty z tytułu niezdolności w drodze wyjątku tzn.:
a) przesłanka pozostawania aktualnie lub w przeszłości osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej,
b) przesłanka niespełniania warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności (tzn. wskutek problemów zdrowotnych i trudnej sytuacji materialnej),
c) przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym (spowodowanej całkowitą niezdolnością do pracy),
d) przesłanka nieposiadania niezbędnych środków utrzymania.
W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i zmianę zaskarżonej decyzji przez przyznanie skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku zgodnie z wnioskiem z dnia 27. 01. 2021 r.
W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko jak w zaskarżonej decyzji.
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 4 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Wa 556/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę, podzielając argumentację Prezesa ZUS.
Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiódł skarżący zaskarżając go w całości i zarzucając zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie przepisów prawa procesowego, co miało wpływ na wynik postępowania, tj.:
a. art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r. poz. 572; dalej jako: "k.p.a.") mających istotny wpływ na wynik sprawy poprzez niewystarczające zebranie materiału dowodowego i niewszechstronną jego ocenę, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, że w rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnie uznał, że Prezes ZUS nie uchybił regułom postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności poprzez mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego oraz argumentów skarżącego dotyczącego jego sytuacji, zawodowej, zdrowotnej, materialnej w jakiej się znalazł;
b. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji wydanie wyroku oddalającego skargę, podczas gdy z materiału dowodowego zalegającego w aktach sprawy wprost wynika, że skarga winna zostać uwzględniona;
c. art. 151 p.p.s.a. oraz art. 83 ust. 1, 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego błędną wykładnię dokonaną przez organ rentowy a także uznanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, iż do naruszenia ww. przepisu nie doszło i uznanie, że skarżący nie spełnił przesłanek wskazanych w tym przepisie, co w konsekwencji doprowadziło do wydania wyroku oddalającego skargę w sytuacji, gdy skarga winna zostać uwzględniona, bowiem wszystkie przesłanki dotyczące przyznawania świadczeń w drodze wyjątku zostały spełnione przez skarżącego, w szczególności, że przesłanka niespełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności została dostatecznie udowodniona, gdyż z dokumentów przedłożonych do akt wynika, że skarżący znalazł się w szczególnie trudnej sytuacji, bowiem posiadania schorzeń takich jak: cukrzyca typu 2, wrzody na dwunastnicy, stan po dwóch udarach krwotocznych, przebyte dwie operacje serca (obecnie powód ma wstawione zastawki), trzy przepukliny kręgosłupa, uszkodzone 37% błędnika, problem z nadmiernym gęstnieniem krwi, ostre i podostre zakaźne zapalenie wsierdzia, samoistne (pierwotne) nadciśnienie, niedomykalność zastawki dwudzielnej, zwężenie zastawki tętnicy głównej, infekcyjne zapalenie wsierdzia powikłane zawałem śledziony z następową plamicą małopłytkową, niedomykalność zastawki mitralnej i aortalnej, upośledzenie funkcji nerek w przebiegu leczenia gentamycyną, mikrozatorowość płucna o niejasnej etiologii, hepatosplenomegalia, stan po ostrym niedokrwieniu stopy lewej o niejasnej etiologii leczony zachowawczo (11.2019), dyslipidemia, miażdżyca tętnic szyjnych, choroba zwyrodnieniowa odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa, torbiel nerki lewej, zmiany pozapalne w nerce prawej, zespół zależności alkoholowej, wszczepienie mechanicznej protezy zastawki aortalnej, plastyka zastawki mitralnej, wszczepienie pierścienia, stan po AVR+MVP w dniu 07.04.2020 r. z powodu IZW i drenażu osierdzia w dniu 23.04.2020 r., nie miał on realnej możliwości podjęcia pracy zarobkowej;
d. art. 151 p.p.s.a. oraz art. 83 ust. 1, 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego błędną wykładnię dokonaną przez organ rentowy a także uznanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, iż do naruszenia ww. przepisu nie doszło i uznanie, że skarżący nie spełnił przesłanek wskazanych w tym przepisie, co w konsekwencji doprowadziło do wydania wyroku oddalającego skargę w sytuacji, gdy skarga winna zostać uwzględniona, bowiem wszystkie przesłanki dotyczące przyznawania świadczeń w drodze wyjątku zostały spełnione przez skarżącego, w szczególności, że przesłanka niespełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności została dostatecznie udowodniona, gdyż z dokumentów przedłożonych do akt wynika, iż skarżący znalazł się w szczególnie trudnej sytuacji, bowiem ubezpieczony jest osobą bardzo schorowaną, wymagającą pomocy w czynnościach życia codziennego – zwłaszcza związanych z wysiłkiem, bowiem zgodnie z zaleceniami lekarzy powinien prowadzić oszczędzający tryb życia (pojawiają się u niego objawy takie jak: wysiłkowe bóle w klatce piersiowej – kłujący punktowy ból przy mostku, szybka męczliwość, ponadto miał epizod utraty przytomności w październiku 2021 r., zdarzają się u niego zasłabnięcia – wraz z osłabieniem nóg, epizody szybkiego bicia serca), co również spowodowało, iż istniały przeszkody, które uniemożliwiały skarżącemu podjęcie zatrudnienia;
e. art. 151 p.p.s.a. oraz z art. z art. 83 ust. 1, 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego błędną wykładnię dokonaną przez organ rentowy a także uznanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, iż do naruszenia ww. przepisu nie doszło i uznanie, że skarżący nie spełnił przesłanek wskazanych w tym przepisie, co w konsekwencji doprowadziło do wydania wyroku oddalającego skargę w sytuacji, gdy skarga winna zostać uwzględniona, bowiem wszystkie przesłanki dotyczące przyznawania świadczeń w drodze wyjątku zostały spełnione przez skarżącego, w szczególności, że przesłanka niespełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności została dostatecznie udowodniona, gdyż z dokumentów przedłożonych do akt wynika, iż skarżący znalazł się w szczególnie trudnej sytuacji, bowiem ubezpieczony jako osoba schorowana wymaga w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Skarżący przebył m.in. udar krwotoczny mózgu i w związku z powyższym nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji, co również spowodowało, iż istniały przeszkody, które uniemożliwiały skarżącemu podjęcie zatrudnienia.
Wskazując na powyższe zarzuty kasacyjne skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa radcy prawnego w postępowaniu wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego według norm przepisanych. Jednocześnie, stosownie do art. 176 § 2 p.p.s.a., skarżący wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując dotychczasową argumentację.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę przesłanki uzasadniające nieważność postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. Granice skargi kasacyjnej są wyznaczone przez zakres zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji oraz podniesione i poddane konkretyzacji podstawy kasacyjne.
Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Powyższe ustawowe podstawy kasacyjne wymagają od skarżącego kasacyjnie konkretyzacji poprzez sformułowanie tzw. zarzutów kasacyjnych. Oznacza to, że jeżeli – tak jak w rozpoznawanej sprawie – nie zachodzi nieważność postępowania zakres postępowania kasacyjnego wyznacza strona wnosząca skargę kasacyjną przez przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie.
Jak już wyżej wskazano z przytoczonych przepisów wynika, że wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania.
Dalej, wskazać należy, że zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 p.p.s.a. w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Mając to na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny mógł w niniejszej sprawie zrezygnować z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i sprowadzić swoją dalszą wypowiedź już tylko do rozważań mających na celu ocenę zarzutów postawionych wobec wyroku Sądu pierwszej instancji (por. np. wyrok NSA z 24 stycznia 2023 r. sygn. akt II OSK 1511/22, CBOSA).
Na wstępie, z uwagi na sposób zredagowania przez skarżącego zarzutów kasacyjnych, wskazać należy, że skarga kasacyjna jest środkiem odwoławczym wysoce sformalizowanym, gdyż sam autor skargi kasacyjnej wyznacza zakres kontroli instancyjnej wskazując, które normy prawa zostały naruszone. Z tego też względu sporządzenie tego środka odwoławczego zostało obarczone przez ustawodawcę obowiązkiem sporządzenia go przez profesjonalnego pełnomocnika (art. 175 p.p.s.a.).
Rozpoznając skargę kasacyjną w tak zakreślonych granicach należy stwierdzić, iż nie została ona oparta na usprawiedliwionych podstawach.
Przede wszystkim nieskuteczny jest zarzut kasacyjny naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c. p.p.s.a. (zarzut "b." petitum skargi kasacyjnej). O nieskuteczności zarzutu przesądza jego konstrukcja. Wskazany przepis zawiera normę o charakterze procesowym i może być powołany wyłącznie w związku z konkretnymi przepisami administracyjnego prawa materialnego lub procesowego, które w ocenie strony zostały błędnie zastosowane lub błędnie zinterpretowane przez właściwy w sprawie organ administracji publicznej. Ponadto, norma te nie może stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej, ponieważ jest normą o charakterze wynikowym i określa wyłącznie sposób rozstrzygnięcia danej sprawy przez Sąd I instancji. Skuteczne zakwestionowanie tego rodzaju normy w ramach zarzutów kasacyjnych wymaga powiązania z zarzutem naruszenia konkretnych przepisów prawa materialnego lub procesowego, których nie dostrzegł lub też nieprawidłowo dostrzegł Sąd I instancji wydając wyrok o określonej treści (por. wyroki NSA: z dnia 30 kwietnia 2015 r., I OSK 1701/14, z dnia 29 kwietnia 2015 r., I OSK 1595/14, z dnia 29 kwietnia 2015 r., I OSK 1596/14, z dnia 24 kwietnia 2015 r., I OSK 1088/14, z dnia 8 kwietnia 2015 r., I OSK 71/15, z dnia 9 stycznia 2015 r., I OSK 638/14). Nie jest więc możliwe skuteczne podważenie wyroku Sądu I instancji wyłącznie w oparciu o zarzut naruszenia normy o charakterze wynikowym, a tak został sformułowany przedmiotowy zarzut kasacyjny w tym zakresie.
Ponadto, w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym nie jest dopuszczalne w świetle brzmienia art. 174 p.p.s.a. formułowanie zarzutu skargi kasacyjnej jako naruszenie przepisu prawa "poprzez jego niezastosowanie" czy "pominięcie" (por. wyrok NSA z dnia 3 grudnia 2008 r., I OSK 1807/07, LEX nr 525973; wyrok NSA z dnia 14 maja 2007 r., I OSK 1247/06, LEX nr 342527; wyrok NSA z dnia 28 marca 2007 r., I OSK 31/07, LEX nr 327781; postanowienie NSA z dnia 2 marca 2012 r., I OSK 294/12, LEX nr 1136684).
Dlatego przedmiotowy zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego nie mógł odnieść zamierzonego skutku.
Nie sposób również przyjąć za zasadny zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. (zarzut "a." petitum skargi kasacyjnej). Sąd nie stosuje wprost przepisów regulujących postępowanie przed organami administracji publicznej, stąd też jego związanie tymi przepisami sprowadza się do obowiązku sformułowania oceny prawnej, czy proces podjęcia decyzji stosowania prawa przez organ administracji był prawidłowy. Nie budzi wątpliwości, że sformułowanie tej oceny wymaga odpowiedzi na szereg pytań, takich samych jak te, na które musi odpowiedzieć organ administracji bezpośrednio stosujący te przepisy. Tym niemniej to nie wojewódzki sąd administracyjny stosuje te przepisy, lecz posługuje się nimi jedynie, jako matrycą porównawczą, w celu ustalenia, czy postępowanie organu w tym zakresie jest zgodne z ustalonym porządkiem prawnym. Zatem uchybienie przez Sąd przepisom regulującym postępowanie organów administracji publicznej ma charakter pośredni i wynikać może jedynie z uchybienia przez sąd I instancji przepisom p.p.s.a. Oznacza to, że procedując wojewódzki sąd administracyjny nie stosuje przepisów k.p.a., lecz kontroluje, czy postępowanie organów odpowiadało tym przepisom. W konsekwencji Sąd nie może aktywnie sam podejmować czynności zmierzających do wyjaśnienia stanu faktycznego. Sąd administracyjny nie jest zobowiązany, jak oczekuje tego strona skarżąca kasacyjnie do czynienia własnych ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy, bowiem zastępowałby w tym zakresie organ i postępowanie sądowoadministracyjne kwalifikowałoby się jako rodzaj trzeciej instancji w tym postępowaniu, co z punktu widzenia zakresu kognicji sądów administracyjnych jest niedopuszczalne. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych co do zasady mają jedynie charakter kasacyjny. Stąd też Sąd kontroluje jedynie, czy to organy administracji publicznej prowadząc postępowanie uczyniły zadość przepisom prawa wyznaczającym zasady ich procedowania. Wobec tak sformułowanego zarzutu kasacyjnego stwierdzić należy, że wbrew wymogowi wynikającemu z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 176 p.p.s.a., jest on pozbawiony podstaw prawnych.
Niezależnie od powyższego, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji nie naruszył art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez niewystarczające zebranie materiału dowodowego i niewszechstronną jego ocenę.
W myśl art. 124 ustawy emerytalnej, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się przepisy KPA, chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem, organ podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach, jest związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 KPA), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 KPA). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 KPA). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 KPA i art. 80 KPA) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a.
W świetle powołanych wyżej przepisów k.p.a. każda osoba ubiegająca się o świadczenie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w tym także o świadczenie w drodze wyjątku, ma prawo oczekiwać od organu administracji wszechstronnego, wnikliwego, a tym samym rzetelnego rozpatrzenia jej sprawy. Należy jednak zauważyć, że w postępowaniu wszczynanym na wniosek strony zasadniczo to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń, z których wywodzi określone skutki prawne. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo przyjął, że Prezes ZUS spełnił wymagania wynikające z tych przepisów i prawidłowo ustalił, że zaistnienie "szczególnych okoliczności" nie zostało w sprawie wykazane.
Konstrukcja zarzutów sformułowanych w pkt "c.", "d." i "e." petitum skargi kasacyjnej, tj. "art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 83 ust. 1, 2, 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS" umożliwia ich łączne rozpoznanie, bowiem ich istota sprowadza się do próby zakwestionowania, że skarżący nie spełnił przesłanek wskazanych w tym przepisie, co w konsekwencji doprowadziło do wydania wyroku oddalającego skargę w sytuacji, gdy skarga winna zostać uwzględniona, bowiem wszystkie przesłanki dotyczące przyznawania świadczeń w drodze wyjątku zostały spełnione przez skarżącego.
Tłem normatywnym, na bazie którego należy ocenić przedmiotowy zarzut jest art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Stosownie do jego treści ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przepis ten formułuje więc przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: 1) brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami, 2) niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, 3) brak niezbędnych środków utrzymania.
Z przepisu tego wynika zatem jednoznacznie, że świadczenie w drodze wyjątku przysługuje tylko wtedy, gdy ubezpieczony nie nabył prawa do świadczeń w trybie zwykłym na skutek szczególnych okoliczności, czyli na skutek niemożliwych do przezwyciężenia przeszkód nie mógł wypracować odpowiednio długiego okresu ubezpieczenia, a jednocześnie całkowita niezdolność do pracy uniemożliwia mu podjęcie pracy. Wprawdzie obydwie te przesłanki muszą wystąpić łącznie, ale nie są one tożsame. Kluczowe dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego działalność stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do uzyskania świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie na skutek szczególnych okoliczności. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko zgodnie z który, świadczenie w drodze wyjątku, o którym mowa w ww. przepisie, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawców i nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego. Jest to świadczenie, które może być przyznane w przypadku, gdy niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych było skutkiem szczególnych okoliczności. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności (por. wyrok NSA z 21 lipca 2023 r., sygn. III OSK 1831/22).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Prezes ZUS wnikliwie przeprowadził postępowanie dowodowe i prawidłowo rozpatrzył wszystkie przesłanki wymagane w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
Z zebranego materiału dowodowego wynika, że skarżący kasacyjnie na przestrzeni 51 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, udokumentował 16 lat, 2 miesiące i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W latach 1991 – 1993, 1996 – 2006, 2011 – 2016 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia skarżącemu kasacyjnie została ustalona od dnia 30 grudnia 2019 r. nie może usprawiedliwiać wykazanych wyżej przerw w zatrudnieniu. Skarżący podał wprawdzie, że przyczyną przerw w zatrudnieniu był zły stan zdrowia oraz przebywanie w zakładzie karnym, jednak należy zauważyć, że w okresach kiedy pozostawała poza zatrudnieniem wobec skarżącego nie orzeczono niezdolności do pracy, co oznacza, że jego stan zdrowia nie uniemożliwiał podjęcia zatrudnienia.
W rozpoznawanej sprawie, w świetle ustalonego stanu faktycznego, brak jest jednak powiązania (tylko związek przyczynowo-skutkowy) pomiędzy całkowitą niezdolnością skarżącego do pracy od dnia 30 grudnia 2019 r. a możliwością wypracowania dłuższego okresu zatrudnienia. Data, o której mowa nie ma żadnego wpływu na fakt, że w ostatnim dziesięcioleciu przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżący kasacyjnie nie był w stanie udokumentować pięcioletniego okresu ubezpieczeniowego z powodu "szczególnych okoliczności" wynikających z całkowitej niezdolności do prac, bądź innych uzasadnionych przyczyn.
W świetle powyższego podzielić należy stanowisko Sądu I instancji oraz organu, iż przebieg ubezpieczenia skarżącego, w dziesięcioleciu przed datą powstania niezdolności do pracy, nie pozwala na przyjęcie, że brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy jest usprawiedliwiony wystąpieniem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Konkludując podkreślić należy, że w niniejszej sprawie nie jest sporna trudna sytuacja skarżącego, jednocześnie Prezes ZUS zasadnie przyjął, że przyczyną braku uprawnień do renty nie był ani stan zdrowia skarżącego, ani inne szczególne okoliczności wynikające z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej w postaci szczególnych okoliczności. Skarżący nie udowodnił także innych okoliczności niezależnych od jego woli, a które uniemożliwiły mu uzyskanie dłuższego okresu ubezpieczeniowego.
Zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarówno organ jak i Sąd I instancji słusznie przyjęli, że w niniejszej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności.
Skoro więc podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty okazały się nieskuteczne, Naczelny Sąd Administracyjny nie miał podstaw do jej uwzględnienia, co z kolei skutkowało oddaleniem skargi kasacyjnej w oparciu o art. 184 p.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 199 p.p.s.a. w zw. z art. 184 p.p.s.a. nie uwzględnił wniosku skarżącego kasacyjnie o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa radcy prawnego w postępowaniu kasacyjnym z uwagi na oddalenie w całości skargi kasacyjnej.