III CZP 38/25

III CZP 38/25 
 
 
  
UCHWAŁA 
  
24 lutego 2026 r. 
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 
  
SSN Jacek Grela (przewodniczący) 
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk 
SSN Dariusz Pawłyszcze (sprawozdawca) 
  
na posiedzeniu niejawnym 24 lutego 2026 r. w Warszawie  
w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości Bank S.A. w W. 
przeciwko M. F. 
o zapłatę  
oraz powództwa wzajemnego M. F. 
przeciwko syndykowi masy upadłości Bank S.A. w W. 
o ustalenie,  
na skutek przedstawienia przez Sąd Apelacyjny w Warszawie  
postanowieniem z 8 lipca 2025 r., V ACa 2661/24,  
zagadnienia prawnego:  
  
„1. czy art. 96 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe 
(t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 614) w sprawie z powództwa  
syndyka masy upadłości o zapłatę może zostać uznany za lex 
specialis w stosunku do art. 2031 § 2 k.p.c.,  
2. czy potrącenie w upadłości staje się skuteczne dopiero z chwilą 
prawomocnego ustalenia i zatwierdzenia listy wierzytelności i czy sąd  
w procesie cywilnym powinien zawiesić zainicjowane przez syndyka 
postępowanie na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. do momentu 
rozstrzygnięcia w postępowaniu upadłościowym o skuteczności 
kompensaty”.  
  
podjął uchwałę: 
  
1. Artykuł 96 pr.upadł. i art. 2031 § 1 k.p.c. nie są przepisami 
konkurencyjnymi. Skutkiem podniesienia zarzutu potrącenia po 
terminie określonym w art. 2031 § 2 k.p.c. jest bezskuteczność tej 

III CZP 38/25              
2 
 
 
czynności procesowej (art. 167 k.p.c.). Skutkiem niezachowania 
terminu określonego w art. 96 pr.upadł. jest utrata prawa 
potrącenia.  
2. Jeżeli nie nastąpiła utrata prawa potrącenia i zarzut 
potrącenia został podniesiony bez naruszenia ograniczeń 
z art. 2031 k.p.c., sąd rozpoznający powództwo syndyka 
o wierzytelność upadłego powinien zawiesić postępowanie 
(art. 
177 
§ 
1 
pkt 
1 
k.p.c.) 
do 
czasu 
rozstrzygnięcia 
w postępowaniu upadłościowym o skuteczności zaliczenia 
wierzytelności pozwanego na poczet wierzytelności upadłego. 
 
  
  
Agnieszka Jurkowska-Chocyk               Jacek Grela               Dariusz Pawłyszcze 
 
r.g.’ 
  
UZASADNIENIE 
 
Zagadnienia prawne, wskazane w postanowieniu Sądu Apelacyjnego 
w Warszawie, zostały przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia 
w następującej sytuacji procesowej: 
Sąd pierwszej instancji zasadził od pozwanego kredytobiorcy na rzecz 
powodowego banku 600 000 zł z odsetkami tytułem zwrotu sumy wypłaconej 
kredytobiorcy w wykonaniu nieważnej umowy kredytu oraz, na skutek powództwa 
wzajemnego, ustalił nieważność umowy kredytu zawartej przez strony i zasądził od 
banku na rzecz kredytobiorcy 54 531,06 franków szwajcarskich (CHF) tytułem zwrotu 
spłat kredytu dokonanych we frankach. Z wierzytelności dochodzonej przez bank 
kredytobiorca potrącił swoją wierzytelność w wysokości 386 096,96 zł tytułem zwrotu 
spłat dokonanych w złotych, lecz Sąd Okręgowy nie rozpoznał zarzutu potrącenia 
z przyczyn niezwiązanych z przedstawionymi zagadnieniami prawnymi. 

III CZP 38/25              
3 
 
 
Obie strony zaskarżyły wyrok Sądu pierwszej instancji, a w toku postępowania 
apelacyjnego została ogłoszona upadłość banku. Sąd Apelacyjny zawiesił 
postępowanie i podjął je z udziałem syndyka: w zakresie powództwa banku w całości, 
a w zakresie powództwa wzajemnego tylko co do żądania ustalenia nieważności 
umowy. Po ogłoszeniu upadłości banku kredytobiorca złożył syndykowi oświadczenie 
o potrąceniu z wierzytelnością banku swoich wierzytelności: w wysokości 496 284,98 
zł (zawierającą wierzytelność w wysokości 386 096,96 zł przedstawioną do potrącenia 
w postępowaniu w pierwszej instancji) i w wysokości 70 036,70 CHF (przeliczonej na 
sumę 291 066,91 zł) – obie tytułem zwrotu spłat dokonanych w wykonaniu nieważnej 
umowy kredytu. Powołując się na oświadczenie złożone syndykowi kredytobiorca 
podniósł w toku postępowania apelacyjnego procesowy zarzut potrącenia. 
Uzasadniając pierwsze z przedstawionych zagadnień prawnych, Sąd 
Apelacyjny wskazał, że zarzut potrącenia, o którym mowa w art. 2031 k.p.c., można 
rozumieć na dwa sposoby. W węższym rozumieniu zarzut ten jest wyłącznie złożonym 
w toku procesu oświadczeniem o podwójnym charakterze: zarzutu procesowego 
(wywołującego 
skutki 
procesowe) 
i oświadczenia 
woli 
(wywołującego 
skutki 
materialnoprawne). Sąd pytający wskazał też na możliwość szerszego rozumienia 
tego pojęcia i objęcia nim także zarzutu wygaśnięcia dochodzonej przez powoda 
wierzytelności na skutek oświadczenia o potrąceniu złożonego poza procesem. Sąd 
pytający przychylił się do tego drugiego, szerszego rozumienia zarzutu potrącenia, 
powołując się przy tym na postanowienia SN z 13 grudnia 2024 r., I CSK 4426/23, i z 9 
stycznia 2025 r. I CSK 2280/24. Zasadniczym argumentem na rzecz rozumienia przez 
zarzut potrącenia również powołania się w procesie na wygaśnięcie dochodzonej 
wierzytelności na skutek potrącenia jest - według Sądu Apelacyjnego - możliwość 
łatwego obejścia rygorów ustanowionych w art. 2031 k.p.c., w przypadku ich 
ograniczenia do zarzutu potrącenia w węższym rozumieniu. Pozwany mógłby w tym 
celu złożyć w poza procesem oświadczenie o potrąceniu i powołać się w procesie 
wyłącznie na wygaśnięcie wierzytelności powoda przez potrącenie. To szersze 
rozumienie zarzutu potrącenia pociąga za sobą obowiązek sprawdzenia przez Sąd 
pytający, czy zarzut potrącenia, zgłoszony w postępowaniu apelacyjnym (tj. powołanie 
się na oświadczenie o potrąceniu złożone syndykowi poza procesem), został 
podniesiony zgodnie z ograniczeniami ustanowionymi w art. 2031 k.p.c.  

III CZP 38/25              
4 
 
 
Jednocześnie Sąd Apelacyjny dostrzegł, że kolejne ograniczenie do 
podniesienia zarzutu potrącenia w zakresie czasowym zostało ustanowione w art. 96 
pr.upadł., stanowiącym, że warunkiem skorzystania z prawa potrącenia jest złożenie o 
tym oświadczenia nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. Sąd Apelacyjny 
stwierdził, 
że 
postępowanie 
upadłościowe 
jest 
rodzajem 
postępowania 
nieprocesowego, a tym samym skorzystanie z zarzutu potrącenia w tym postępowaniu 
jest 
czynnością 
w 
postępowaniu 
sądowym. 
Potrącenie 
w postępowaniu 
upadłościowym ma – według Sądu pytającego – podwójny charakter: jest 
oświadczeniem 
woli 
wywołującym 
skutki 
materialnoprawne 
i czynnością 
w postępowaniu sądowym, ze skutkami m.in. dla ustalenia listy wierzytelności. 
Sąd Apelacyjny wskazał, że termin z art. 96 pr.upadł. jest terminem 
materialnoprawnym, a z art. 2031 § 2 k.p.c. terminem procesowym, co zdaje się 
wskazywać na niedopuszczalność uznania art. 96 pr. upadł. pro lege speciali 
wobec art. 2031 § 2 k.p.c. Jednak mimo to Sąd Apelacyjny zaproponował 
przyjęcie, że termin z art. 2031 § 2 k.p.c. nie stosuje się do zarzutu potrącenia 
w procesie cywilnym, którego podstawę stanowi oświadczenie o potrąceniu 
złożone 
przez 
pozwanego, 
wierzyciela 
upadłego, 
w postępowaniu 
upadłościowym z uwagi na inne reguły temporalne zgłoszenia tego zarzutu. 
Czyli Sąd pytający opowiedział się za uznaniem art. 96 pr.upadł. za lex specialis 
w stosunku do art. 2031 § 2 k.p.c., w zakresie terminu do powołania się na 
potrącenie. 
Przyjęcie tej tezy powoduje powstanie drugiego z zagadnień przedstawionych 
przez Sąd Apelacyjny, a mianowicie czy sąd rozpoznający powództwo syndyka 
powinien zawiesić postępowanie na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. do chwili 
rozstrzygnięcia w postępowaniu upadłościowym o skuteczności potrącenia. Sąd 
pytający przytoczył następujące argumenty za każdą z dwóch odpowiedzi: 
1. Za brakiem obowiązku zawieszenia postępowania przemawia to, 
że postanowienia w postępowaniu upadłościowym zapadają co do zasady wyłącznie 
dla celów postępowania upadłościowego, nie wiążą poza 
postępowaniem 
upadłościowym i nie mają powagi rzeczy osądzonej. Lista wierzytelności albo 
uwzględni potrącenie, albo go nie uwzględni. Skoro sąd rozpoznający powództwo 

III CZP 38/25              
5 
 
 
syndyka przeciwko dłużnikowi o wierzytelność należną upadłemu nie będzie związany 
listą wierzytelności, to nie ma potrzeby oczekiwania ma ustalenie listy wierzytelności w 
celu rozstrzygnięcia o potrąceniu. 
2. Za zawieszeniem procesu przemawia to, że wierzytelność przysługująca 
przeciwko upadłemu może być dochodzona wyłącznie w trybie zgłoszenia jej 
w postępowaniu upadłościowym (wniosek z art. 145 pr.upadł. w zw. z art. 180 § 1 pkt 5 
lit. b k.p.c.). Zatem sąd w procesie nie może orzec o skuteczności potrącenia i dlatego 
powinien wstrzymać się z wydaniem wyroku do zatwierdzenia przez sędziego-
komisarza listy wierzytelności. 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
1. 
Sąd Apelacyjny nie objął swoimi pytaniami wykładni pojęcia zarzutu 
w art. 2031 k.p.c. Jednak Sąd Najwyższy rozpoznając zagadnienie prawne na 
podstawie art. 390 § 1 k.p.c. z urzędu bada, czy rozstrzygnięcie tego zagadnienia 
rzeczywiście jest konieczne do rozpoznania apelacji przez sąd pytający – 
i odmawia rozstrzygnięcia zagadnienia w przypadku braku tej konieczności. Przy 
tym przedstawione przez Sąd pytający możliwe zakresy stosowania art. 2031 k.p.c. 
należy uzupełnić o trzeci pogląd, według którego zarzutem potrącenia w rozumieniu 
tego przepisu jest także powołanie się na zarzut wygaśnięcia dochodzonej 
wierzytelności na skutek oświadczenia o potrąceniu złożonego poza procesem, 
lecz tylko pod warunkiem, że oświadczenie o potrąceniu zostało złożone w toku 
procesu, a nie przed procesem (w orzeczeniach przyjmujących ten pogląd 
zazwyczaj wskazuje się, że rygorom z art. 2031 k.p.c. podlegają oświadczenia 
o potrąceniu złożone po doręczeniu odpisu pozwu). 
W sprawie rozpoznawanej przez Sąd pytający potrzeba rozstrzygnięcia 
o relacji art. 2031 k.p.c. i art. 96 pr.upadł. powstaje zarówno przy przyjęciu tezy tego 
Sądu, że każde powołanie się na wygaśnięcie wierzytelności przez potrącenie 
podlega ograniczeniom z art. 2031 k.p.c., jak przy przedstawionym wyżej poglądzie, 
że przepis ten nie obejmuje powołania się na oświadczenie o potrąceniu złożone 
przed procesem. Zatem do stwierdzenia potrzeby odpowiedzi na pierwsze 
z zadanych pytań wystarczy odrzucenie poglądu, że art. 2031 k.p.c. w ogóle nie 

III CZP 38/25              
6 
 
 
stosuje się, jeżeli pozwany nie składa w piśmie procesowym oświadczenia 
o potrąceniu, a jedynie powołuje się w piśmie procesowym lub ustnie na rozprawie 
na pozaprocesowe oświadczenie o potrąceniu, niezależnie od czasu złożenia tego 
oświadczenia. Stosowanie art. 2031 k.p.c., ograniczone tylko do oświadczeń 
o potrąceniu złożonych w piśmie procesowym, czyniłoby ten przepis martwym 
i niweczyło wolę ustawodawcy ograniczenia przedłużania procesu przez składanie 
przez pozwanych kolejnych oświadczeń o potrąceniu w trakcie procesu, aczkolwiek 
poza pismami procesowymi. Dlatego Sąd Najwyższy nie podziela tego 
najwęższego rozumienia pojęcia zarzutu potrącenia i nie zajmuje stanowiska co do 
zasadności wyłączenia z zakresu tego pojęcia powołania się na oświadczenie 
o potrąceniu złożone przed procesem, ponieważ stanowisko w tym zakresie nie jest 
konieczne do rozstrzygnięcia sprawy rozpoznawanej przez Sąd pytający. 
2. 
Sąd Apelacyjny zasadnie stwierdził, że skutkiem podniesienia zarzutu 
potrącenia po terminie określonym w art. 2031 § 2 k.p.c. jest bezskuteczność 
zarzutu na podstawie art. 167 k.p.c. Bezskuteczność oznacza, że sąd nie bierze 
tego zarzutu pod uwagę, aczkolwiek pismo procesowe zawierające ten zarzut 
pozostaje w aktach (nie podlega zwrotowi) i sąd bierze pod uwagę pozostałą treść 
pisma. Przy tym bezskuteczność zarzutu potrącenia nie ma wpływu na skuteczność 
materialnoprawną oświadczenia o potrąceniu zawartego w piśmie procesowym. 
Jeżeli są spełnione warunki z art. 498 § 1 k.c., a w przypadku upadłości powoda 
z art. 93-95 pr.upadł., to na skutek tego oświadczenia obie wierzytelności umarzają 
się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2 k.c.), i to ze 
skutkiem od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe (art. 499 k.c.). 
Artykuł 2031 k.p.c. stanowi lex specialis wobec art. 316 § 1 k.p.c., ponieważ 
ten drugi przepis nakazuje wydanie wyroku na podstawie stanu rzeczy w chwili 
zamknięcia rozprawy, a art. 2031 k.p.c. nakazuje wyłączenie z tego stanu rzeczy 
umorzenia się wierzytelności przez potrącenie, które jest skuteczne na podstawie 
prawa materialnego, lecz zostało podniesione w procesie z naruszeniem art. 2031 
k.p.c. Innym przykładem wyjątku od art. 316 § 1 k.p.c. jest art. 843 § 3 k.p.c. Nawet 
jeżeli stan rzeczy czyni zasadnym powództwo przeciwegzekucyjne, lecz zasadność 
ta jest skutkiem okoliczności powołanej po wniesieniu pozwu, to powództwo 
podlega oddaleniu, co jednak nie zmienia skutków materialnoprawnych tego 

III CZP 38/25              
7 
 
 
pominiętego faktu i powód może wnieść kolejne powództwo przeciwegzekucyjne 
w oparciu o ten fakt. Z kolei potrącenie, pominięte na podstawie art. 2031 k.p.c. przy 
wyrokowaniu, może być podstawą powództwa o pozbawienie wykonalności tak 
zapadłego wyroku (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. in fine) oraz może być powoływane 
w każdym innym postępowaniu między stronami. Bezskuteczność na podstawie 
art. 167 k.p.c. dotyczy tylko czynności procesowej, czyli jest ograniczona do 
konkretnego procesu. 
3. 
Równie zasadnie Sąd Apelacyjny stwierdził, że art. 96 pr.upadł. jest 
przepisem materialnoprawnym. Stanowi on, że dłużnik upadłego, który chce 
skorzystać z prawa potrącenia, składa o tym oświadczenie nie później niż przy 
zgłoszeniu wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Przepis ten nie określa 
wprost skutków zaniechania złożenia oświadczenia o chęci skorzystania z prawa 
potrącenia, lecz z samego brzmienia przepisu skutek ten wynika – jest nim utrata 
możliwości skorzystania z prawa potrącenia. Przy tym utrata ta nie jest ograniczona 
do postępowania upadłościowego, lecz następuje w stosunku do masy upadłości 
we wszystkich relacjach. W procesie z syndykiem sąd nie może uwzględnić 
potrącenia, jeżeli na podstawie art. 96 pr.upadł. pozwany utracił prawo do 
skorzystania z potrącenia. 
Należy przy tym pamiętać, że art. 96 pr.upadł. stanowi o utracie prawa 
potrącenia przysługującego na podstawie art. 93-95 pr.upadł. Prawo to co do 
zasady przysługuje, jeżeli obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości, 
chociażby termin wymagalności jednej z nich jeszcze nie nastąpił (art. 93 ust. 1 
pr.upadł.). Jeżeli upadły lub jego dłużnik - i jednocześnie wierzyciel - złożył 
oświadczenie o potrąceniu przed ogłoszeniem upadłości, to w świetle art. 93 ust. 1 
pr.upadł. w dniu ogłoszenia upadłości istniała już tylko jedna wierzytelność - 
nadwyżka wierzytelności wyższej – i nie jest już możliwa utrata prawa potrącenia. 
Natomiast zagadnienie, czy powołanie się w procesie na potrącenie mające 
miejsce przed procesem podlega rygorom z art. 2031 k.p.c., nie zostało – jak wyżej 
wskazano – objęte pytaniami Sądu Apelacyjnego, nie występuje w rozpoznawanej 
sprawie i nie jest przedmiotem niniejszej uchwały. 

III CZP 38/25              
8 
 
 
4. 
Zatem art. 2031 k.p.c. i art. 96 pr.upadł. regulują odmienne 
zagadnienia, czyli nie są konkurencyjne wobec siebie. Żaden z tych przepisów nie 
jest przepisem szczególnym wobec drugiego. 
Dłużnik upadłego, pozwany przez syndyka, musi podnieść zarzut potrącenia 
dochowując ograniczeń z art. 2031 k.p.c., gdyż w przeciwnym wypadku sąd pominie 
ten zarzut. Niezależnie od badania dochowania wymagań tego przepisu sąd bada, 
czy pozwany na podstawie art. 96 pr.upadł. nie utracił możliwości skorzystania 
z prawa potrącenia. Jeżeli w postępowaniu, wszczętym przez upadłego jeszcze 
przed ogłoszeniem, upadłości syndyk wstąpił do procesu w miejsce powoda, sąd 
także bada dochowanie wymagań z art. 2031 k.p.c. W takim procesie utrata prawa 
do potrącenia na podstawie art. 96 pr.upadł. może być istotna, jeżeli termin 
z art. 2031 § 2 k.p.c. nie upłynął przed ogłoszeniem upadłości i zaczął biec od nowa 
od doręczenia pozwanemu postanowienia o podjęciu postępowania z udziałem 
syndyka (art. 179 § 2 k.p.c.). Jeżeli termin ten upłynął przed ogłoszeniem upadłości, 
badanie ewentualnej utraty możliwości skorzystania z prawa potrącenia na 
podstawie art. 96 pr.upadł. jest bezprzedmiotowe, gdyż sąd na podstawie art. 167 
k.p.c. i tak nie może brać pod uwagę faktu potrącenia. Natomiast jeżeli pozwany 
zgłosił zarzut potrącenia jeszcze przed ogłoszeniem upadłości i nie naruszył 
art. 2031 k.p.c., to - jeżeli zostały spełnione warunki z art. 498 § 1 k.c. - w chwili 
ogłoszenia upadłości przynajmniej jedna z wierzytelności już nie istniała, a tym 
samym na podstawie art. 93 ust. 1 pr.upadł. nie stosuje się art. 96 pr.upadł. 
Szczególna sytuacja powstaje, gdy w chwili ogłoszenia upadłości obie 
wierzytelności istniały, lecz wierzytelność pozwanego jeszcze nie była wymagalna. 
Wówczas z chwilą ogłoszenia upadłości pozwany na podstawie art. 93 ust. 1 
pr.upadł. 
uzyskuje 
prawo 
do 
potrącenia 
mimo 
niespełnienia 
warunku 
wymagalności. W chwili podjęcia postępowania z udziałem syndyka zazwyczaj 
wierzytelność jest już wymagalna i rozpoczyna bieg dwutygodniowy termin z art. 
2031 § 2 k.p.c. Jeśli jednak nadal jest niewymagalna, to termin ten nie biegnie, gdyż 
przepis uzależnia bieg terminu od wymagalności, a nie od powstania prawa do 
złożenia oświadczenia o potrąceniu. 

III CZP 38/25              
9 
 
 
5. 
Drugie pytanie Sądu Apelacyjnego dotyczy stosunku rozstrzygnięcia 
o potrąceniu na liście wierzytelności do przesłankowej oceny tego samego 
potrącenia w procesie o wierzytelność upadłego. Sąd pytający prawidłowo 
stwierdził, 
że 
postanowienie 
sędziego-komisarza 
o 
zatwierdzeniu 
listy 
wierzytelności (art. 260 pr.upadł.) i poprzedzające je postanowienia sędziego-
komisarza lub sądu upadłościowego w przedmiocie sprzeciwu (art. 259 ust. 1 i 2 
pr.upadł.) nie wiążą poza postępowaniem upadłościowym i nie przysługuje im 
powaga rzeczy osądzonej. Tym tezom Sąd Apelacyjny przeciwstawił zasadę, że 
wierzytelność przysługująca przeciwko upadłemu może być dochodzona wyłącznie 
w trybie zgłoszenia jej do listy wierzytelności, a tym samym sąd w procesie nie 
może orzec o skuteczności potrącenia, i oparł drugie ze swoich pytań na potrzebie 
rozstrzygnięcia tej sprzeczności. 
Teza o wyłączności rozstrzygania o wierzytelnościach przeciwko upadłemu 
poprzez ustalenie listy wierzytelności jest błędna. Wierzyciel, który pozwał upadłego 
przed ogłoszeniem upadłości, po odmowie uznania jego wierzytelności może 
wnieść o podjęcie zawieszonego procesu przeciwko syndykowi (art. 145 ust. 1 
pr.upadł.), a sąd procesowy nie jest związany odmową uznania wierzytelności 
i może zasądzić wierzytelność. Taki wyrok nie uprawnia do egzekucji z masy 
upadłości (art. 146 ust. 3 pr.upadł.), jest natomiast podstawą do sprostowania listy 
wierzytelności (art. 262 ust. 2 pr.upadł.). Zatem dochodzenie poza postępowaniem 
upadłościowym wierzytelności przeciwko upadłemu jest wyłączone tylko, jeśli 
powództwo nie zostało wniesione przed ogłoszeniem upadłości. Przy tym nie ma 
podstaw do rozciągania tego wyłączenia na obronę, w tym przez potrącenie, przed 
roszczeniami upadłego dochodzonymi przez syndyka. Żaden przepis nie wyłącza 
takiej obrony. 
Artykuł 245 pr.upadł., w brzmieniu obowiązującym od 1 grudnia 2021 r., nie 
przewiduje już rozstrzygania na liście wierzytelności o prawie potrącenia. Wynikiem 
uznania, że wierzycielowi upadłego nie przysługuje potrącenie, jest umieszczenie 
wierzytelności na liście w pełnej wysokości. Dlatego wierzyciel upadłego, 
zainteresowany potrąceniem, ma interes w zaskarżeniu sprzeciwem także uznania 
jego wierzytelności (art. 256 ust. 1 pkt 1 pr.upadł.), jeżeli uznanie nastąpiło wbrew 
oświadczeniu o potrąceniu. Brak rozstrzygnięcia o potrąceniu wprost na liście 

III CZP 38/25              
10 
 
 
wierzytelności wyklucza związanie nim innych sądów na podstawie art. 365 k.p.c. 
Tego związania nie było także w przypadku listy wierzytelności sporządzonej na 
podstawie poprzedniego brzmienia art. 245 pr.upadł., co jednak – wobec zmiany 
przepisu – nie zostanie szerzej uzasadnione. 
Z kolei art. 366 k.p.c. przyznaje powagę rzeczy osądzonej tylko wyrokom 
i postanowieniom co do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym. Błędna jest 
przy tym teza Sądu Apelacyjnego, że postępowanie upadłościowe (tj. po ogłoszeniu 
upadłości) 
jest 
postępowaniem 
nieprocesowym. 
Przepisy 
o postępowaniu 
nieprocesowym 
stosuje 
się tylko 
do postępowania o orzeczenie 
zakazu 
prowadzenia działalności gospodarcze (art. 376 ust. 1 pr.upadł.). Postępowanie 
w przedmiocie ogłoszenia upadłości jest rodzajem procesu cywilnego (art. 35 
pr.upadł.), natomiast postępowanie upadłościowe jest odrębnym rodzajem 
postępowania cywilnego, poza podziałem na proces i postępowanie nieprocesowe. 
Podsumowując: sąd rozpoznający powództwo syndyka przeciwko dłużnikowi 
upadłego, broniącemu się zarzutem potrącenia, nie jest związany rozstrzygnięciem 
co do potrącenia dokonanym pośrednio, przez rozstrzygnięcie o wysokości 
wierzytelności umieszonej na liście. 
6. 
Skoro 
lista 
wierzytelności 
nie 
wiąże 
poza 
postępowaniem 
upadłościowym, to prima facie wydawałoby się, że nie ma podstaw do zawieszenia 
procesu do czasu zatwierdzenia listy wierzytelności przez sędziego-komisarza (art. 
260 pr.upadł.) lub przynajmniej rozstrzygnięcia o sprzeciwie dotyczącym 
wierzytelności pozwanego. Należy jednak uwzględnić cel art. 96 pr.upadł., a jest 
nim ograniczenie procesów z udziałem syndyka. Odmowa uznania wierzytelności 
wymaga uzasadnienia (art. 245 ust. 1 pkt 8 pr.upadł.) i jeżeli przyczyną odmowy 
jest potrącenie, to syndyk powinien cofnąć pozew w części objętej potrąceniem. 
Lista wierzytelności nie wiąże wierzycieli poza postępowaniem upadłościowym, lecz 
wiąże organy postępowania upadłościowego, w tym syndyka, który w przypadku 
uznania potrącenia przez sędziego-komisarza traci legitymację do dochodzenia 
umorzonej części wierzytelności. Dlatego sąd rozpoznający powództwo syndyka 
powinien zawiesić postępowanie do rozstrzygnięcia o potrąceniu w postępowaniu 
upadłościowym. 

III CZP 38/25              
11 
 
 
Także wykładnia systemowa przemawia za zawieszeniem postępowania. 
Proces przeciwko upadłemu może zostać podjęty przeciwko syndykowi dopiero po 
prawomocnej odmowie uznania wierzytelności na liście, dopiero wtedy sąd może 
ocenić w procesie przysługiwanie wierzytelności przeciwko upadłemu. Jeżeli 
wierzytelność przeciwko upadłemu nie jest dochodzona, lecz jest podstawą 
potrącenia, czyli środkiem obrony przed wierzytelnością dochodzoną przez 
syndyka, to także najpierw powinna zostać oceniona na liście wierzytelności. 
Postępowanie upadłościowe, w tym ustalenie listy wierzytelności, jest 
sądowym postępowaniem cywilnym i podstawą zawieszenia innego postępowania 
sądowego do czasu ustalenia listy jest art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. 
7. 
Sąd pytający błędnie powiązał zagadnienie zawieszenia procesu 
z zagadnieniem, czy potrącenie w upadłości staje się skuteczne dopiero z chwilą 
prawomocnego ustalenia i zatwierdzenia listy wierzytelności. Tymczasem 
okoliczność, że poprzez listę wierzytelności sędzia-komisarz uznaje lub nie uznaje 
potrącenie, nie wpływa na chwilę skuteczności potrącenia. Oświadczenie 
o potrąceniu staje się skuteczne z chwilą, gdy doszło do drugiej strony (art. 61 k.c.). 
Sędzia-komisarz lub sąd upadłościowy rozpoznający zażalenie, a także sąd 
procesowy, mogą orzekać o skuteczności potrącenia, lecz orzeczenia te nie 
wyznaczają chwili potrącenia. 
Od ogłoszenia upadłości oświadczenia o potrąceniu należy składać 
syndykowi przy zgłoszeniu wierzytelności (art. 236 ust. pr.upadł.) i w wypadku 
spełnienia warunków dopuszczalności potrącenia, określonych w art. 93-95 
pr.upadł., w tym istnienia obu wierzytelności, to potrącenie jest skuteczne wobec 
masy upadłości nawet, jeżeli sąd w procesie nie rozpozna zarzutu potrącenia ze 
względu na naruszenie wymagań z art. 2031 k.p.c. Skutek potrącenia, czyli 
umorzenie wierzytelności, następuje z mocy prawa i jest niezależny także od tego, 
czy sędzia-komisarz uzna potrącenie za skuteczne (postanowienie sędziego-
komisarza nie ma mocy poza postępowaniem upadłościowym). W przypadku 
niedochowania wymagań z art. 2031 k.p.c. sąd procesowy nie jest zobowiązany do 
zawieszenia postępowania do czasu ustalenia listy wierzytelności, co jednak nie 
wyłącza możliwości zawieszenia. Jak wyżej wskazano, na skutek uznania 

III CZP 38/25              
12 
 
 
potrącenia 
w postępowaniu 
upadłościowym 
syndyk 
traci 
legitymację 
do 
dochodzenia wierzytelności w potrąconej części i jeżeli zachodzi wysokie 
prawdopodobieństwo utraty tej legitymacji, sąd może zawiesić postępowanie na 
podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. Gdyby jednak zapadł wyrok pomijający 
potrącenie, które następnie zostałoby uznane na liście wierzytelności, to syndyk 
utraciłby legitymację do egzekwowania zasądzonego świadczenia. 
8. 
W celu pełnego przedstawienia relacji między listą wierzytelności 
a zarzutem potrącenia przeciwko wierzytelności upadłego dochodzonej przez 
syndyka należy jeszcze rozważyć sytuację, gdy dłużnik broni się potrąceniem, 
podniesionym z zachowaniem rygorów z art. 2031 k.p.c., lecz nie zgłasza 
wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Należy przy tym pamiętać, że 
wierzyciel upadłego w istocie nie jest związany żadnym terminem do zgłoszenia 
wierzytelności. Skutkiem zgłoszenia po terminie oznaczonym w postanowieniu 
o ogłoszeniu upadłości, jest obowiązek uiszczenia do masy zryczałtowanych 
kosztów (art. 235 pr.upadł.). Ponadto spóźnione zgłoszenie naraża wierzyciela na 
pominięcie w planie podziału sporządzonym przed rozpoznaniem spóźnionego 
zgłoszenia. Dlatego powstaje zagadnienie, jak ma postąpić sąd procesowy, jeżeli 
pozwany ogranicza się do podniesienia zarzutu potrącenia, lecz nie zgłasza 
syndykowi wierzytelności. 
Literalna wykładania art. 96 pr.upadł. sugeruje, że dłużnikowi upadłego, który 
zaniechał zgłoszenia swojej wierzytelności, przysługuje prawo potrącenia, gdyż nie 
zgłaszając wierzytelności nie mógł utracić tego prawa na podstawie art. 96 
pr.upadł. Jednak art. 93-96 pr.upadł. kompleksowo regulują dopuszczalność 
złożenia oświadczenia o potrąceniu po ogłoszeniu upadłości. Systemowa 
wykładania art. 96 pr.upadł. prowadzi do wniosku, że zgłoszenie wierzytelności jest 
warunkiem koniecznym skorzystania z prawa potrącenia. Zgłoszenie wierzytelności 
otwiera drogę do skorzystania z prawa potrącenia, a w przypadku niezłożenia 
oświadczenia o potrąceniu najpóźniej przy zgłoszeniu zamyka tę drogę. Dłużnik 
upadłego może złożyć syndykowi oświadczenie o potrąceniu wcześniej, w tym 
w formie zarzutu potrącenia w procesie z powództwa syndyka, lecz możliwość 
skorzystania 
z 
prawa 
potrącenia 
powstaje 
dopiero 
z chwilą 
zgłoszenia 
wierzytelności. Przy tym sąd procesowy nie może zawiesić postępowania do czasu 

III CZP 38/25              
13 
 
 
ustalenia listy wierzytelności, ponieważ – na skutek braku zgłoszenia – nie istnieje 
inne toczące się postępowanie cywilne, od którego wyniku zależy rozstrzygnięcie 
sprawy. W takiej sytuacji dochodzona przez syndyka wierzytelność podlega 
zasądzeniu bez uwzględnienia potrącenia. Jeżeli następnie dłużnik zgłosi 
syndykowi swoją wierzytelność i potrącenie zostanie uznane (poprzez wskazanie 
takiej przyczyny odmowy umieszczenia wierzytelności na liście), syndyk utraci 
legitymację do egzekucji zasądzonego świadczenia w części umorzonej przez 
potrącenie. W przypadku odmowy uznania skuteczności potrącenia przez 
sędziego-komisarza, dłużnikowi upadłego pozostaje powództwo o pozbawienie 
wykonalności w oparciu o zarzut potrącenia (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.). 
9. 
Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na 
wstępie 
 
  
Agnieszka Jurkowska-Chocyk              Jacek Grela             Dariusz Pawłyszcze 
  
(G.G.)  
[R.G.]