III OSK 2091/24

III OSK 2091/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-12-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-31
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Małgorzata Pocztarek
Rafał Stasikowski /sprawozdawca/
Tamara Dziełakowska /przewodniczący/
Symbol z opisem
650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
II SA/Wa 1664/23 - Wyrok WSA w Warszawie z 2024-04-16
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 504
art. 83 ust 1
Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędzia NSA Rafał Stasikowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 kwietnia 2024 r., sygn. akt II SA/Wa 1664/23 w sprawie ze skargi D. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 lipca 2023 r., nr 992700.620.234.2023-SWO w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 16 kwietnia 2024 r., II SA/Wa 1664/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę D. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 12 lipca 2023 r., nr 992700.620.234.2023-SWO,
w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Decyzją z 12 lipca 2023 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. 2023r., poz. 775, ze zm.; dalej "k.p.a."), utrzymał w mocy decyzję własną z 7 kwietnia 2023 r., znak: 010000/620/27694/2022/CSW, o odmowie przyznania skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu wskazał, że warunki przyznania świadczenia określone w art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2022r., poz. 504, ze zm.; dalej "ustawa emerytalna") muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Oznacza to, że Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, jeśli: - ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.
Prezes ZUS zauważył, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Organ wyjaśnił, że po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zdaniem organu nie wykazano, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które skarżący nie miał wpływu. Z akt sprawy wynika, że skarżący stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 19 lat i udokumentował 6 miesięcy i 6 dni okresów składkowych, zamiast 1 roku okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (por. wyrok NSA z 14 maja 2001 r. sygn. akt II SA 249/01, w LEX nr 55035).
W ocenie Prezesa ZUS z dokumentacji wynika, że skarżący od 1 stycznia 2001 r. do 28 lutego 2002 r. (do powstania całkowitej niezdolności do pracy) nie wykonywał pracy, ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wprawdzie art. 83 ust. 1 ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Zdaniem organu z analizy akt sprawy nie wynikało, aby w ww. okresie skarżący nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. W ww. przerwie nie była orzeczona wobec skarżącego całkowita niezdolność do pracy (powstała od 28 lutego 2002 r.). Przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był więc stan zdrowia skarżącego. Nie udokumentowano też innych zdarzeń zewnętrznych niezależnych od woli skarżącego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec.
Prezes ZUS wyjaśnił, że jakkolwiek skarżący we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy usprawiedliwił przerwę w zatrudnieniu wysokim bezrobociem panującym w miejscu zamieszkania, to nie stanowiło to usprawiedliwienia bezczynności zawodowej. Bezrobocie jest istotnym czynnikiem uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia, jednak aby okres pozostawania bez pracy można było uznać za szczególną okoliczność, to należy udowodnić, że w celu znalezienia pracy wykazano się wyjątkową aktywnością. Nie można powoływać się na trudności w podjęciu zatrudnienia, jeśli nie wykazano, że skarżący w okresie pozostawania bez zatrudnienia (od 1 stycznia 2001 r. do 25 lutego 2002 r.) był zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Skarżący nie przedstawił też dokumentów, które wskazywałyby na aktywne poszukiwanie zatrudnienia. Trudno zatem uznać, że okolicznością szczególną, wskutek której nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym była sytuacja na rynku pracy. Prezes ZUS wyjaśnił, że jakkolwiek skarżący we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nadmienił, że brak możliwości znalezienia pracy spowodowany był brakiem odpowiedniego wykształcenia (kwalifikacji) i zamieszkiwaniem na terenach wiejskich – to subiektywne przekonanie strony w tym zakresie nie stanowi o istnieniu szczególnych wyjątkowych okoliczności. Do okoliczności szczególnych nie można zaliczyć trudności w znalezieniu pracy (por. wyrok NSA z 30 marca 2006 r., I OSK 1328/05, dostępny na http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Prezes ZUS wskazał ponadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowiła ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowiły wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł skarżący.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Oddalając skargę sąd I instancji zwrócił uwagę, że Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie kwestionował, że skarżący był całkowicie niezdolny do pracy od 28 lutego 2002 r., jak również tego, że niezdolność do pracy powstała, gdy skarżący miał 19 lat. Prezes ZUS prawidłowo, na podstawie znajdujących się w aktach dokumentów, również ustalił, że skarżący udokumentował 6 miesięcy i 6 dni okresów składkowych, zamiast 1 roku okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Zdaniem sądu w świetle art. 83 ustawy emerytalnej nie sposób też kwestionować stanowiska Prezesa ZUS, że przyznanie świadczeń w drodze wyjątku uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Z poglądów ugruntowanych w judykaturze wynika bowiem że przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Sąd zwrócił także uwagę, że żaden z przepisów ustawy emerytalnej nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone tylko indywidualnie. Konieczne jest więc wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.
Zdaniem tego sądu Prezes ZUS prawidłowo też podniósł w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że skarżący od 1 stycznia 2001 r. do 28 lutego 2002 r. (do powstania całkowitej niezdolności do pracy) nie wykonywał pracy, ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Ze znajdującej się w aktach dokumentacji nie wynika też, aby wobec skarżącego w ww. okresie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Rację miał zatem Prezes ZUS oceniając, że przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia skarżącego. W ocenie sądu I instancji trafna jest także ocena organu, że w aktach sprawy nie udokumentowano też innych zdarzeń zewnętrznych niezależnych od woli skarżącego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Sąd zauważył, że Prezes ZUS ustosunkował się do podnoszonych przez skarżącego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy okoliczności i racjonalnie wskazał, że jakkolwiek skarżący usprawiedliwił przerwę w zatrudnieniu wysokim bezrobociem panującym w miejscu zamieszkania, to nie stanowiło to usprawiedliwienia bezczynności zawodowej. Zdaniem sądu bezrobocie jest istotnym czynnikiem uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia, jednak aby okres pozostawania bez pracy można było uznać za szczególną okoliczność, to należy udowodnić, że w celu znalezienia pracy wykazano się wyjątkową aktywnością. Skarżący nie może powoływać się na trudności w podjęciu zatrudnienia, jeśli nie wykazał, że w całym okresie pozostawania bez zatrudnienia (od 1 stycznia 2001 r. do 25 lutego 2002 r.) nie był zarejestrowany jako osoba bezrobotna.
Z akt sprawy nie wynikało też, aby skarżący przedstawił jakiekolwiek dokumenty, które wskazywałyby na aktywne poszukiwanie zatrudnienia. Za prawidłowe sąd uznał stanowisko Prezesa ZUS, że trudno uznać, że okolicznością szczególną, wskutek której skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, była sytuacja na rynku pracy. Racjonalne, spójne i zgodne z art. 80 k.p.a. były też oceny Prezesa ZUS, że podnoszona przez skarżącego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy okoliczność, że brak możliwości znalezienia pracy spowodowany był brakiem odpowiedniego wykształcenia (kwalifikacji) i zamieszkiwaniem na terenach wiejskich nie mogły być poczytane za okoliczności o szczególnie wyjątkowym charakterze. Skoro bowiem S. są położone w bliskiej odległości od G. i innych miast aglomeracji [...], nie sposób uznać, że trudności komunikacyjne przyczyniły się do trudności w znalezieniu pracy i tym samym mogły być poczytane za szczególną okoliczność w znalezieniu pracy przez skarżącego, który nie zarejestrował się nawet jako osoba bezrobotna. Skoro zatem analiza akt sprawy uniemożliwiła Prezesowi ZUS przyjęcie, że w ww. przerwach skarżący nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, to prawidłowe było uznanie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że nie było przeciwskazań, w tym medycznych, do podjęcia przez skarżącego zatrudnienia.
W tym kontekście sąd I instancji nie znalazł podstaw do zakwestionowania stanowiska Prezesa ZUS wyrażonego w zaskarżonej decyzji, że w sprawie zachodziły przesłanki do uznania okoliczności podnoszonych przez skarżącego za szczególne okoliczności, które w sposób niezależny od woli skarżącego spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych. Tym samym niezasadny był podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Sąd podkreślił, że Prezes ZUS nie może z urzędu poszukiwać dowodów, o których nie wie nawet, że istnieją. Nie można oczekiwać, że organ będzie "po omacku" poszukiwał materiału dowodowego. To strona wnioskująca o świadczenie obowiązana jest wskazać organowi dowody świadczące o obiektywnych trudnościach w podjęciu pracy, przemawiające za uznaniem ich jako szczególnych okoliczności. O ile bowiem organ zasadniczo ma instrumenty pozwalające na ustalenie okresów podlegania ubezpieczeniu, to takimi możliwościami nie dysponuje, z uwagi na ich naturę, w stosunku do szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy emerytalnej.
Zdaniem sądu I instancji, w świetle akt sprawy i okoliczności podniesionych przez Prezesa ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, na uwzględnienie nie zasługiwały podniesione w skardze zarzuty. Skoro skarżący, u którego całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku 19 lat, nie udokumentował wymaganego rocznego stażu ubezpieczeniowego, lecz jedynie pół roku i 6 dni okresów składkowych, a ponadto skarżący nie wykazał istnienia szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły podjęcie zatrudnienia przed powstaniem ww. całkowitej niezdolności do pracy, to należało uznać, że Prezes ZUS nie naruszył w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji obowiązujących przepisów. Sama trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego – co do zasady – od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną.
W związku z powyższym sąd I instancji, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329; dalej "p.p.s.a."), oddalił skargę.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł skarżący, zaskarżając wyrok
w całości. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji albo o uchylenie zaskarżonego wyroku i uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS. Nadto zrzekł się rozprawy. Pełnomocnik skarżącego ustanowiona w ramach prawa pomocy wniosła o przyznanie kosztów zastępstwa procesowego albowiem nie zostały one pokryte w całości ani w części. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:
- błędnej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez uznanie, że nie została w sprawie spełniona przesłanka szczególnych okoliczności uzasadniających niespełnienie warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym i w konsekwencji nieprzyznanie skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku;
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art 151 p.p.s.a. poprzez oddalenie przez
WSA skargi w sytuacji, gdy rozstrzygnięcie organu było niesłuszne.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Wyjątkiem od tej zasady jest obowiązek wzięcia z urzędu pod uwagę jedynie okoliczności wymienionych w § 2 art. 183 p.p.s.a., stanowiących podstawę nieważności postępowania. W rozpoznawanej sprawie przesłanki nieważności postępowania nie występują. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd ten uprawniony jest bowiem jedynie do zbadania czy postawione w skardze kasacyjnej zarzuty polegające na naruszeniu przez wojewódzki sąd administracyjny konkretnych przepisów prawa
w rzeczywistości zaistniały. Nie ma on natomiast prawa badania czy w sprawie wystąpiły inne niż podniesione w skardze kasacyjnej naruszenia prawa, które mogłyby prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku. Zakres kontroli wyznacza zatem sam autor skargi kasacyjnej, wskazując które normy prawa i w jaki sposób zostały naruszone.
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, bowiem wyrok sądu
I instancji odpowiada prawu.
Podstawą materialną orzekania w sprawie przez organ był art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Zgodnie z tym przepisem ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Wymienione powyżej przesłanki muszą być spełnione łącznie. Zatem przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku jest możliwe jeżeli skarżący:
1) nie spełnia warunków do uzyskania tego świadczenia zgodnie z ustawą ze względu na szczególne okoliczności;
2) nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek;
3) nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Spełnienie wszystkich podanych wymogów łącznie pozwala Prezesowi ZUS na wydanie decyzji w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Należy zastrzec, że kompetencja jurysdykcyjna Prezesa ZUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, iż nie jest on zobligowany do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ma on obowiązek rozważyć czy okoliczności faktyczne sprawy, a w szczególności uwarunkowania odnoszące się do osoby skarżącego, są na tyle istotne, że w konfrontacji z interesem publicznym przemawiają za uczynieniem indywidualnego wyjątku od rozwiązań systemowych i przyznanie mu świadczenia, pomimo że nie spełnia ustawowych warunków do jego uzyskania. Podkreślić należy, że okoliczności faktyczne kształtujące sytuację skarżącego mogą być rozważane wyłącznie w granicach zakreślonych celem instytucji przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczonym treścią ww. art. 83 ustawy emerytalnej. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy, gdyż takie świadczenia są przyznawane w ramach pomocy społecznej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności (por. wyroki NSA: z 21 lipca 2023 r., III OSK 1831/22; z 29 lutego 2024 r., III OSK 754/23).
Zakres postępowania dowodowego w niniejszej sprawie był zatem determinowany wskazanymi wyżej przesłankami z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należy podzielić stanowisko sądu
I instancji, zgodnie z którym skarżący nie wykazał w niniejszej sprawie, że nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia do renty z tytułu niezdolności do pracy zgodnie
z ustawą ze względu na szczególne okoliczności.
Na gruncie niniejszej sprawy skarżący stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 19 lat i udokumentował 6 miesięcy i 6 dni okresów składkowych. Aby uzyskać rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, skarżący powinien w świetle przepisów ustawy emerytalnej wykazywać się 1 rokiem okresów składkowych
i nieskładkowych. Istota niniejszej sprawy sprowadzała się do ustalenia, z jakich przyczyn skarżący nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego i czy te okoliczności można uznać za szczególne w rozumieniu
art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że za "szczególną okoliczność" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan, wykluczający jego aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Przesłanki te zostały więc na gruncie orzecznictwa określone w sposób bardzo rygorystyczny, co uzasadnione jest tym, że na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, instytucja świadczenia w drodze wyjątku jest regulacją szczególną, pozwalającą na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa ZUS.
W tym kontekście należało ocenić twierdzenia skarżącego o tym, że w okresie od 1 stycznia 2001 r. do 28 lutego 2002 r. poszukiwał pracy, lecz nie mógł jej znaleźć w wyniku czynników od niego niezależnych (dopiero 25 lutego 2002 r. zarejestrował się jako bezrobotny).
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd I instancji trafnie uznał za prawidłowe ustalenia organu o tym, że skarżący nie wykazał, aby w ww. okresie usiłował znaleźć pracę w sposób na tyle zdeterminowany, że to czynniki zewnętrzne, od niego niezależne zdecydowały o tym, że nie znalazł zatrudnienia. Do takiej konkluzji skłania przede wszystkim fakt, że skarżący nie zarejestrował się jako bezrobotny w 2001 r. Częściowo trafne jest stanowisko, że co do zasady trudno wymagać od osoby w wieku 19 lat rozeznania w kwestiach konsekwencji braku takiej rejestracji, niemniej skarżący przecież wcześniej już pracował przez prawie 6 miesięcy, będąc zatrudnionym na umowę o pracę. Zatem po ustaniu stosunku pracy posiadał przynajmniej minimalną wiedzę o prawach i obowiązkach pracowniczych, a także o możliwościach zarejestrowania się jako bezrobotny i konsekwencjach braku zarejestrowania po ustaniu zatrudnienia. Sytuacja na rynku pracy mogłaby stanowić trafny argument, gdyby w powiecie [...] faktycznie poziom bezrobocia był wyższy niż średnia krajowa, lecz z akt sprawy wynika, że było wręcz odwrotnie. Naczelny Sąd Administracyjny usiłował dopatrzeć się w sytuacji skarżącego "szczególnych okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, lecz nie sposób było uznać, że w okresie od 1 stycznia 2001 r. do 25 lutego 2002 r. skarżący nie mógł znaleźć pracy lub też zarejestrować się jako bezrobotny dużo wcześniej, zaś fakt zamieszkiwania na terenie wiejskim i wykształcenie podstawowe skarżącego nie mogą same w sobie uzasadniać takiej bierności. Zasady doświadczenia życiowego podpowiadają, że osoba poszukująca pracy najpóźniej po paru miesiącach poszukiwań rejestruje się jako bezrobotna, o ile nie od razu po ustaniu poprzedniego stosunku pracy. Dlatego za trafne należało uznać twierdzenia organu i sądu, że skarżący nie wykazał, że w tym okresie aktywnie poszukiwał pracy. Oczywistym jest, że nie sposób po ponad 20 latach przedstawić jednoznacznych dowodów na takie poszukiwania, lecz można takie okoliczności chociażby uprawdopodobnić za pomocą jakiegokolwiek materiału dowodowego, czego skarżący nie uczynił. W tym sensie prawidłowe jest stanowisko sądu I instancji, że skarżący nie nabył prawa do świadczenia w zwykłym trybie z przyczyn, na które miał wpływ, a więc nie stanowią one szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Tą przyczyną od niego zależną było niezarejestrowanie się wcześniej jako osoba bezrobotna lub nieznalezienie pracy w sytuacji, w której nie wykazał, że podjął ponadprzeciętny wysiłek w jej znalezieniu.
W związku z powyższym na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut pierwszy skargi kasacyjnej. W konsekwencji bezskuteczny okazał się zarzut drugi - naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art 151 p.p.s.a. poprzez oddalenie przez WSA skargi, w sytuacji gdy rozstrzygnięcie organu było niesłuszne. Sąd ten bowiem zgodnie z prawem oddalił skargę, dokonując prawidłowej wykładni prawa materialnego. Należy podkreślić, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, nie zaś pod kątem słuszności rozstrzygnięć organów. Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że sytuacja skarżącego jest w istocie bardzo trudna i zasługuje na opiekę ze strony odpowiednich instytucji państwowych, lecz nie uzasadnia to przyznania świadczenia w drodze wyjątku uregulowanego w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, bowiem istota tego świadczenia, wyjaśniona wyżej, nie ma charakteru socjalnego.
Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy. Wynagrodzenie pełnomocnika za wykonaną pomoc prawną z urzędu należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.