III CA 462/26

Sygn. akt III Ca 462/26
UZASADNIENIE
W dniu 17 grudnia 2025 r. (sygn. akt I C 240/25) Sąd Rejonowy w Skierniewicach w sprawie z powództwa X. P. przeciwko (...) z siedzibą w N. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli oddalił powództwo, zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 287 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty oraz przyznał radcy prawnemu ustanowionemu z urzędu dla powoda – S. L. od Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Skierniewicach kwotę 332,10 zł wraz z podatkiem VAT tytułem opłaty i kwotę 171,32 zł tytułem zwrotu wydatków.
(wyrok k. 150)
W dniu 65 lutego 2026 r. apelację od powyższego wyroku złożyła strona powodowa zaskarżając orzeczenie w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu powód zarzucił naruszenie:
1) przepisów prawa procesowego, tj.:
a) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie w ocenie dowodu z zeznań świadka N. G. co skutkowało błędem w ustaleniach faktycznych poprzez brak ustalenia, iż powód podejmował szereg czynności zmierzających do zawarcia z pozwaną umowy o ustanowienie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego oraz że wielokrotnie w terminie przewidzianym przez ustawę składał zapewnienia w przedmiocie gotowości do zawarcia umowy o ustanowienie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego;
b) art. 302 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z przesłuchania powoda ze względu na brak jego stawiennictwa na posiedzeniu w sytuacji, gdy powód nie otrzymał wezwania do osobistego stawiennictwa na posiedzeniu co skutkowało brakiem ustalenia w stanie faktycznym, iż powód podejmował szereg działań zmierzających do zawarcia z pozwaną umowy o ustanowienie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego oraz, że wielokrotnie w terminie przewidzianym przez ustawę składał zapewnienia w przedmiocie gotowości do zawarcia umowy o ustanowienie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego;
2) przepisów prawa materialnego, tj. art. 15 ust. 4 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2024 r., poz. 558) poprzez jego błędną wykładnie oraz uznanie, że przekroczenie terminu zawitego skutkuje wygaśnięciem o zawarcie umowy o ustanowienie spółdzielczego prawa lokatorskiego w sytuacji, gdy dopuszczalne jest skorygowanie terminu ze względu na ważne okoliczności występujące w stanie faktycznym.
Mając na uwadze powyższe zarzuty powód wniósł o uwzględnienie powództwa w całości, ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, nieobciążanie powoda kosztami postępowania w całości, ponowne rozstrzygnięcie o kosztach pomocy prawnej udzielonej powodowi przed Sądem I instancji, przyznanie radcy prawnemu S. L. zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postepowaniu apelacyjnym.
(apelacja k. 157-158)
W odpowiedzi na ww. apelację pozwana wniosła o jej oddalenie w całości oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych.
(odpowiedz na apelację k. 173-176)
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jest nieuzasadniona.
Sąd Okręgowy przyjął za własne ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy, nie stwierdzając uchybień w ich ustaleniu ani podstaw do ich zmiany lub uzupełnienia. W tej sytuacji, w myśl art. 387 § 2 1 pkt 1) k.p.c., zbędne jest ponowne przytaczanie tych ustaleń.
W pierwszej kolejności należy rozważyć zarzuty naruszenia prawa procesowego, gdyż tylko w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym sprawy można dokonać oceny prawidłowości zastosowanych przepisów prawa materialnego.
W ocenie Sądu Okręgowego zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 302 § 1 k.p.c., nie zasługują na uwzględnienie.
Na początku należy wskazać, iż stosownie do treści art. 233 § 1 k.c. sąd ma swobodę w ocenie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się ostać, chociażby w równym stopniu na podstawie tego samego materiału dowodowego udałoby się wysnuć wnioski odmienne (zob. postanowienie SN z dnia 10 stycznia 2002 r., II CKN 572/99; wyrok SN z dnia 27 września 2002 r., II CKN 817/00). Sąd II instancji nie podzielił podniesionego przez powoda zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., uznając, że polegają on wyłącznie na bezpodstawnej polemice z zajętym przez Sąd Rejonowy stanowiskiem w sprawie. Wbrew twierdzeniom skarżącego Sąd nie pominął dowodu z zeznań świadka N. G. i ustalając stan faktyczny uwzględnił, iż powód po śmierci żony zgłosił się do pozwanej w celu uzyskania informacji co do możliwości uzyskania członkostwa w Spółdzielni, która wskazała, iż powinien wystąpić do Sądu do podział majątku, a następnie dostarczyć orzeczenie w tym zakresie, niemniej nie miało to znaczenia dla rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie. Decydujące znaczenie miał fakt, iż powód zaniechał złożenia na piśmie zapewnienia o gotowości do zawarcia umowy o ustanowienie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, zgodnie z treścią art. 15 ust. 4 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tj. Dz. U. z 2026 r., poz. 889).
Sąd prawidłowo pominął na podstawie art. 302 § 1 k.p.c. dowód z przesłuchania powoda na rozprawie w dniu 2 grudnia 2025 r. Przede wszystkim profesjonalny pełnomocnik powoda obecny na rozprawie nie zgłosił zastrzeżenia do protokołu na przedmiotowe postanowienie, w związku z czym powodowi, zgodnie z treścią art. 162 § 2 k.p.c., nie przysługuje prawo powoływania się na to uchybienie w dalszym toku postepowania (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 5 listopada 2020 r., I ACa 3/20, I.). Ponadto powód był wzywany do osobistego stawiennictwa na rozprawie i wezwanie otrzymał w trybie awizo (k. 145), zaś o rozprawie i konieczności stawiennictwa był poinformowany również jego pełnomocnik (k. 140).
W ramach prawidłowo ustalonego stanu faktycznego Sąd Rejonowy nie naruszył również przepisów prawa materialnego, tj. art. 15 ust. 4 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2024 r., poz. 558). Zgodnie z treścią cytowanego przepisu zapewnienie o gotowości do zawarcia umowy o ustanowienie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego powinno być bezwzględnie złożone na piśmie w terminie jednego roku od wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego w następstwie śmierci uprawnionego. Wskazany termin jest terminem zawitym, którego upływ skutkuje wygaśnięciem prawa. Bez znaczenia jest czy uchybienie terminowi było zawinione przez którąkolwiek ze stron.
Zdaniem Sądu Okręgowego w przedmiotowej sprawie nie było możliwości ewentualnego pominięcia skutków upływu terminu z art. 15 ust. 4 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych w konstrukcji nadużycia prawa podmiotowego, przewidzianej w art. 5 k.c., stanowiącym rozwiązanie ogólnosystemowe (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2017 r., I CSK 93/16, I.).
W nauce prawa reprezentowane są dwie koncepcje nadużycia prawa podmiotowego. Pierwsza z nich zakłada, że zawarty w art. 5 k.c. zakaz nadużycia prawa pozwala w każdym przypadku na realizację postulatów prawa sprawiedliwego ( ius aequm), nawet gdyby miało do tego dochodzić kosztem iuris stricti. Nadanie art. 5 charakteru klauzuli nadrzędnej w stosunku do innych przepisów prawa prywatnego miałoby przemawiać za jego działaniem w każdym przypadku, w którym stosowanie określonego przepisu prowadziłoby do rezultatu sprzecznego z zasadami słuszności lub sprawiedliwości. Zwolennicy drugiej, przeciwnej koncepcji dopuszczają stosowanie art. 5 k.c. jedynie w razie „czynienia ze swego prawa użytku”, tzn. możliwość skutecznego powołania się na nadużycie prawa podmiotowego wiążą wyłącznie z przypadkami wykonywania przez uprawnionego przysługującego mu prawa podmiotowego. Artykuł 5 nie jest traktowany jako uniwersalny środek czynienia sprawiedliwości i nie uprawnia sądu do działalności prawotwórczej, np. przez dokonywanie korekty skutków zdarzenia prawnego w sposób czyniący zadość poczuciu sprawiedliwości. Nie nadaje również sądowi kompetencji do stwierdzenia powstania albo niepowstania prawa podmiotowego, wbrew wnioskom wynikającym ze stosowania przepisów prawa stanowionego (tak m.in. uchwała składu siedmiu sędziów SN z 20.06.2013 r., III CZP 2/13, OSNC 2014/2, poz. 10). W tym ujęciu art. 5 k.c. nie jest normą nadrzędną w stosunku do innych norm obowiązującego prawa, a stosowanie tego przepisu jest wykluczone, gdy skutki prawne określonych zdarzeń prawnych powstają ex lege (por. uchwała składu siedmiu sędziów SN z 20.06.2013 r., III CZP 2/13).
Dominujące znaczenie zasadnie ma druga z zarysowanych koncepcji, ściślej nawiązująca do treści art. 5 k.c. Przyjęte w tym przepisie rozwiązanie należy uznać za celowe wyznaczenie przesłanek (a tym samym również granic) odmowy udzielenia ochrony prawnej: konkretnie w razie wykonywania prawa podmiotowego w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem wykonywanego prawa. Stosowanie art. 5 k.c. nie może więc wyrażać się w inny sposób, np. przez korektę skutków wynikających wprost z przepisów prawa, wpływ na kierunki wykładni przepisów itd. (zob. B. Janiszewska [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, cz. 1 (art. 1–55(4)), red. J. Gudowski, Warszawa 2021, art. 5).
W niniejszym postępowaniu nie chodziło o realizację prawa podmiotowego Spółdzielni, ale o wygaśnięcie uprawnienia powoda, które to zdarzenie prawne nie jest objęte dyspozycją art. 5 k.c. Z art. 5 k.c. nie można wywodzić roszczeń (np. o zawarcie umowy), a jedynie bronić się przed roszczeniami wymienionymi w tym przepisie (np. w procesie eksmisyjnym wytoczonym przez Spółdzielnię). Sąd Okręgowy w Łodzi podziela drugie z zaprezentowanych wyżej zapatrywań, dochodząc do wniosku, że przepis art. 5 k.c. nie może stanowić podstawy nieuwzględniania upływu terminu z art. 15 ust. 4 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych w procesie o zobowiązanie do przyjęcia w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej.
Podobnie też w powyższej kwestii wypowiedział się Sąd Apelacyjny w Łodzi, który w wyroku z dnia 27 lutego 2015 r. (sygn. akt I ACa 1143/14) podniósł, iż “mimo że mogą zaistnieć sytuacje, w których wskutek upływu terminu wygaśnięcie uprawnień do przyjęcia w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej z tytułu rękojmi będzie mogło budzić wątpliwości z punktu widzenia klauzul generalnych, to nie jest dopuszczalna ocena skutku upływu terminu określonego w art. 15 ust. 4 u.s.m. w świetle art. 5 k.c.”
Mając na uwadze powyższe, na mocy art. 385 k.p.c., apelacja powoda jako bezzasadna podlegała oddaleniu.
Sąd nie obciążył powoda kosztami postępowania apelacyjnego na podstawie art. 102 k.p.c., mając na uwadze trudną sytuację finansową powoda oraz okoliczność, że kwestia zastosowania klauzuli generalnej z art. 5 k.c. podlega ocenie sądu.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym Sąd orzekł na podstawie § 16 ust. 1 w zw. z § 8 pkt 2 w zw. z § 3 i § 4 ust. 1-3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2026 r., poz. 136).