III CA 1115/25

Sygn. akt III Ca 1115/25
POSTANOWIENIE
Dnia 23 czerwca 2026 r.
Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w następującym składzie:
Przewodniczący-Sędzia Sądu Okręgowego Tomasz Pawlik
po rozpoznaniu w dniu 23 czerwca 2026 r. w J. na posiedzeniu niejawnym sprawy
z wniosku Syndyka Masy Upadłości (...) Kasy (...) w upadłości w Ł.
z udziałem (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością we P.
o wpis
na skutek apelacji wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Rejonowego w Gliwicach
z dnia 24 września 2025 r., sygn. akt Dz. Kw. 10441/25
postanawia:
oddalić apelację.
SSO Tomasz Pawlik
Sygn. akt III Ca 1115/25
UZASADNIENIE
Wnioskodawca: syndyk masy upadłości Spółdzielczej Kasy (...) w upadłości z siedzibą w Ł., złożył wniosek o dokonanie w księdze wieczystej wpisu zmiany podmiotu będącego wierzycielem hipotecznym uprawnionym z tytułu hipoteki umownej pod numerem (...), poprzez wykreślenie aktualnej treści, (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością we P. i wpisanie nowego wierzyciela – wnioskodawcy, tj. (...) Kasy (...) w Ł. w upadłości, w związku z odstąpieniem przez wnioskodawcę od umowy cesji wierzytelności z dnia 28 marca 2013 r.
Jako podstawę wpisu wskazał dołączone do wniosku dokumenty: poświadczoną za zgodność z oryginałem kopię postanowienia sądu o ogłoszeniu upadłości wnioskodawcy – prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w Gliwicach z dnia 29 września 2016 r., sygn. XII GU 235/16, oryginał wezwania do wykonania umowy sprzedaży wierzytelności, skierowany przez wnioskodawcę do (...) sp. z o.o. w dniu 23 stycznia 2017 r. sporządzonego w formie pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym, poświadczony za zgodność z oryginałem przez notariusza wyciąg z księgi nadawczej wykazujący wysłanie do adresata wezwania z dnia 23 stycznia 2017 r., oryginał oświadczenia o odstąpieniu od umowy sprzedaży wierzytelności z dnia 1 marca 2017 r. sporządzonego w formie pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym, poświadczony za zgodność z oryginałem przez notariusza wyciąg z księgi nadawczej wykazujący wysłanie do adresata oświadczenia z dnia 1 marca 2017 r. oraz wydruk strony internetowej Poczty Polskiej umożliwiającej śledzenie przesyłek – S. ( http://emonitoring.poczta-polska.pl/).
Postanowieniem z dnia 26 sierpnia 2025 r. referendarz sądowy oddalił wniosek, wskazując przede wszystkim, że kserokopia poświadczona przez notariusza za zgodność z okazanym dokumentem, nadania przesyłki do „(...) ul. (...) wraz z wydrukiem ze śledzenia przesyłek – S., z którego wynika pojedyncze awizowanie przesyłki (pisma odstępującego od umowy), nie świadczy o jego skutecznym doręczeniu. Referendarz wskazał także, iż ustawowe odstąpienie od umowy przelewu wierzytelności wywołuje jedynie skutki obligacyjne a nie rzeczowe.
W skardze na postanowienie referendarza wnioskodawca kwestionował ocenę, że wezwanie do wykonania umowy cesji wierzytelności oraz oświadczenie syndyka o odstąpieniu od umowy cesji nie zostały skutecznie doręczone drugiej stronie umowy. Ponadto kwestionował pogląd prawny, że ustawowe odstąpienie od umowy przelewu wierzytelności wywołuje jedynie skutki obligacyjne (art. 494 k.c.).
Zaskarżonym postanowienie Sąd Rejonowy oddalił wniosek.
Działając w ramach kognicji sądu wieczystoksięgowego określonej w art. 626 8 § 2 k.p.c. ustalił, ze księga wieczysta (...) prowadzona jest dla nieruchomości lokalowej stanowiącej lokal mieszkalny położony w J., przy (...) i o powierzchni 47,14 m 2. W dziale II niniejszej księgi wieczystej jako właściciel wpisany jest M. D., syn O. i G. w całości. W dziale III ujawniono wpis roszczenia dotychczasowego właściciela gruntu o opłatę przekształceniową, zaś w dziale IV widnieje wpis hipoteki umownej na sumę 105.000,00 zł ujawnionej celem zabezpieczenia wierzytelności z tytułu: spłaty kapitału pożyczki w wysokości 70.000,00 zł, odsetek umownych wg zmiennej stopy procentowej, odsetek zmiennych za zaległe należności i prowizji oraz opłat manipulacyjnych, kosztów sądowych, kosztów postępowania windykacyjnego / egzekucyjnego w tym kosztów zawiadomień, wezwań do zapłaty, windykacji należności przez firmę windykacyjną, wypowiedzenia umowy pożyczki oraz innych zobowiązań wynikających z umowy pożyczki nr (...) z dnia 12.08.2011r. - do kwoty 35.000,00 zł. Wpisanym aktualnie wierzycielem hipotecznym jest (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością we P., przy czym do jego ujawnienia doszło wskutek ujawnienia zmiany wierzyciela hipotecznego – w miejsce pierwotnego wierzyciela, (...) Kasy (...) w Ł., na podstawie umowy sprzedaży wierzytelności z dnia 28 marca 2013 r. wraz z aneksem nr (...) do ww. umowy.
Odnosząc się do kwestii doręczenia korespondencji zawierającej odstąpienie od umowy stwierdził, że ze względu na specyfikę postępowania wieczystoksięgowego nie znajdują zastosowania przepisy dotyczące domniemania faktyczne doręczenia przesyłki nadanej u publicznego operatora pocztowego, jakim jest Poczta (...) S.A.
W tym sensie podzielił ocenę dokumentów dołączonych do wniosku poczynioną przez referendarza sądowego, że wnioskodawca dołączając poświadczone przez notariusza za zgodność z oryginałem kopie wyciągów z ksiąg nadawczych oraz wydruk ze strony internetowej systemu e-tracking (śledzenia przesyłek), nie są wystarczające do wykazania skutecznego doręczenia adresatowi ((...) sp. z o.o.) wysłanych mu przez wnioskodawcę pism: wezwania z dnia 23 stycznia 2017 r. oraz oświadczenia o odstąpieniu od umowy z dnia 1 marca 2017 r., w szczególności że z wydruku internetowego systemu śledzenia przesyłek wynika jedynie okoliczność jednej awizacji niepodjętej przez adresata przesyłki.
Niezależnie od powyższego, podzielił także ocenę prawną poczynioną przez referendarza sądowego, że ustawowe odstąpienie od umowy przelewu wierzytelności wywołuje jedynie skutki obligacyjne.
Od opisanego postanowienia apelację wniósł wnioskodawca.
Skarżący zarzucił Sądowi I instancji naruszenie art.233 § 1 k.p.c. poprzez błędne ustalenie, że dokumenty dołączone do wniosku (wezwanie, odstąpienie od umowy) nie zostały uczestnikowi skutecznie doręczone. Zarzucił także w tym kontekście naruszenie art.231 i art.626 8 k.p.c. poprzez uznanie, że postępowaniu wieczystoksięgowym nie znajdują zastosowania domniemania faktyczne. Jednocześnie podniósł obrazę art.491 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że odstąpienie od umowy przelewu wierzytelności wywiera jedynie skutki obligacyjne. Twierdził także, że z naruszeniem art.316 § 1 w zw. z art.13 § 2 k.p.c. Sąd I instancji nie wziął pod uwagę dołączonego do skargi na orzeczenie referendarza wyciągu z ksiąg rachunkowych wierzyciela.
W oparciu o powyższe skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i uwzględnienie wniosku; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Sąd Okręgowy zważył.
Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.
Trafna okazała się ocena Sądu I instancji, że samo odstąpienie przez wnioskującego syndyka od umowy sprzedaży wierzytelności nie skutkowało – w okolicznościach sprawy- zwrotnym przejściem na upadłego ograniczonego prawa na nieruchomości w postaci hipoteki zabezpieczającej wierzytelność będącej przedmiotem wcześniejszej cesji.
Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 13 stycznia 2012 r. sygn. akt I CSK 296/11 (OSNC 2012/7-8/91) w przypadku odstąpienia od umowy sprzedaży własności lub użytkowania wieczystego nieruchomości, odstąpienie od umowy powoduje tylko zniweczenie skutków obligacyjnych umowy sprzedaży. Do zwrotu prawa własności lub użytkowania wieczystego, do czego w wyniku skutecznego odstąpienia od umowy zobowiązany jest kupujący, potrzebna jest dodatkowa umowa o skutku rzeczowym, zawarta pomiędzy stronami umowy sprzedaży, od której skutecznie odstąpiono. Pogląd ten dotyczy także niewątpliwie sytuacji gdy odstąpiono od umowy sprzedaży wierzytelności wywołującej także skutek rzeczowy w postaci przejścia hipoteki na nabywcę. Odstąpienie od takiej umowy na zasadach ogólnych powoduje tylko zniweczenie skutków obligacyjnych umowy sprzedaży. W takiej sytuacji do zwrotu ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości w postaci hipoteki, do czego w wyniku skutecznego odstąpienia od umowy zobowiązany jest kupujący, potrzebna jest dodatkowa umowa o skutku rzeczowym zawarta pomiędzy stronami umowy sprzedaży, od której skutecznie odstąpiono.
Sytuacja mogłaby się przedstawiać odmiennie, gdyby syndyk odstąpił od umowy na podstawie art.98 § 1 prawa upadłościowego. W takiej sytuacji, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy we wspomnianym postanowieniu z 13 stycznia 2012 r., odstąpienie od umowy pociągało by za sobą ex tunc (od daty ogłoszenia upadłości) skutek obligacyjny i rzeczowy. Rzecz w tym, że art.98 § 1 ustawy prawo upadłościowe przyznaje prawo do odstąpienia od umowy w innej sytuacji niż przewidziana w kodeksie cywilnym. Po pierwsze, prawo do odstąpienia zostało zastrzeżone nie dla strony umowy sprzedaży, lecz może je wykonać syndyk, niewątpliwie chodzi więc o zapewnienie szybkiego odzyskania przez masę upadłości tego, co upadły świadczył na podstawie umowy. Po drugie, syndyk, aby wykonać prawo odstąpienia od umowy, jest dodatkowo ograniczony; o tym, czy może się nim posłużyć, nie decyduje samodzielnie, lecz musi mieć zgodę sędziego-komisarza. Po trzecie, inaczej niż w przypadku odstąpienia od umowy sprzedaży nieruchomości, które dokonuje się poza postępowaniem upadłościowym, druga strona nie może żądać tego, co świadczyła na podstawie tej umowy wprost od syndyka z masy upadłości, ale może dochodzić postępowaniu upadłościowym należności z tytułu wykonania zobowiązania i poniesionych strat, zgłaszając te wierzytelności sędziemu-komisarzowi. Te istotne odrębności pomiędzy ustawowym odstąpieniem od umowy uregulowanym w kodeksie cywilnym a odstąpieniem od umowy w postępowaniu upadłościowym uzasadniają odrębne traktowanie tych instytucji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2011 r., IV CSK 47/11, niepubl.).
Taki przypadek nie zachodzi jednak w niniejszym postępowaniu. Na wezwanie Sądu odwoławczego, w piśmie z 17 czerwca 2026 r. syndyk wyraźnie oświadczył, że przepis art.98 § 1 prawo upadłościowe nie znajdował zastosowania do dokonanego przez niego odstąpienia od umowy, wobec czego sędzia-komisarz nie wydawał co do tego żadnego rozstrzygnięcia.
Gdyby zatem nawet przyjąć, że odstąpienie od umowy oparte jednak było na uprawnieniu syndyka z art.98 § 1 prawa upadłościowego to nie byłoby ono w ogóle skuteczne z braku zgody sędziego – komisarza. Wypada przy tym podkreślić, że na gruncie art.98 ustawy prawo upadłościowe nie budzi wątpliwości, że zgody sędziego komisarza wymaga zarówno wykonanie kontynuowanie umowy wzajemnej jak i odstąpienie od niej (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2012 r. , B. P. (red.)„Prawo upadłościowe. Komentarz” WKP 2021).
Sąd I instancji wbrew zarzutowi apelacji nie mógł naruszyć art.316 § 1 k.p.c. Przy rozpoznawaniu wniosku o wpis w księdze wieczystej decydującego znaczenia nie ma bowiem z art. 316 § 1 k.p.c. - stan rzeczy z chwili orzekania, lecz - wobec szczególnego charakteru postępowania o wpis w księdze wieczystej - należy na podstawie art.29 u.k.w.h. w zw. z art. 192 pkt 3, art. 13 § 2, art. 626 6 § 1 i art. 626 8 § 2 k.p.c. uznać, że przy wpisie do księgi wieczystej decyduje stan rzeczy z chwili złożenia wniosku (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2015 r. II CSK 769/14). Podstawą wpisu mogą być dokumenty uzasadniające ten wpis, które powinny być złożone razem z wnioskiem o wpis. Ponieważ zakres rozpoznania wniosku o wpis jest ograniczony tylko do rozpoznania treści wniosku, załączonych do niego dokumentów oraz treści księgi wieczystej, a chwila złożenia wniosku o wpis rozstrzyga o kolejności wniosku, a zarazem z chwilą uwzględnienia wniosku o wpis ma on moc wsteczną od chwili złożenia wniosku, to uzasadnione jest stanowisko, że uwzględniony może być wniosek o wpis w księdze wieczystej oparty na dokumentach istniejących w chwili jego złożenia, a nie na dokumentach powstałych dopiero po złożeniu wniosku o wpis. W przeciwnym przypadku dokument stanowiący podstawę wpisu odnosiłby skutek prawny w okresie poprzedzającym jego powstanie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2016 r. V CSK 81/16).
W tej sytuacji nie można było uwzględnić w niniejszym postępowaniu wytworzonego po złożeniu wniosku o wpis (19.05.2025 r.) dokumentu z 4.09.2025 r. (k.101 akt) zatytułowanego „lista kredytów klienta”.
W sytuacji oceny, że dokonane przez syndyka odstąpienie od umowy nie wywarło skutków rzeczowych zbędne i niecelowe było odnoszenie się do pozostałych zarzutów apelacji.
Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji na zasadzie art.385 w zw. z art.13 § 2 k.p.c.
SSO Tomasz Pawlik