III CZP 29/12

Sygn. akt III CZP 29/12 
 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 21 czerwca 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący) 
SSN Marian Kocon 
SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca) 
 
Protokolant Bożena Kowalska 
 
w sprawie z powództwa A. T. 
przeciwko M. T. 
o zapłatę, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 21 czerwca 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny  
postanowieniem z dnia 22 lutego 2012 r.,  
 
 
"Czy wartość gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem 
umowy przekazania własności gospodarstwa rolnego, zawartej                
w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu 
społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (tekst 
jedn. Dz.U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze zm.) uwzględnia się przy 
ustalaniu zachowku?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 
Przy ustalaniu zachowku nie uwzględnia się wartości 
gospodarstwa 
rolnego 
przekazanego 
przez 
spadkodawcę 
następcy na podstawie umowy przewidzianej w art. 59 ustawy        
z dnia  14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników 
indywidualnych i członków ich rodzin ( t.j. Dz. U. z 1989 r. Nr 24, 
poz. 133 ze zm.).  
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
Powód A. T. domagał się zasądzenia  od swojego brata M. T. kwoty 165767 
zł tytułem zachowku. Strony są synami i następcami prawnymi zmarłego w dniu 4 
października 2008 r. W. T. Umową z dnia 11 września 1990 r. spadkodawca 
przekazał na rzecz syna M. T., na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o 
ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (t.j. Dz. 
U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm., dalej u.s.r.in.), własność gospodarstwa rolnego 
o powierzchni  1 ha, położonego w M. Sąd Okręgowy oddalił powództwo. 
Rozpoznając sprawę na skutek apelacji powoda Sąd Apelacyjny powziął poważne 
wątpliwości, wymagające rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, dotyczącego 
kwestii uwzględniania przy ustalaniu zachowku wartości gospodarstwa rolnego, 
będącego przedmiotem umowy przekazania własności gospodarstwa rolnego, 
zawartej w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. W motywach postanowienia 
przedstawiającego zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia Sąd ten wskazał na cel 
instytucji zachowku, którym jest zabezpieczenie interesów osób najbliższych 
spadkodawcy. Stwierdził, że  wykładni językowej art. 993 k.c. nie można pogodzić 
z zasadą 
sprawiedliwości 
społecznej, 
ponieważ 
sytuacja 
otrzymującego 
gospodarstwo rolne jest tożsama z sytuacją obdarowanego. Powołał wypowiedź 
Sądu Najwyższego zawartą w uchwale z dnia 14 lutego 1991 r., III CZP 4/91, 
OSNC 1991/8-9/91 na gruncie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o zaopatrzeniu 
emerytalnym  i innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. z 1991 r. Nr 7, 
poz. 24), wyłączającą uwzględnienie wartości przekazanego gospodarstwa rolnego 
przy ustalaniu zachowku wraz z zaznaczeniem w jej uzasadnieniu, że odnosi się 
to również do ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. Zaznaczył, że stanowisko wyrażone 
w tej uchwale spotkało się krytycznymi uwagami w wypowiedziach przedstawicieli 
doktryny. Przedstawił stanowisko Sądu Najwyższego z uchwały składu siedmiu 
sędziów z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05, OSNC 2006/5/79, odnoszące 
się do przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu 
emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin i art. 33 k.r.o., 
przyjmujące że gospodarstwo rolne przekazane następcy pozostającemu we 
wspólności majątkowej małżeńskiej, należy do majątku wspólnego oraz 

 
3 
zaznaczenie, że umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego jest swoistym 
rodzajem umowy, różnym od umowy darowizny. Podkreślił, że w postanowieniu 
z dnia 18 kwietnia 2008 r., II CSK 647/07 Sąd Najwyższy wskazał, że dokonane              
w tej uchwale określenie charakteru umowy przekazania gospodarstwa rolnego 
w relacji do umowy darowizny nie może być podzielone na gruncie ustawy 
z 1982 r., do umowy przekazania gospodarstwa rolnego należy stosować w drodze 
analogii przepisy Kodeksu cywilnego i innych ustaw o umowie darowizny. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 Przekazanie pozwanemu gospodarstwa rolnego przez ojca dokonane 
zostało 
w 
oparciu 
o 
przepisy 
ustawy 
z 
dnia 
14 
grudnia 
1982 
r.                
o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin 
(j.t. Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 - dalej: „ustawa z dnia 14 grudnia  1982 r.”) 
w brzmieniu uwzględniającym zmiany wprowadzone ustawą z dnia 24 lutego 
1990 r. o niektórych warunkach funkcjonowania ubezpieczenia społecznego 
rolników indywidualnych i członków ich rodzin w 1990 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 90). 
Zgodnie z jej postanowieniami przekazanie gospodarstwa rolnego obejmowało (art. 
2 pkt 6a) nieodpłatne przeniesienie posiadania lub własności, jeżeli rolnik jest 
właścicielem, na rzecz następcy lub kilku następców (art. 50), za którego uważany 
był zstępny, spełniający przesłanki przewidziane art. 48. Należały do nich: 
posiadanie pełnej zdolności do czynności prawnych, wiek poniżej 55 lat, zdolność 
do pracy w gospodarstwie rolnym (brak inwalidztwa I lub II grupy inwalidzkiej albo 
III grupy, wyłączającego możliwość pracy w gospodarstwie rolnym) oraz praca 
w przekazywanym 
gospodarstwie 
po 
ukończeniu 
szesnastego 
roku 
życia 
co najmniej od  5 lat. W wypadku nieposiadania następcy spełniającego te warunki 
albo odmowy przez następcę przejęcia gospodarstwa, przekazanie mogło być 
dokonane dowolnej osobie fizycznej lub osobie prawnej albo Państwu (art. 2 pkt b). 
Następca, który nie przejął gospodarstwa rolnego, a praca w tym gospodarstwie 
stanowiła główne źródło jego utrzymania mógł, korzystając z pomocy organu 
administracji państwowej, uzyskać zatrudnienie lub przyuczenie do zawodu 
(art. 51). Przyczyną przekazania gospodarstwa rolnego było uzyskanie przez 
rolnika prowadzącego to gospodarstwo emerytury lub renty inwalidzkiej stosownie 
do art. 15 ust. 1 i art. 16 ust. 3. Rolnik zachowywał uprawnienia dotyczące 

 
4 
korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich oraz do 
użytkowania działki gruntu o oznaczonej powierzchni (art. 56 ust. 1 i 2).     
 
Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. należy do regulacji związanych             
z systemem zabezpieczenia socjalnego rolników, zapoczątkowanego ustawą z dnia 
28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu niektórych nieruchomości rolnych 
w zagospodarowanie lub na własność państwa oraz zaopatrzeniu emerytalnym 
właścicieli tych gospodarstw i ich rodzin (Dz. U. Nr 38, poz.166). Kolejna ustawa 
z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz o innych 
świadczeniach dla rolników  i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140 – dalej :”ustawa 
z dnia 27 października 1977 r.”) przyznała prawo do świadczeń z ubezpieczenia 
społecznego także rolnikom, którzy przekażą gospodarstwo rolne następcy, osobie 
wywodzącej się z kręgu osób najbliższych przekazującemu (art. 75 ust. 1 pkt 3). 
Niezależnie od tego rolnik mógł przekazać gospodarstwo rolne Państwu albo 
jednostce gospodarki uspołecznionej w zamian za rentę lub spłaty pieniężne. 
Te podstawowe założenia legły również u podstaw ustawy z dnia 14 grudnia 
1982 r., a jej zmiana ustawą z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy 
o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz  
o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. Nr 10, poz. 53) ograniczyła przesłanki 
uzyskania przez rolnika uprawnień emerytalno-rentowych od osiągnięcia  wieku 
emerytalnego lub inwalidztwa, odpowiedniego okresu pracy w rolnictwie, opłacania 
składek oraz przekazania gospodarstwa uprawnionemu podmiotowi (art. 2 pkt 6a).               
Z kolei w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r.  o ubezpieczeniu społecznym rolników 
(Dz. U. 1991 r. Nr 7, poz. 24 - dalej: „ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r.”) 
przewidziane zostały jako sposoby wyzbycia się przez rolnika ubiegającego się 
o przyznanie świadczeń emerytalno-rentowych, zawarcie umowy darowizny, 
sprzedaży, dożywocia na podstawie i zasadach przewidzianych w kodeksie 
cywilnym albo zawarcie umowy z następcą w trybie art. 84 i nast. Charakter prawny 
umowy przeniesienia gospodarstwa rolnego na rzecz następcy określony został 
w orzecznictwie jako rodzaj umowy o charakterze cywilnoprawnym, odmienny od 
umów przeniesienia własności wymienionych w części szczegółowej księgi trzeciej 
kodeksu cywilnego o zobowiązaniach. Mają do niej zastosowanie przepisy kodeksu 
cywilnego dotyczące zdolności do czynności prawnych, wad oświadczenia woli, 

 
5 
nieważności czynności prawnej oraz skutków prawnych oświadczenia woli 
(por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 31 lipca 1979 r., III CZP 41/79, OSNCP 
1979, nr 12, poz. 238; siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 
1980 r., III CZP 39/80, OSNCP 1981, nr 7, poz. 121; z dnia 12 listopada 1984 r., 
III UZ 45/84, OSNCP 1985 r., nr 4, poz. 44; z dnia 19 lutego 1991 r.,                
III CZP 4/91, OSNCP 1991, nr 8-9, poz. 103; z dnia 25 marca 1992 r., III CZP 
19/92, OSNCP 1992, nr 9, poz. 163; z dnia 4 października 1992 r., III CZP 125/92, 
OSNCP 1993, nr 4, poz. 58, z dnia 8 września 1993 r., III CZP121/93 OSNCP 
1994, nr 5, poz. 97; postanowienie z dnia 4 października 2001 r., I CKN 402/00, 
OSNC 2002, nr 6, poz. 79). Przedstawione zostały tych w orzeczeniach poglądy, 
wskazujące 
na 
wyodrębnioną 
ustawowo 
swoistość 
umowy 
przekazania 
gospodarstwa rolnego następcy, odmienną od umowy darowizny. Przyczyną jej 
zawarcia jest dążenie do uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, której 
następstwem jest wzajemna zależność umowy i decyzji w przedmiocie tych 
świadczeń ubezpieczeniowych,  polegająca na tym, że utrata mocy jednej z tych 
czynności pociąga za sobą utratę mocy także drugiej. Dochodzi do powiązania tymi 
czynnościami rolnika, następcy i Państwa jako przyznającego świadczenia, 
co przemawia za tym, że  umowa nie mieści się w katalogu umów uregulowanych                
w kodeksie cywilnym. W uchwale z dnia 16 lipca 1980 r., III CZP 44/80, OSNC 
1981, nr 2-3, poz. 24 Sąd Najwyższy wskazał, że wspólna cecha umowy 
przeniesienia i umowy darowizny dotyczy wyłącznie nieodpłatności świadczenia. 
Istotne natomiast znaczenie dla swoistości umowy przeniesienia ma to, 
że przekazujący zapewnia sobie świadczenia emerytalne lub rentowe ze środków 
państwowych, 
korzystanie 
z 
działki, 
lokalu 
mieszkalnego 
i 
pomieceń 
gospodarczych,  a gospodarstwo przejmuje osoba zdolna do osiągania lepszych 
efektów gospodarowania, przez co umowa spełnia cel gospodarczy i społeczny. 
Nie może zatem dojść do odwołania umowy przekazania z powodów leżących 
u podstaw odwołania darowizny. W postanowieniu z dnia 4 października 2001 r., 
I CKN 402/00 Sąd Najwyższy podkreślił, że odrębność umowy przekazania 
podkreślona została także treścią art. 119 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r., 
ustanawiającego w szczególnych wypadkach ochronę rolnika przekazującego 
gospodarstwo rolne, która ma zastosowanie również do umów zawartych 

 
6 
na  podstawie 
poprzednio 
obowiązujących 
ustaw. 
 Za 
tym 
dominującym 
w orzecznictwie poglądem opowiedział się również Sąd Najwyższy w uchwale 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP 
59/05 (OSNC 2006, nr 5, poz. 79), podkreślając, że nieodpłatność umowy 
przekazania nie jest wyłącznym atrybutem umowy ani nawet jej dominującą cechą. 
Przedstawione poglądy i ich argumentację podziela także Sąd Najwyższy                
w rozpoznawanej sprawie. Nie przekonuje do odmiennego stanowiska odosobniony 
pogląd, wyrażony przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 kwietnia 
2008 r., II CSK 647/07, niepubl. Ocena umowy o przekazaniu gospodarstwa 
rolnego następcy dokonana na gruncie ustawy z dnia 27 października 1977 r. ma 
zastosowanie również do takiej czynności prawnej podejmowanej w oparciu 
o przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., przy uwzględnieniu tego, że skutki 
prawne tej umowy ustalane są według przepisów ustawy, która obowiązywała                
w 
dacie 
jej 
zawarcia. 
Charakter 
prawny 
tej 
umowy, 
przewidzianej                
w wymienionych ustawach, nie różni się, na co wskazują również argumenty 
przytoczone przez Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 19 lutego 1991, 
III CZP 4/91, z dnia 29 września 1992 r. III CZP 98/92, OSNC 1993, nr 3, poz. 35, 
z dnia 4 listopada 2005 r., III CZP 59/05 oraz w postanowieniu z dnia 
4 października 2001 r., I CKN 402/00, podkreślające ustawowe wyodrębnienie, 
nieodwracalność przekazania oraz cel, obejmujący z jednej strony zabezpieczenie 
rolnikom bytu na starość, a z drugiej, unowocześnienie metod gospodarowania.  
Konsekwencje przyjęcia, że umowa przekazania nie jest darowizną i nie 
mają do niej zastosowania przepisy kodeksu cywilnego regulujące umowę 
darowizny, odnoszą się również do kwestii doliczania darowizn do substratu 
zachowku, która została uregulowana w art. 993 i 994 k.c. Wynika z nich zasada 
doliczania wszystkich darowizn, poza wymienionymi w art. 994 § 1 i 2 k.c., 
która podyktowana 
jest 
ochroną 
osób 
uprawnionych 
do 
zachowku 
oraz 
uniemożliwieniem 
spadkodawcy 
rozdysponowania 
majątkiem 
za 
życia, 
a pozbawienie spadkobiercy zachowku przewidziane zostało jedynie przez 
wydziedziczenie, w wypadkach ściśle uregulowanych w art. 1008 i nast. k.c. 
Użyte w art. 993 k.c. pojęcie darowizny odnosi się do umowy uregulowanej w art. 
888 k.c., którą darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia 

 
7 
na  rzecz  obdarowanego kosztem swojego majątku, jeśli nie dotyczy bezpłatnych 
przysporzeń objętych art. 889 k.c. Przedstawiona analiza charakteru umowy 
przekazania gospodarstwa rolnego następcy określa cechy tej czynności 
prawnej,  które różnią ją od uregulowanej w kodeksie cywilnym umowy 
darowizny  i doprowadziły do uznania, że stanowi ona swoisty rodzaj umowy 
przenoszącej własność, wskazując na jej cywilnoprawną naturę oraz zakres 
stosowania do niej przepisów kodeksu cywilnego. Pośród tych cech kwestia 
nieodpłatności nie  miała  dominującego znaczenia. Wybór przez ustawodawcę 
takiego 
rodzaju 
umowy, 
a   nieskorzystanie 
z 
typów 
umów 
kodeksowo 
uregulowanych, był  podyktowany uwypuklonymi w orzecznictwie względami, 
prowadzącymi 
do przyjęcia, 
że 
nie 
jest 
ona 
darowizną. 
Podkreślenia 
wymaga  również 
sytuacja 
przejmującego 
gospodarstwo 
rolne, 
zarówno 
w  odniesieniu do przytoczonych wymagań ustawowych (art. 48 ustawy z dnia 
12  grudnia 1982 r.), jak  też związania  obowiązkiem pracy w tym gospodarstwie. 
Zgoda na przejęcie  gospodarstwa podejmowana była przy uwzględnieniu 
szczególnego  charakteru zawieranej  umowy, a fakt, że nie stanowi ona 
darowizny  nie był pozbawiony  znaczenia. Wybór  następcy również podlegał 
istotnym ograniczeniom, a w odniesieniu do  następcy, który nie przejął 
gospodarstwa  przewidziana została  możliwość udzielenia pomocy w uzyskaniu 
pracy zarobkowej lub zdobyciu zawodu. Uwzględniając szczególne znaczenie 
przepisów regulujących zachowek, ich  ochronną funkcję oraz wyinterpretowany 
zamiar 
ustawodawcy 
doliczenia 
do  substratu 
zachowku 
wszystkich 
świadczeń  nieodpłatnych, nie  można  przyjąć, że art. 993 k.p.c. objęta jest również 
umowa przekazania gospodarstwa rolnego  następcy, ponieważ na zasadzie 
analogii stosować należy do niej przepisy  o darowiźnie. Wykładnia funkcjonalna 
art. 
993 
k.c. 
oparta 
jedynie  na  nieodpłatności  świadczenia 
spadkodawcy 
nie   może  prowadzić 
do  wniosku, 
że  objęte 
nią 
będą  także 
świadczenia 
określone 
szczególnego    rodzaju   umową    pozakodeksową, 
wprowadzoną 
ustawą,   której nieodpłatność nie jest przyczyną    zawarcia, a   obowiązek 
świadczenia spadkodawcy stanowi wypełnienie  warunku otrzymania świadczeń 
z       ubezpieczenia      społecznego.      Nieodpłatność       umowy      przekazania,  

 
8 
będąca jedną z wielu cech umowy, wiązała się przecież z możliwością uzyskania 
świadczeń przez rolnika, dążeniem do podniesienia rentowności gospodarstwa 
rolnego, bez której niejednokrotnie nie byłoby możliwości  zrealizowania jej celu, bo 
na przeszkodzie stałoby obciążenie gospodarstwa spłatami. Podkreślenia wymaga, 
że nie wprowadziły zmian w charakterze umowy nowelizacje ustawy z dnia 
12 grudnia 1982 r., a w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. umowa przekazania jest 
obok darowizny, dożywocia i sprzedaży jednym z możliwych rozwiązań 
prowadzących do uzyskania świadczeń emerytalno-rentowych. Wbrew wysuwanym 
zapatrywaniom przyczyna umowy przekazania ma znaczenie także w relacjach 
pomiędzy spadkobiercami, na co wskazuje charakter świadczeń oczekiwanych 
przez przekazującego gospodarstwo. Nie ma niebezpieczeństwa obchodzenia 
przepisów o doliczaniu darowizn, jeśli odmienny od niej charakter umowy 
przekazania wprowadzony został ustawą. Ustawodawca nie zdecydował się 
również na zmianę art. 993 k.c., jak miało to miejsce w odniesieniu do zapisu 
windykacyjnego (art. 1 pkt 15 ustawy z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy - 
Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw - Dz. U. Nr 85, poz. 458). Nie było 
zatem podstaw, w ramach rozstrzygania przedstawionego zagadnienia prawnego, 
do stosowania analogii do umowy darowizny oraz do wyrażenia odmiennego 
stanowiska, na gruncie ustawy z dnia 12 grudnia 1982 r., niż to wynikające 
z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1991 r., III CZP 4/91, że wartości 
gospodarstwa rolnego przekazanego następcy nie uwzględnia się przy ustalaniu 
zachowku.          
 
Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c.  udzielił 
odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały.  
 
 
 
jw