III FSK 245/24

III FSK 245/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-08-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-02-28
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Sokołowska /sprawozdawca/
Jacek Brolik /przewodniczący/
Jacek Pruszyński
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Sygn. powiązane
I SA/Lu 294/23 - Wyrok WSA w Lublinie z 2023-10-18
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 1427
art. 111b § 1
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Brolik, Sędzia NSA Jacek Pruszyński, Sędzia WSA (del.) Anna Sokołowska (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 27 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej O.sp. z o.o. z siedzibą w L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 18 października 2023 r. sygn. akt I SA/Lu 294/23 w sprawie ze skargi O.sp. z o.o. z siedzibą w L. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie z dnia 23 lutego 2023 r. nr [...] w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
1. Wyrok Sądu I instancji.
1.1. Zaskarżonym wyrokiem z 18 października 2023 r., sygn. akt I SA/Lu 294/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę O. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w L.(dalej: "Spółka", "Skarżąca") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie z 23 lutego 2023 r., nr [...], w przedmiocie wygaśnięcia przybicia.
Wymieniony wyrok, jak również inne przytoczone w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych, publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego (www.nsa.orzeczenia.gov.pl).
1.2. Postępowanie przed organami egzekucyjnymi (przedstawione przez Sąd I instancji).
Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w L. prowadził egzekucję z nieruchomości gruntowej zabudowanej, będącej własnością A. [...] Spółki z o.o. z siedzibą w L. Publicznym obwieszczeniem z dnia 9 marca 2022 r. poinformował o pierwszej licytacji nieruchomości w dniu 7 lipca 2022 r. W obwieszczeniu zawarto informację o cenie wywoławczej w kwocie 868.500zł, stanowiącej 3/4 oszacowanej wartości nieruchomości (1.158.000 zł).
Do licytacji przystąpiła J. W., reprezentująca Spółkę. Organ egzekucyjny obecnym na licytacji podał do wiadomości, że zmiany w stanie faktycznym i prawnym nieruchomości, po opisie i oszacowaniu jej wartości, nie wystąpiły. Reprezentująca Spółkę nie zgłosiła uwag i podpisała protokół. Po zamknięciu licytacji, postanowieniem
z 7 lipca 2022 r., przybicia udzielono Spółce.
Organ I instancji wezwał Spółkę do złożenia ceny nabycia (pomniejszonej o złożone wcześniej wadium). Wezwanie doręczono w dniu 25 sierpnia 2022 r. Spółka pismem
z 30 sierpnia 2022 r. wniosła o wydłużenie tego terminu, z uwagi na brak środków.
Organ wyznaczył nowy termin do złożenia ceny nabycia na dzień 26 listopada 2022 r. Postanowienie to doręczono Spółce 19 września 2022 r.
Pismem z 25 listopada 2022 r. Spółka poinformowała, że ze zleconej opinii technicznej oraz oględzin wynika, że część budynku (lokal nr 1) została zalana, czego nie wskazano w opisie i oszacowaniu wartości nieruchomości. Spółka zwróciła się o wyjaśnienie, czy okoliczność tę wówczas zatajono, czy też powstała ona po dniu licytacji. Organ wyjaśnił, że w opisie i oszacowaniu oraz w trakcie oględzin nie stwierdzono zalania budynku.
Spółka nie uiściła ceny nabycia.
Postanowieniem z 27 grudnia 2022 r., nr [...], organ I instancji wydał postanowienie o wygaśnięciu przybicia, przytaczając treść art. 111b § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (dalej: "u.p.e.a.").
Postanowieniem z 23 lutego 2023 r., nr [...], wydanym po rozpatrzeniu zażalenia Spółki, Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Lublinie utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji. Organ II instancji przywołał art. 111s u.p.e.a. Wskazał, że w sprawie bezsporne jest, że Spółka nie uiściła ceny nabycia w terminie wyznaczonym na jej wniosek. Inne okoliczności podnoszone przez Spółkę wykraczają poza ramy postępowania. Kwestionowanie wartości nieruchomości na etapie zażalenia na deklaratoryjne postanowienie w przedmiocie wygaśnięcia skutków przybicia jest niedopuszczalne i spóźnione.
1.3. Skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie.
Spółka wniosła skargę na postanowienie organu II instancji, zaskarżając je w części dotyczącej utraty wadium i występując o uchylenie postanowienia w tej części oraz o zasadzenie na rzecz Spółki kosztów postępowania. Skarżąca podniosła zarzuty naruszenia art. 111b u.p.e.a. oraz art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a.
W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, popierając stanowisko prezentowane w treści zaskarżonego postanowienia.
1.4. Stanowisko Sądu I instancji.
Sąd I instancji uznał, że skarga Spółki jest niezasadna. Sąd nie podzielił stanowiska Skarżącej co do tego, że orzeczenie o utracie wadium było nieuzasadnione z uwagi na fakt, że ustalona cena nabycia okazała się nieadekwatna do realnej wartości nieruchomości, w związku z utajoną wadą fizyczną nieruchomości; oraz co do tego, że okoliczność ta winna usprawiedliwiać zachowanie licytanta i nie może skutkować pozbawieniem go prawa do odzyskania wadium.
Sąd za zasadne uznał natomiast stanowisko organu II instancji, wedle którego, poza kognicją organu egzekucyjnego w niniejszej sprawie jest dokonywanie ustaleń i oceny przyczyn braku wpłaty ceny nabycia, albowiem o utracie wadium orzeka on ex lege w sytuacji, gdy zaistnieją warunki określone w art. 111b § 3 u.p.e.a. Zdaniem Sądu, stanowisko to pozostaje w zgodzie z brzmieniem i wykładnią obowiązujących przepisów prawa (art. 111 § 1 i 2, art. 111a zd. 1, art. 111b § 1 i 3, art. 111s u.p.e.a.).
2. Skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego.
2.1. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła Spółka (reprezentowana przez radcę prawnego), zaskarżając ten wyrok w całości.
Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U.2023.1634 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.") Skarżąca zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi:
1) naruszenie prawa materialnego – art. 111b § 1 u.p.e.a. poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji nieprawidłowe zastosowanie, polegające na nieprawidłowym przyjęciu, że w sytuacji braku zapłaty ceny za wylicytowaną nieruchomość wadium zawsze bezwzględnie wygasa – nawet jeżeli to niezapłacenie ceny wynika z okoliczności obiektywnej, istotnej wady fizycznej nieruchomości, za którą licytant nie odpowiada, a która to istotna wada wyszła na jaw po licytacji;
2) mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania – art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. i art. 18 u.p.e.a. poprzez całkowite pominięcie – niezbadanie przyczyn niezapłacenia ceny nieruchomości przez skarżącą Spółkę i aprobatę tego zaniechania organu I Instancji, podczas gdy były to okoliczności leżące po stronie organu I Instancji, co skutkowało nierozpoznaniem istoty sprawy - pominięciem faktu zatajenia przed licytantem wad istotnych nieruchomości (budynku).
Wskazując na powyższe zarzuty, Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i poprzedzającej ją decyzji w zaskarżonej części, oraz o zasądzenie od organu na rzecz Skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, za obie instancje. Ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy w całości do ponownego rozpoznania Sądowi I Instancji, z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania. Jednocześnie Skarżąca oświadczyła, że zrzeka się rozprawy.
2.2. Organ II instancji nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną.
3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Na wstępie należy podać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U.2024.935; dalej: "p.p.s.a."), ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W badanej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie złożona skarga kasacyjna nie daje podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku.
W skardze kasacyjnej postawione zostały zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa procesowego oraz materialnego. W takiej sytuacji z reguły w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegają zarzuty naruszenia prawa procesowego, albowiem tylko wówczas, gdy stan faktyczny sprawy został poprawnie ustalony i nie doszło do mających wpływ na wynik sprawy naruszeń procesowych, można przejść do oceny zastosowania prawa materialnego (zob. wyrok NSA z 9 maja 2013 r., I OSK 2355/11). Jednak w tej sprawie rozpoznanie zarzutu naruszenia prawa procesowego wymaga uprzedniego odniesienia się do zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 111b § 1 u.p.e.a., gdyż prawidłowa wykładnia tego przepisu rzutuje na ocenę stanowiska Sądu I instancji w kwestii prawidłowości ustaleń stanu faktycznego sprawy dokonanych przez organy egzekucyjne.
Naczelny Sąd Administracyjny za niezasadny uznał zarzut naruszenia art. 111b § 1 u.p.e.a. poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji nieprawidłowe zastosowanie, polegające na nieprawidłowym przyjęciu, że w sytuacji braku zapłaty ceny za wylicytowaną nieruchomość wadium zawsze bezwzględnie wygasa. Wbrew stanowisku skarżącej Spółki, ani wskazany przepis, ani inne przepisy u.p.e.a. nie dają podstaw do tego, aby stwierdzenie utraty wadium było uzależnione od przyczyn nieuiszczenia ceny przez licytanta, na rzecz którego dokonano przybicia.
Uzasadniając powyższe wskazać należy, że stosownie do art. 111 § 1 i 2 pkt 1 u.p.e.a. wadium wynosi jedną dziesiątą części oszacowanej wartości nieruchomości. Wadium składa m.in. przystępujący do licytacji. W myśl art. 111a zd. 1 u.p.e.a. wadium złożone przez licytanta, któremu udzielono przybicia, zatrzymuje się. Natomiast zgodnie
z art. 111s u.p.e.a., jeżeli nabywca nie wykonał w terminie warunków licytacyjnych co do zapłaty ceny, wygasają skutki przybicia. Uiszczoną część ceny zwraca się. Następstwa te organ egzekucyjny stwierdza postanowieniem, na które przysługuje zażalenie. Ponadto zgodnie z art. 111b § 1 i 3 u.p.e.a., nabywca, który nie wykonał w terminie warunków licytacyjnych co do zapłaty ceny, traci wadium, przy czym z wadium utraconego przez nabywcę lub od niego ściągniętego pokrywa się koszty egzekucji związane ze sprzedażą.
Jak wskazuje się w piśmiennictwie (i co słusznie przedstawił w uzasadnieniu swojego orzeczenia Sąd I instancji), wymienione w powyższych przepisach u.p.e.a. skutki, tj. wygaśnięcie skutków przybicia oraz utrata wadium, następują zarówno wtedy, gdy nabywca nie zapłaci ceny w ogóle, jak i wtedy, gdy wpłaci ją tylko w części lub po terminie. Skutki niewykonania przez nabywcę warunków licytacyjnych następują z mocy samego prawa, muszą jednak być stwierdzone w formie postanowienia, na które przysługuje zażalenie. Utrata wadium jest w stosunku do nabywcy jedyną sankcją majątkową za niewypełnienie warunków licytacyjnych. Wadium stanowi w chwili jego wniesienia kaucję zabezpieczającą uiszczenie ceny nabycia, wnoszoną przez uczestników licytacji, jako ekonomiczny bodziec skłaniający licytanta, który zaofiarował najwyższą cenę i uzyskał przybicie, do zapłaty tej ceny w odpowiednim terminie. W przypadku uchylenia się uczestnika licytacji od zapłaty ceny wywołania staje się ono zryczałtowaną formą odszkodowania za niewykonanie obowiązku zapłaty ceny. Utrata wadium nie zależy w żadnym stopniu od powstania i rozmiarów szkody. Organ egzekucyjny czy zobowiązany nie mogą występować z roszczeniami odszkodowawczymi, jeśli powstały na skutek zachowania licytanta uszczerbek przewyższa kwotę wadium. Nabywcy nie można zmusić do zapłacenia ceny nabycia. Kwotę utraconego przez nabywcę wadium przeznacza się na pokrycie kosztów związanych ze sprzedażą. Na koszty egzekucji związane ze sprzedażą składają się koszty obwieszczenia o ponownej licytacji oraz koszty jej przeprowadzenia, jeżeli zażąda tego wierzyciel (por. W. Grześkiewicz (w:) Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz, wyd. II, red. D. R. Kijowski, Warszawa 2015, art. 111b; zob. też R. Hauser, A. Skoczylas (red.), Postępowanie egzekucyjne, 2018, art. 111b).
Jak już wyżej wskazano, utrata wadium stanowi wyłączną sankcję majątkową dla nabywcy nieruchomości, który nie ponosi odpowiedzialności odszkodowawczej wobec wierzyciela czy organu egzekucyjnego. W przypadku uchylenia się uczestnika licytacji od zapłaty ceny wywołania – wadium, z mocy prawa, staje się zryczałtowaną formą odszkodowania za niewykonanie obowiązku zapłaty ceny.
Zaakcentowania przy tym wymaga okoliczność, że egzekucja z nieruchomości jest procesem wysoce sformalizowanym i składa się z różnych etapów, w których m.in. dokonuje się opisu i oszacowania, licytacji, czy też przybicia. W każdym z tych etapów uczestnik postępowania korzysta z uprawnień do zaskarżenia czynności. Przy czym "przedmiotem zaskarżenia mogą być tylko uchybienia popełnione przez organ egzekucyjny na danym etapie postępowania" (por. postanowienie Sądu Najwyższego Z 11 lutego 2000 r., III CKN 1072/99, OSNC 2000, nr 9, poz. 160). Jak wynika z okoliczności rozpoznawanej sprawy, Skarżąca dobrowolnie przystąpiła do licytacji, nie skorzystała z uprawnień wynikający z art. 111l u.p.e.a. (skarga na czynności komornika w toku licytacji; reprezentant Spółki podpisał protokół licytacji bez żadnych uwag i zastrzeżeń) czy art. 111r § 2 u.p.e.a. (zażalenie na postanowienie organu egzekucyjnego co do przybicia), zaś po zapadnięciu postanowienia o wygaśnięciu przybicia w złożonych środkach odwoławczych skoncentrowała się wyłącznie na kwestii odzyskania wadium, wskazując na uchylenie się od zapłaty ceny z uwagi na ujawnienie się wad przedmiotu licytacji. W opisanej sytuacji domaganie się przez Spółkę zwrotu wadium należy ocenić jako spóźnione. Przepis art. 111b § 1 u.p.e.a. nie pozostawia tej kwestii do dyspozycji organu egzekucyjnego, nie nakazuje badania okoliczności nieuregulowania ceny, lecz stanowi wprost, iż nabywca, który nie wykonał w terminie warunków licytacyjnych co do zapłaty ceny, traci wadium.
Z powyższych powodów Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia przepisu prawa materialnego, tj. art. 111b § 1 u.p.e.a. W konsekwencji niezasadny okazał się również zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. i art. 18 u.p.e.a.
W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.
/-/ J. Brolik /-/ J. Pruszyński /-/ A. Sokołowska