Pełny tekst orzeczenia

III FSK 1008/25

Oryginalna, niezmieniona treść orzeczenia. Jeżeli chcesz przeczytać analizę (zagadnienia prawne, podstawa prawna, argumentacja, rozstrzygnięcie), wróć do strony orzeczenia.

III FSK 1008/25 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2026-01-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-07-31
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Olesińska
Anna Dalkowska /przewodniczący/
Paweł Borszowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Sygn. powiązane
I SA/Po 196/24 - Wyrok WSA w Poznaniu z 2024-10-17
III FZ 228/24 - Postanowienie NSA z 2024-06-25
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2025 poz 132
art. 71a § 9
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t. j.)
Dz.U. 2025 poz 1071
art. 498 § 1-2
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 10, art. 77, art. 80, art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Dalkowska, Sędzia NSA Paweł Borszowski (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Agnieszka Olesińska, po rozpoznaniu w dniu 27 stycznia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej G. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 17 października 2024 r. sygn. akt I SA/Po 196/24 w sprawie ze skargi G. L. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 2 lutego 2024 r. nr 3001-IEE.7113.344.2023 w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od G. L. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z 17 października 2024 r., sygn. akt I SA/Po 196/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę G. L. (dalej: "Skarżący") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu (dalej: "Organ") z 2 lutego 2024 r. w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych.
Wymieniony wyrok, jak również inne przytoczone w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych, publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego (http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Skarżący reprezentowany przez radcę prawnego zaskarżył powyższe rozstrzygnięcie w całości zarzucając orzeczeniu naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, tj.
– art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") w zw. z art. 71a § 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2023 r., poz. 2505 ze zm., dalej: "u.p.e.a.") poprzez jego błędną wykładnię w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że Skarżący jako dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchylał się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu, pomimo, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika bezspornie, że Skarżący nie był zobowiązany do przekazywania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu, bowiem z uwagi na kompensatę należności,
– art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 498 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2023 r., poz. 1610 ze zm., dalej: "k.c.") poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe uznanie, że wierzytelności Skarżącego i A. A.R. nie spełniają przesłanek do ich wzajemnego potrącenia, mimo iż wzajemne roszczenia były bezsporne, a tym samym skutecznie doszło do ich kompensaty.
Ponadto zarzucono orzeczeniu naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
– art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 10 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: "k.p.a."), poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, oraz uznanie że w niniejszej sprawie nie miał zastosowania art. 10 k.p.a., tj. niewłaściwe uznanie, że w niniejszej sprawie organ nie był zobligowany do zawiadomienia Skarżącego przed wydaniem rozstrzygnięcia o możliwości wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego w sprawie,
– art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77, 80, 107 § 3 k.p.a. polegające na błędnej ocenie dowodów, a w konsekwencji niewłaściwe uznanie, że wierzytelność stanowi wierzytelność zajętą podlegającą przekazaniu organowi egzekucyjnemu oraz. pominięcie ustaleń i wniosków zawartych w Protokole z kontroli dłużnika zajętej wierzytelności z dnia 15 lutego 2022 r., Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...].
W oparciu o tak postawione zarzuty, Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu oraz zasądzenie od Organu na rzecz Skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ponadto oświadczył, że zrzeka się rozprawy.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik Organu wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie od Skarżącego na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Ponadto zrzekł się przeprowadzenia rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W badanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się okoliczności uzasadniających nieważność postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.) i rozpoznał skargę kasacyjną w podstawach w niej wskazanych.
Istotą sprawy była ocena czy Skarżący, występujący jako dłużnik zajętej wierzytelności, był uprawniony do nieprzekazania organowi egzekucyjnemu kwot należnych zobowiązanemu z tytułu wystawionych faktur, z powołaniem się na dokonanie potrącenia wzajemnych należności, a w konsekwencji, czy istniały podstawy do uznania, że bezpodstawnie uchylał się on od wykonania obowiązku wynikającego z zajęcia wierzytelności. W niniejszej sprawie zasadniczym elementem argumentacji jest twierdzenie, iż Skarżący nie był zobowiązany do przekazania organowi egzekucyjnemu zajętej wierzytelności, albowiem doszło wcześniej do jej umorzenia w drodze potrącenia.
Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 71a § 9 u.p.e.a. jeżeli w wyniku kontroli stwierdzono, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty. Na postanowienie w sprawie wysokości nieprzekazanej kwoty przysługuje zażalenie. Wydanie takiego postanowienie jest zasadne dla określenia wysokości nieprzekazanej kwoty. Kwota ta, to górna, nieprzekraczalna granica odpowiedzialności, co nie musi pokrywać się z kwotą, jaka pozostaje do uregulowania np. w dacie doręczenia postanowienia. Organ egzekucyjny nie określa zatem w postanowieniu, w jakiej części kwota nieprzekazanej wierzytelności została już zaspokojona przez dłużnika zajętej wierzytelności lub do jakiej kwoty zredukowano obowiązek pieniężny będący przedmiotem postępowania egzekucyjnego, a w związku z powyższym – ile pozostało jeszcze dłużnikowi zajętej wierzytelności do zapłaty.
Godzi się również zauważyć, że przywołany przepis określa dwie przesłanki dla zastosowania kompetencji przez organ egzekucyjny do określenia wysokości nieprzekazanej kwoty w drodze postanowienia, które jest podstawą do wystawienia przeciwko dłużnikowi zajętej wierzytelności tytułu wykonawczego tj. 1) przeprowadzenie kontroli u dłużnika zajętej wierzytelności; 2) stwierdzenie w wyniku kontroli, że dłużnik bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności. Okoliczność, że zajęta wierzytelność została uznana i jest wymagalna może wynikać wprost z pisemnego oświadczenia uprawnionego do reprezentacji przedstawiciela dłużnika zajętej wierzytelności albo zostać ustalona w toku kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego, do której przeprowadzenia u dłużników zajętej wierzytelności organy egzekucyjne uprawnione są na podstawie art. 71a § 1 u.p.e.a. (por. wyrok NSA z 28 czerwca 2024 r., sygn. akt III FSK 916/22).
W orzecznictwie wskazuje się, że użyty w treści art. 71a § 9 u.p.e.a. zwrot normatywny "bezpodstawnie uchyla się" należy interpretować jako przesłankę prawną, a nie faktyczną. Skuteczne uchylenie się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności ma miejsce w sytuacji wystąpienia okoliczności natury prawnej, np. przedawnienia, potrącenia, wygaśnięcia, nieistnienia wierzytelności (por. wyroki NSA: z 21 czerwca 2007 r., sygn. akt I FSK 984/06; z 8 marca 2017 r., sygn. akt II FSK 411/15; z 21 lipca 2022 r., sygn. akt III FSK 711/21; z 7 kwietnia 2021 r., sygn. akt III FSK 2936/21).
W niniejszej sprawie, na podstawie zawiadomień wskazanych w zaskarżonym postanowieniu, doszło do zajęcia u Skarżącego prawa majątkowego w postaci wierzytelności pieniężnej przysługującej dłużnikowi zajętej wierzytelności. Mimo skutecznego dokonania zajęcia oraz doręczenia Skarżącemu zawiadomień, w których organ egzekucyjny wezwał go do przekazywania na rzecz tego organu kwot należnych A. R. z tytułu świadczonych usług i dostaw, Skarżący nie zastosował się do powyższego wezwania. Z protokołu kontroli przeprowadzonej w przedsiębiorstwie Skarżącego wynika, iż w okresie od dnia 1 lipca 2021 r. do dnia 30 września 2022 r. dokonywał on zakupów towarów (drewna) od firmy A. A.R. na łączną kwotę brutto 398 564,23 zł. Część tej kwoty, tj. 66 827,12 zł, dotyczyła faktur VAT uregulowanych przed dniem doręczenia Skarżącemu zawiadomienia o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej, natomiast pozostała należność w wysokości 320 624,72 zł została rozliczona w drodze tzw. "kompensaty", co znalazło odzwierciedlenie w adnotacjach zamieszczonych na fakturach VAT.
W toku kontroli Skarżący wyjaśnił, że kwoty wynikające z przedmiotowych faktur VAT nie były przekazywane na rachunek bankowy A. R., lecz na rachunki bankowe N. [...] i W., będących dostawcami drewna dla A. R. Wysokość kwoty nieprzekazanej przez Skarżącego na rzecz organu egzekucyjnego, pierwotnie ustalona przez organ pierwszej instancji, została następnie skorygowana do poziomu odpowiadającego aktualnemu na dzień wydania postanowienia, tj. 13 listopada 2023 r., zobowiązaniu A. R. wobec organu egzekucyjnego. Kwota nieprzekazanej wierzytelności w wysokości 112 145,81 zł obejmuje należność główną, należne odsetki oraz koszty egzekucyjne wynikające z wystawionych tytułów wykonawczych.
Przechodząc do rozważań Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, że w rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, iż doszło do skutecznego potrącenia wierzytelności w rozumieniu art. 498 k.c. Zgodnie z brzmieniem wskazanego przepisu, skuteczność potrącenia uzależniona jest od łącznego spełnienia następujących warunków: 1) wierzytelności muszą mieć charakter wzajemny, co oznacza, że każda ze stron występuje jednocześnie w roli wierzyciela i dłużnika wobec drugiej, 2) wierzytelności te powinny być jednorodzajowe, 3) wierzytelność podmiotu dokonującego potrącenia musi być wymagalna oraz zaskarżalna. Przyjmuje się, że wskazywana w doktrynie dodatkowa przesłanka potrącenia w postaci tożsamości podmiotowej stron mieści się już w pojęciu wzajemności wierzytelności i nie stanowi odrębnego warunku (por. K. Zagrobelny, Art. 498 [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Legalis/el. 2025). Potrącenie nie jest zatem instytucją o charakterze czysto deklaratywnym czy księgowym, lecz zdarzeniem prawnym, które wywołuje daleko idące skutki materialnoprawne w postaci wygaśnięcia zobowiązań. Z tego względu nie może ono być domniemywane ani wyprowadzane z samych nazw użytych przez strony w dokumentach rozliczeniowych.
W realiach niniejszej sprawy zasadnicze znaczenie ma okoliczność, że z zebranego materiału dowodowego w żaden sposób nie wynika, aby pomiędzy Skarżącym a A. R. istniały wzajemne wierzytelności, które mogłyby ulec potrąceniu. Skarżący pozostawał dłużnikiem A. R. z tytułu dostarczanych towarów, co zostało jednoznacznie potwierdzone fakturami VAT dokumentującymi sprzedaż. Jednocześnie Skarżący nie wykazał, aby przysługiwała mu wobec A. R. jakakolwiek wierzytelność pieniężna, która mogłaby zostać przedstawiona do potrącenia. Sam fakt dokonywania przez Skarżącego płatności na rzecz osób trzecich, będących wierzycielami A. R., nie kreuje po stronie Skarżącego wierzytelności względem A. R., lecz stanowi jedynie określony sposób wykonania zobowiązania pieniężnego, przyjęty w ramach relacji gospodarczych pomiędzy stronami.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera okoliczność, na którą słusznie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, a którą Naczelny Sąd Administracyjny w pełni aprobuje, iż jedyną podstawą twierdzeń Skarżącego o dokonaniu kompensaty jest adnotacja zawarta w fakturach VAT, w której jako formę zapłaty wskazano "kompensację". Tego rodzaju zapis nie może być jednak utożsamiany z potrąceniem w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego. Sama nazwa użyta w fakturze nie przesądza ani o istnieniu wzajemnych wierzytelności, ani o złożeniu skutecznego oświadczenia o potrąceniu, ani tym bardziej o ziszczeniu się skutku w postaci ich umorzenia. Potrącenie polega bowiem na realnym, prawnym pokryciu się dwóch roszczeń, a nie na umownym lub księgowym oznaczeniu sposobu rozliczenia zobowiązania.
Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że w niniejszej sprawie nie wykazano istnienia wierzytelności wzajemnej, ani nie wskazano momentu jej wymagalności. W konsekwencji nie można mówić o wzajemnym umorzeniu roszczeń, skoro jedno z nich w ogóle nie zostało wykazane. Należy wskazać, że zgodnie z art. 499 zd. 1 k.c. potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie o potrąceniu ma charakter konstytutywny – bez niego, mimo spełnienia ustawowych przesłanek potrącenia, nie dojdzie bowiem do wzajemnego umorzenia wierzytelności. Oświadczenie to staje się skuteczne dopiero z chwilą, gdy doszło do wierzyciela wzajemnego w taki sposób, że mógł się on zapoznać z jego treścią (art. 61 k.c.). Ponadto wspomniane oświadczenie, które nie wymaga zachowania szczególnej formy, powinno być złożone w sposób, który w dostatecznym stopniu ujawnia jego treść (por. wyrok SN z 14 lutego 2013 r., sygn. akt II CSK 292/12). Adnotacja "kompensacja" zamieszczona w fakturze nie zastępuje ani przesłanek ustawowych, ani dowodu ich spełnienia, a jej znaczenie nie może być zastępstwem dla rzeczywistej treści stosunku prawnego łączącego strony.
Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że skoro wierzytelność A. R. wobec Skarżącego istniała i nie została skutecznie umorzona, podlegała ona zajęciu na podstawie przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, a Skarżący jako dłużnik zajętej wierzytelności był obowiązany do jej przekazania organowi egzekucyjnemu. Po skutecznym doręczeniu zawiadomienia o zajęciu wierzytelności Skarżący utracił prawo do swobodnego dysponowania zajętą wierzytelnością, a jego rola została ograniczona do przekazywania należnych kwot organowi egzekucyjnemu. Dokonywanie rozliczeń z pominięciem tego organu, niezależnie od motywów gospodarczych, stanowi naruszenie obowiązków dłużnika zajętej wierzytelności i uzasadnia przyjęcie, że doszło do bezpodstawnego uchylania się od przekazania zajętej wierzytelności. Skarżący nie wykazał żadnej okoliczności prawnej, która skutecznie niweczyłaby obowiązek przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu.
W tym stanie rzeczy niezasadny okazał się zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 498 § 1 i § 2 k.c., gdyż przepis ten nie mógł znaleźć zastosowania w sytuacji, w której brak było materialnoprawnych podstaw do potrącenia. Tym samym również zarzut błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 71a § 9 u.p.e.a. należy uznać za chybiony.
Z nietrafiony uznać należy także zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 10 k.p.a. poprzez błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie. Należy przyznać rację Sądowi pierwszej instancji, że obowiązek zapewnienia stronie możliwości wypowiedzenia się przed wydaniem rozstrzygnięcia co do zebranych dowodów i materiałów, występuje w tych postępowaniach, gdzie postępowanie dowodowe w celu ustalenia stanu faktycznego sprawy w ogóle się prowadzi, a takim postępowaniem nie jest postępowanie egzekucyjne. Nie ma zatem automatycznego obowiązku, aby przed wydaniem każdego postanowienia w ramach postępowania egzekucyjnego wzywać zobowiązanego, a także wierzyciela (jeżeli nie jest nim jednocześnie organ egzekucyjny) do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów (por. wyroki NSA: z 30 maja 2017 r., sygn. akt II FSK 494/17; z 10 października 2017 r., sygn. akt II FSK 1288/17, z 9 maja 2019 r., sygn. akt II FSK 1719/17).
Za niezasadny uznać należy także zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. polegający na błędnej ocenie dowodów. Wbrew twierdzeniom Skarżącego, Sąd pierwszej instancji w sposób wyczerpujący odniósł się do całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, w tym do ustaleń i wniosków zawartych w Protokole Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z kontroli dłużnika zajętej wierzytelności z dnia 16 lutego 2022 r., a także do wyjaśnień składanych przez Skarżącego w toku postępowania egzekucyjnego. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku w sposób jednoznaczny wynika, że Sąd pierwszej instancji rozważył wszystkie istotne okoliczności faktyczne sprawy, w tym sposób regulowania przez Skarżącego należności wynikających z faktur VAT wystawianych przez zobowiązanego A. R., jak również charakter tzw. "kompensat" wskazywanych przez stronę jako forma rozliczeń. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, ustalenia te nie zostały poczynione z pominięciem protokołu kontroli z dnia 16 lutego 2022 r., lecz zostały skonfrontowane także z późniejszymi ustaleniami, w szczególności z protokołem z dnia 4 stycznia 2023 r., który uzupełniał i precyzował wcześniejsze ustalenia organów.
Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a., art. 205 § 2 p.p.s.a. i art. 209 p.p.s.a.
Paweł Borszowski (spr.) Anna Dalkowska Agnieszka Olesińska