III KK 266/24

SN
III KK 266/24
POSTANOWIENIE
Dnia 30 lipca 2024 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Marek Motuk
w sprawie
H. R.
wobec którego umorzono postępowanie o czyn z art. 35 ust. 1a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 30 lipca 2024 r.
z urzędu
kwestii dopuszczalności kasacji obrońcy
od postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie
z dnia 13 grudnia 2023 r., sygn. akt IV Kz 1381/23
zmieniającego częściowo postanowienie Sądu Rejonowego w Suchej Beskidzkiej
z dnia 16 października 2023 r., sygn. akt II K 212/23
p o s t a n o w i ł:
1.
pozostawić kasację bez rozpoznania;
2.
kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego obciążyć Skarb Państwa;
3.
nie uwzględnić wniosku obrońcy – adw. M. W. o zasądzenie od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu podejrzanemu w postępowaniu kasacyjnym.
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w Suchej Beskidzkiej postanowieniem z dnia 16 października 2023 r., sygn. akt II K 212/23:
1.
na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 31 § 1 k.k. umorzył postępowanie karne przeciwko H. R. o to, że
„w okresie od bliżej nieokreślonego dnia i miesiąca 2018 roku do dnia 27 marca 2023 roku w S., na terenie gospodarstwa położonego na posesji przy ul. […] znęcał się nad zwierzętami hodowlanymi, poprzez utrzymywanie zwierząt w niewłaściwych warunkach bytowania, utrzymywanie ich w stanie rażącego zaniedbania i niechlujstwa, wystawienie na działanie warunków atmosferycznych, które zagrażały życiu i zdrowiu, utrzymywanie bez stałego dostępu do pokarmu i wody oraz uderzanie metalowym palikiem”
, tj. o czyn z art. 35 ust. 1a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku o ochronie zwierząt;
2.
na podstawie art. 93a § 2 k.k. i art. 99 § 1 k.k. w zw. z art. 39 pkt 2 k.k. orzekł wobec H. R.
„środek zabezpieczający”
w postaci zakazu prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie hodowli zwierząt;
3.
na podstawie art. 7 ust. 6 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku o ochronie zwierząt, zwrócił S. M. zwierzęta czasowo odebrane na podstawie decyzji Burmistrza Miasta Sucha Beskidzka z dnia 24 marca 2023 r.;
4.
przyznał od Skarbu Państwa na rzecz obrońcy wynagrodzenie tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej podejrzanemu z urzędu;
5.
kosztami sądowymi obciążył Skarb Państwa.
Sąd Okręgowy w Krakowie – po rozpoznaniu zażaleń obrońcy i podejrzanego – postanowieniem z dnia 13 grudnia 2023 r., sygn. akt IV Kz 1381/23:
1.
zmienił ww. postanowienie Sądu Rejonowego w Suchej Beskidzkiej w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w punkcie 1 w ten sposób, że uzupełnił opis przypisanego podejrzanemu czynu o stwierdzenie, że
„czynu tego dopuścił się mając zniesioną zdolność do rozpoznania jego znaczenia i pokierowania swoim postępowaniem”
;
2.
w pozostałym zakresie zaskarżone postanowienie utrzymał w mocy;
3.
rozstrzygnął w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu podejrzanemu w postępowaniu odwoławczym;
4.
stwierdził, że wszystkie wydatki związane z postępowaniem odwoławczym w niniejszej sprawie ponosi Skarb Państwa.
Kasację od ww. postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie wniósł obrońca
, zaskarżając to orzeczenie w całości. Obrońca zarzucił:
1.
rażącą obrazę art. 35 ust. 3b i 4b
ustawy o ochronie zwierząt
w związku z art. 116 k.k. poprzez ich niezastosowanie przy orzekaniu środka zabezpieczającego w postaci zakazu prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie hodowli zwierząt na podstawie art. 93a § 2 k.k. i art. 99 § 1 k.k. w zw. z art. 39 pkt 2 k.k., co skutkowało niezastosowaniem pozakodeksowych przepisów karnych wynikających z ustawy o ochronie zwierząt przy orzeczeniu środka zabezpieczającego;
2.
rażącą obrazę art. 433 k.p.k., polegającą na nierozpoznaniu przez sąd II instancji zarzutu skarżącego, dotyczącego kwestionowania przez niego prowadzenia działalności gospodarczej, co skutkowało orzeczeniem środka zabezpieczającego w postaci zakazu prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie hodowli zwierząt, w sytuacji gdy skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej, co ma znaczenie dla wyboru środka zabezpieczającego określonego w art. 35 ust. 3a ustawy o ochronie zwierząt.
Wskazując na powyższe zarzuty, obrońca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Krakowie do ponownego rozpoznania.
Prokurator w pisemnej odpowiedzi na zaprezentowane przez obrońcę stanowisko, wniósł o oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej.
Obrońca w piśmie z dnia 11 kwietnia 2024 r. wskazał, że w zarzucie nr 1 kasacji omyłkowo podniósł obrazę art. 35 ust. 3b i 4b ustawy o ochronie zwierząt, podczas gdy przedmiotem tego zarzutu powinno być rażące naruszenie art. 35 ust. 3a ustawy o ochronie zwierząt.
W piśmie z dnia 29 lutego 2024 r.
podejrzany H. R. przedstawił argumenty wpierające kasację, zaś w piśmie z dnia 27 kwietnia 2024 r. zawarł replikę na odpowiedź prokuratora.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Kasacja obrońcy jest niedopuszczalna z mocy ustawy i dlatego należało pozostawić ją bez rozpoznania.
Przepis art. 519 k.p.k. określa rodzaje orzeczeń, które mogą być zaskarżone kasacją pochodzącą od strony postępowania. Do kategorii tych orzeczeń należy prawomocny i kończący postępowanie wyrok sądu odwoławczego oraz prawomocne
postanowienie sądu odwoławczego o umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego określonego w art. 93a k.k.
Nie ulega wątpliwości, że wymienione orzeczenia wyczerpują zbiór decyzji procesowych, od których – w aktualnym stanie prawnym – stronie przysługuje nadzwyczajny środek zaskarżenia w postaci kasacji. Określony w art. 519 k.p.k. zakres przedmiotowy kasacji – na zasadzie wyjątku – modyfikuje jedynie art. 521 k.p.k., który pozwala tzw. podmiotom specjalnym (wymienionym w tym przepisie) na zaskarżenie każdego prawomocnego orzeczenia (wyroku albo postanowienia) kończącego postępowanie.
W przedmiotowej sprawie kasacja obrońcy wniesiona została od prawomocnego postanowienia sądu odwoławczego, którym – co do zasady – utrzymano w mocy postanowienie sądu
a quo
wydane w przedmiocie umorzenia postępowania przeciwko H. R. (z uwagi na wystąpienie przesłanek z art. 31 § 1 k.k.) i zastosowania
wobec niego – na podstawie art. 93a § 2 k.k. i art. 99 § 1 k.k. w zw. z art. 39 pkt 2 k.k. – zakazu prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie hodowli zwierząt.
Badając dopuszczalność wniesionej kasacji w aspekcie art. 519 k.p.k., należało ocenić czy zaskarżone nią orzeczenie należy do kategorii decyzji procesowych wymienionych w tym przepisie, a więc – w realiach niniejszej sprawy – czy odpowiada ono złożonemu pojęciu
„postanowienia sądu odwoławczego o umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego określonego w art. 93a k.k.”
.
Nie może ulegać wątpliwości, że skarżone kasacją orzeczenie jest postanowieniem wydanym w przedmiocie umorzenia postępowania ze względu na niepoczytalność sprawcy (art. 31 § 1 k.k.), a zatem w tym zakresie odpowiada ono treści art. 519 k.p.k. Na marginesie wypada wspomnieć, że w rozumieniu art. 519 k.p.k. prawomocnym postanowieniem sądu odwoławczego o umorzeniu postępowania i  zastosowaniu środka zabezpieczającego określonego w art. 93a k.k., od którego przysługuje kasacja, jest także postanowienie sądu odwoławczego o utrzymaniu w mocy postanowienia sądu pierwszej instancji wydanego w przedmiocie umorzenia postępowania i zastosowania środka zabezpieczającego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2017 r., III KK 384/17, OSNKW 2018, nr 1, poz. 6.).
W dalszej kolejności relewantną jest zatem ocena, czy nakaz i  zakazy z art. 39 pkt 2–3 k.k. mieszczą się w pojęciu
„środka zabezpieczającego określonego w art. 93a Kodeksu karnego”
, którym to zwrotem posłużono się we wspomnianym art. 519 k.p.k. Choć w tym przepisie ustawodawca w sposób ogólny odwołał się do art. 93a k.k., to jednak w ocenie Sądu Najwyższego, enumeratywny katalog środków zabezpieczających określa wyłącznie art. 93a § 1 k.k., który stanowi, że: „
Środkami zabezpieczającymi są: 1) elektroniczna kontrola miejsca pobytu; 2) terapia; 3) terapia uzależnień; 4) pobyt w zakładzie psychiatrycznym”
. Taki też katalog środków zabezpieczających – rozważany w kontekście art. 519 k.p.k. – uznawany jest wśród komentatorów  (zob. m.in. J. Skorupka [red.], Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Wyd. 6, Warszawa 2023,
Legalis, art. 519; A. Sakowicz [red.], Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Wyd. 10, Warszawa 2023, Legalis, art. 519; D. Drajewicz (red.), Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz. Art. 425-682, Warszawa 2020, Legalis, art. 519). Stwierdzić więc należy, że – poza prawomocnym i kończącym postępowanie wyrokiem sądu
ad quem
– kasacja strony dopuszczalna jest tylko od postanowienia sądu odwoławczego, w którym rozstrzygnięto o uwzględnieniu wniosku prokuratora o  umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego ze zbioru przedstawionego w
art. 93a § 1 k.k.
Natomiast instrumenty, do których ustawodawca odwołał się w art. 93a § 2 k.k. (a zatem nakaz i zakazy skatalogowane jako środki karne w art. 39 pkt 2-3 k.k.), nie są środkami zabezpieczającymi
sensu stricto
. Na tej podstawie prawnej – w powiązaniu z art. 99 § 1 k.k. – orzekane są one jako środki karne
„tytułem środka zabezpieczającego”
i przez to przyjmują charakter i funkcję administracyjnego
środka zabezpieczającego, który
de facto
może być stosowany jedynie wobec sprawcy, który popełnił czyn zabroniony w stanie niepoczytalności określonej w art. 31 § 1 k.k. Trzeba tu szczególnie podkreślić, że właściwie
to przepis art. 99 § 1 k.k., będący doprecyzowaniem art. 93a § 2 k.k., nadaje środkom karnym z art. 39 pkt 2-3 k.k. funkcję środka zabezpieczającego w sprawach o  czyny popełnione przez sprawców niepoczytalnych. Stąd też w tym przypadku dochodzi
de facto
do zastosowania
środka
określonego w art. 99 § 1 k.k., nie zaś – jak wymaga tego art. 519 k.p.k. –  środka zabezpieczającego określonego w art. 93a k.k.
(por.
J. Matras [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. K. Dudka, Warszawa 2023, LEX, art. 519).
Nadmienić przy tym wypada, że zabieg odrębnego uregulowania nakazu i zakazów treściowo odpowiadających środkom karnym w rozdziale X Kodeksu karnego, podyktowany był niedopuszczalnością orzekania środków karnych w stosunku do sprawców niepoczytalnych. Natomiast wobec pozostałych sprawców sąd może lub ma obowiązek stosować instrumenty określone w art. 39 pkt 2-3 k.k. na podstawie ogólnej, zgodnie z przepisami rozdziału V Kodeksu karnego (por. K. Lipiński [w:] Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, red. J. Giezek, Warszawa 2021, LEX, art. 99).
Powyższe przekonuje zatem, że art. 93a § 2 k.k. (w powiązaniu z art. 99 § 1 k.k.) dostarcza wyłącznie podstawę prawną stosowania środków karnych określonych w art. 39 pkt 2-3 k.k. wobec sprawców niepoczytalnych i zmienia charakter tych środków, natomiast nie konstytuuje ich jako środków zabezpieczających w ścisłym znaczeniu, albowiem istota mechanizmu rzeczonych zakazów i nakazu zostaje zachowana.  Znajduje to swój wyraz choćby w treści art. 354a § 1 k.p.k., który wyraźnie odróżnia środki zabezpieczające z art. 93a § 1 k.k. od nakazu lub zakazów, o których mowa w art. 39 pkt 2-3 k.k., orzeczonych tytułem środka zabezpieczającego. Systemowo potwierdza to również redakcja Kodeksu karnego wykonawczego, który przy wykonywaniu orzeczonego tytułem środka zabezpieczającego zakazu lub nakazu z art. 39 pkt 2-3 k.k., obliguje do stosowania odpowiednio art. 180-186 k.k.w., a więc przepisów odnoszących się
stricte
do wykonywania środków karnych (art. 205 k.k.w.). W rozdziale XIII Kodeksu karnego wykonawczego, zatytułowanym:
„
Środki zabezpieczające”
, ustawodawca szczegółowo i odrębnie reguluje wyłącznie wykonanie środków zabezpieczających określonych w art. 93a § 1 k.k., co również potwierdza ich różną i autonomiczną naturę w systemie prawa karnego. Również w Kodeksie karnym osobno uregulowano kwestię czasu, na jaki można orzec zakazy wymienione w art. 39 pkt 2-3 k.k., a także warunek ich późniejszego uchylenia.
Tymczasem dla środków zabezpieczających w ścisłym znaczeniu (a zatem w art. 93a § 1 k.k.), zasadę nieoznaczoności ich stosowania ustawodawca wyraził w art. 93b § 2 k.k. i art. 93d § 1 k.k. Wypada przy tym zaznaczyć, gdyby ustawodawca traktował instrumenty wskazane w art. 93a § 2 k.k. jako środki zabezpieczające w ścisłym znaczeniu, to sama potrzeba wyłączenia nakazu z art. 39 pkt 2e k.k. (tj. nakazu okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym) spod zasady bezterminowego stosowania, zostałaby zrealizowana poprzez użycie prostszej formuły, wprost wskazującej, że do nakazu przewidzianego w art. 39 pkt 2e k.k. przepisy art. 93b § 2 i art. 93d § 1 k.k. nie mają zastosowania.
Suma powyższych uwag przemawia za konkluzją, że
nakaz i zakazy z art. 39 pkt 2–3 k.k. nie mieszczą się w pojęciu „
środka zabezpieczającego określonego w art. 93a Kodeksu karnego”
, którym ustawodawca posłużył się w przepisie art. 519 k.p.k.
Odmienne ustalenie zakresu przedmiotowego tego przepisu doprowadziłoby do niekonsekwencji i niezasadnego uprzywilejowania sytuacji prawnej sprawców niepoczytalnych (art. 31 § 1 k.k.) poprzez rozszerzenie dopuszczalności wnoszenia kasacji od rozstrzygnięć, które treściowo odpowiadają środkom karnym, podczas gdy obowiązujące przepisy nie zezwalają stronie na zaskarżenie kasacją orzeczenia dotyczącego środka karnego, orzeczonego w myśl przepisów z rozdziału V Kodeksu karnego wobec sprawców niespełniających przesłanek z art. 31 § 1 k.k. (podobnie J. Matras [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, red. K. Dudka, Warszawa 2023, LEX, art. 519). Końcowo zasadna jest też uwaga, że skoro katalog środków zabezpieczających został przez ustawodawcę jednoznacznie ustalony w
art. 93a § 1 k.k.
, to w przepisie art. 519 k.p.k. nie zachodziła już potrzeba dokładnego określenia jednostki redakcyjnej
art. 93a k.k. (poprzez wskazanie § 1), zwłaszcza jeśli dopuszczalność kasacji dotyczy wszystkich tych środków. Dokonanie takiego uszczegółowienia prowadziłoby do nieuprawnionej sugestii, że nakaz i zakazy, do których odwołuje się art. 93a § 2 k.k., są środkami zabezpieczającymi
sensu stricto
, wbrew jasnej klasyfikacji ustawodawcy, która określona została w § 1 tego artykułu.
Reasumując, jeżeli postanowienie sądu odwoławczego o umorzeniu postępowanie nie zawierało jednocześnie rozstrzygnięcia o zastosowaniu środka zabezpieczającego z katalogu określonego w art.
93a § 1 k.k. – a więc nie spełniało warunku przewidzianego w art. 519 k.p.k. – to kasację strony od tego postanowienia uznać należy za niedopuszczalną z mocy ustawy.
Jeśli zatem kasacja obrońcy jest niedopuszczalna z mocy ustawy, to prezes sądu (przewodniczący wydziału), do którego ją wniesiono, powinien odmówić jej przyjęcia na podstawie art. 530 § 2 k.p.k. Środek ten został jednak przyjęty, toteż – stosownie do art. 531 § 1 k.p.k. – Sąd Najwyższy był zobowiązany do pozostawienia przedmiotowej kasacji bez rozpoznania.
Obciążenie Skarbu Państwa kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego znajduje oparcie w art. 637a w zw. z art. 632 pkt 2 k.p.k.
W konsekwencji zapadłego rozstrzygnięcia, na uwzględnienie nie zasługiwał wniosek obrońcy o zasądzenie wynagrodzenia z tytułu sporządzenia i wniesienia kasacji. Za zasadny należy przyjąć utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że sporządzenie i wniesienie niedopuszczalnego nadzwyczajnego środka zaskarżenia przez obrońcę z urzędu, nie daje podstawy do przyznania wynagrodzenia za taką czynność, albowiem Skarb Państwa nie może ponosić finansowych skutków podejmowania przez podmiot fachowy czynności prawnie niedopuszczalnych (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia: 17 lutego 2005 r., IV KK 418/04, OSNwSK 2005/1/387; 24 kwietnia 2007 r., IV KK 98/07, Prok. I Pr. 2007, z.10, poz. 20). Wypada przy tym odnotować, że obrońca w przedmiotowej kasacji nie dostrzegł bynajmniej wyżej omówionej kwestii i nie zainicjował jakichkolwiek rozważań w tym zakresie, a tym samym nie podjął wysiłku, aby przedstawić argumentację przemawiającą za dopuszczalnością wniesionego środka.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu.
[SOP]
[ms]
‎