Pełny tekst orzeczenia III AUA 830/25

Sygn. akt III AUa 830/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 lipca 2026 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący: SSA Agata Pyjas-Luty
Protokolant: Magdalena Nenko-Cygan
po rozpoznaniu w dniu 28 lipca 2026 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z wniosku Ł. I.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w I.
o prawo do świadczenia wspierającego
na skutek apelacji Ł. I.
od wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach V Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
z dnia 4 kwietnia 2025 r. sygn. akt V U 2274/24
I. zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, że przyznaje Ł. I. prawo do świadczenia wspierającego od 1 stycznia 2024 roku do 30 czerwca 2031 roku,
II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w I. na rzecz Ł. I. kwotę 270 zł (dwieście siedemdziesiąt złotych) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, liczonymi od daty uprawomocnienia się niniejszego postanowienia do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.
sygn. akt III AUa 830/25
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2025r. (sygn. akt V U 2274/24) Sąd Okręgowy w Kielcach V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie Ł. I. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w I. z 16 września 2024r., którą uchylono prawo do świadczenia wspierającego dla Ł. I. za okres od dnia 3 lipca 2024r. do dnia 30 czerwca 2031r.
Sąd pierwszej instancji jako niesporną wskazał okoliczność, iż Ł. I. urodziła się (...) Decyzją z 18 czerwca 2024r. (...) Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie (...) ustalił dla Ł. I. poziom potrzeby wsparcia w wartości 95 punktów. Wnioskodawczyni od dnia 1 września 2022r. przebywa w ośrodku (...) Pensjonat (...) spółka jawna w J. i ponosi pełną odpłatność za koszty utrzymania w pensjonacie. Zaskarżoną decyzją organ rentowy uchylił przyznane w informacji z 3 września 2024r. prawo do świadczenia wspierającego za okres od dnia 3 lipca 2024r. do dnia 30 czerwca 2031r.
W powyższym, bezspornym stanie faktycznym, Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie nie jest zasadne. Przytoczył przepis art.5 pkt 1 ustawy z 7 lipca 2023r. o świadczeniu wspierającym, zgodnie z którym świadczenie wspierające nie przysługuje, jeżeli osoba, o której mowa w art.3 ust.2, została umieszczona w domu pomocy społecznej, w rodzinnym domu pomocy, zakładzie opiekuńczo-leczniczym, zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym, placówce zapewniającej całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku, o której mowa w przepisach o pomocy społecznej, zakładzie karnym, zakładzie poprawczym, areszcie śledczym albo schronisku dla nieletnich. W ocenie Sądu pierwszej instancji, placówka, w której przebywa wnioskodawczyni należy do katalogu wskazanych wyżej placówek. Z treści art.68 ust.1 ustawy z 12.03.2004r. o pomocy społecznej wynika, że opieka w placówce zapewniającej całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku polega na świadczeniu przez całą dobę usług: 1) opiekuńczych zapewniających: a) udzielanie pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, b) pielęgnację, w tym pielęgnację w czasie choroby, c) opiekę higieniczną, d) niezbędną pomoc w załatwianiu spraw osobistych, e) kontakty z otoczeniem; 2) bytowych zapewniających: a) miejsce pobytu, b) wyżywienie, c) utrzymanie czystości. Wnioskodawczyni, uprawniona do świadczenia wspierającego, przebywa całodobowo w Pensjonacie (...), gdzie ma zapewniony pełen zakres usług, a więc zaistniała negatywna przesłanka przysługiwania świadczenia wspierającego. Zdaniem Sądu Okręgowego nie jest trafne stanowisko wnioskodawczyni, że prawo do świadczenia wspierającego jest wyłączone jedynie wówczas, gdy osoba wymagająca opieki została umieszczona w takim zakładzie, a więc chodzi o osoby umieszczone w placówkach, w których pobyt jest finansowany lub współfinansowany ze środków publicznych. Powoływanie się na różne rozumienie pojęcia „umieszczona” i „przebywa” pozostaje bez wpływu na ocenę prawną stanu faktycznego niniejszej sprawy. W ocenie Sądu pierwszej instancji, osoba, która przebywa, czy też została umieszczona w Zakładzie Opiekuńczym, zgodnie z powołanym wyżej przepisem traci uprawnienie do świadczenia wspierającego w sytuacji, gdy placówka zapewnia całodobową, pełną opiekę, a tak jest w przypadku wnioskodawczyni. Z powyższych względów, Sąd Okręgowy oddalił odwołanie, orzekając na zasadzie art.477 14 §1 k.p.c.
Apelację od przedmiotowego wyroku złożyła odwołująca się. Zaskarżając wyrok w całości, zarzuciła:
1. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie przepisu art.5 pkt 1 ustawy o świadczeniu wspierającym poprzez dokonanie jego nieprawidłowej wykładni polegającej na uznaniu, iż zaistniały przesłanki negatywne wskazujące nie przysługiwanie prawa do świadczenia wspierającego wnioskodawcy;
2. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie przepisów Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej:
a) art.8 Konstytucji RP poprzez niezastosowanie przepisów Konstytucji w sposób bezpośredni;
b) art.32 Konstytucji RP poprzez zastosowanie przesłanki dyskryminującej osobę, która uzyskała decyzję (...) ustalającą poziom potrzeby wsparcia, a która przebywa w całodobowym domu opieki - w stosunku do osoby, która nie jest zmuszona korzystać z całodobowej profesjonalnej opieki;
c) art.67 Konstytucji RP poprzez odmowę prawa do świadczenia wspierającego dla osób niepełnosprawnych, pomimo iż wnioskodawczyni jest niezdolna do pracy ze względu na chorobę i inwalidztwo;
d) art.87 Konstytucji RP poprzez niezastosowanie Konstytucji RP w sposób bezpośredni przy rozpatrywaniu wniosku wnioskodawczyni o przyznanie świadczenia wspierającego;
e) art.178 ust.1 Konstytucji RP poprzez naruszenie obowiązku sędziowskiego oparcia rozstrzygnięcia sądowego w pierwszej kolejności na Konstytucji oraz ustawie pod warunkiem jej zgodności z Konstytucją RP;
3. mający wpływ na treść zaskarżonego wyroku błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia poprzez ustalenie, że wykładnia pojęcia „umieszczona” oraz „przebywa” w domu opieki pozostaje bez wpływu na ocenę prawną stanu faktycznego niniejszej sprawy.
Wskazując na powyższe zarzuty apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez przyznanie świadczenia wspierającego za okres od dnia złożenia wniosku o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia do (...) Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności do 30 czerwca 2031r., zasądzenie od organu rentowego na rzecz wnioskodawczyni kosztów procesu według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego, a ponadto dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania wnioskodawczyni w charakterze strony (w celu stwierdzenia faktów: przyczyn zamieszkania w domu opieki senioralnej, możliwości zaspokojenia potrzeb opieki we własnym miejscu zamieszkania, konieczności otrzymywania całodobowego wsparcia w codziennych czynnościach, sytuacji rodzinnej), a także dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z wystąpienia Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 3 lutego 2025r. w celu wykazania faktu dyskryminacji osób przebywających w całodobowych domach opieki senioralnej w odniesieniu do możliwości korzystania ze świadczenia wspierającego.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
Apelacja jest uzasadniona.
W niniejszej sprawie spór dotyczył spełnienia negatywnej przesłanki przysługiwania świadczenia wspierającego, określonej w art.5 pkt 1 ustawy z 7 lipca 2023r. o świadczeniu wspierającym (t.jedn.Dz.U.z 2026r., poz.873). Zgodnie z treścią tego przepisu, świadczenie wspierające nie przysługuje, jeżeli osoba uprawniona do świadczenia została umieszczona w domu pomocy społecznej, w rodzinnym domu pomocy, zakładzie opiekuńczo-leczniczym, zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym, placówce zapewniającej całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku, o której mowa w przepisach o pomocy społecznej, zakładzie karnym, zakładzie poprawczym, areszcie śledczym albo schronisku dla nieletnich. Z nadesłanego w toku postępowania apelacyjnego pisma Pensjonatu (...) z siedzibą w J. (k.90 a.s.) wynika, że odwołująca się przebywa w tej placówce całodobowo i sama w całości finansuje swój pobyt. Przedmiotowa placówka nie jest (...), nie korzysta z żadnych funduszy publicznych, lecz jest prywatną placówką opiekuńczo-rehabilitacyjną, działającą na zasadach komercyjnych, przeznaczoną dla osób starszych i niepełnosprawnych, która pomaga w opiece 24h na dobę. Miesięczny koszt pobytu w placówce stanowi kwotę 5.300 zł, do czego dochodzą koszty dodatkowe, między innymi lekarstwa, pampersy itp. W tej sytuacji należy rozważyć, czy placówka, w której przebywa wnioskodawczyni kwalifikuje się do podmiotów wymienionych w art.5 pkt 1 cytowanej wyżej ustawy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, dokonując interpretacji powyższego unormowania (art.5 pkt 1) należy uwzględnić cel świadczenia wspierającego, wskazany w art.3 ust.1 ww. ustawy, którym jest udzielenie osobom niepełnosprawnym mającym potrzebę wsparcia pomocy służącej częściowemu pokryciu wydatków związanych z zaspokojeniem szczególnych potrzeb życiowych tych osób. Analogiczny cel świadczenia wspierającego wynika z uzasadnienia projektu powołanej wyżej ustawy o świadczeniu wspierającym, w którym podniesiono, że celem świadczenia wspierającego jest udzielenie osobom z największymi trudnościami w samodzielnym funkcjonowaniu pomocy służącej częściowemu pokryciu wydatków związanych z zaspokojeniem ich szczególnych potrzeb życiowych. Projektodawca stwierdził także, że osoba z niepełnosprawnością ma być podmiotem rozstrzygającym odnośnie do tego, jak wykorzystywane ma być otrzymywane wsparcie. W ocenie Sądu drugiej instancji, finansowanie pobytu w prywatnej placówce zapewniającej całodobową opiekę wpisuje się w przedstawiony wyżej cel świadczenia wspierającego. Warto także zaznaczyć, że głównym powodem, dla którego ustawodawca wprowadził w art.5 pkt 1 ww. ustawy wyłączenie pobierania świadczenia wspierającego jest chęć uniknięcia podwójnego finansowania. Jeżeli bowiem osoba przebywa w instytucji, której działalność jest dotowana lub finansowana ze środków publicznych, to państwo ponosi już część kosztów jej utrzymania i opieki, zaś świadczenie wspierające, będące formą pomocy finansowej, w takim wypadku byłoby traktowane jako nieuzasadnione dublowanie wydatków.
Dokonując wykładni celowościowej przepisu art.5 pkt 1 ww. ustawy Sąd Apelacyjny uznał, że przewidziane w tym przepisie wyłączenie nie obejmuje pobytu w placówkach komercyjnych finansowanych ze środków własnych osób uprawnionych do świadczenia wspierającego, lecz dotyczy osób korzystających z instytucjonalnego wsparcia państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, przebywających w placówkach finansowanych ze środków publicznych. Zasady ponoszenia odpłatności za pobyt w placówkach należących do sektora pomocy społecznej regulują przepisy ustawy z 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (tj. Dz.U. z 2026r.,poz.639) i są one odmienne w przypadku placówek prowadzonych przez podmioty publiczne od tych, które odnoszą się do placówek prowadzonych przez podmioty niepubliczne. Na podstawie art.65 ust.1 tej ustawy, do domów pomocy społecznej prowadzonych przez podmioty niepubliczne, o których mowa w art.57 ust.1 pkt 2-4, jeżeli nie są one prowadzone na zlecenie organu jednostki samorządu terytorialnego, nie stosuje się przepisów art.55b, art.55c ust.6-8 oraz art.59-64b. W konsekwencji, koszty pobytu w placówkach komercyjnych, niekorzystających z finansowania ze środków publicznych (w formie dotacji, subwencji, kontraktów z NFZ, czy też innych źródeł wsparcia ze strony państwa lub jednostek samorządu terytorialnego), są ustalane na zasadach rynkowych. Z powyższego wynika, iż całodobowa opieka w placówce komercyjnej nie jest świadczeniem z budżetu państwa, ani jakiejkolwiek jednostki samorządu, a tym samym pobyt osoby niepełnosprawnej w takiej placówce nie powinien stanowić przesłanki negatywnej przyznania prawa do świadczenia wspierającego. Pozbawienie świadczenia wspierającego osoby, która ze względu na swój stan zdrowia zdecydowała się na skorzystanie z odpłatnej pomocy w prywatnej placówce zapewniającej całodobową opiekę nie znajduje uzasadnienia w celowościowej wykładni art.5 pkt 1 ww. ustawy.
Dodatkowo warto zwrócić uwagę na przepis art.16 ust.5 ustawy z 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.jedn.Dz.U.z2025r.,poz.1208 ze zm.), stosownie do którego zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie umieszczonej w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, co stanowi uregulowanie odpowiadające treści art.5 pkt 1 ustawy o świadczeniu wspierającym. Na gruncie art.16 ust.5 przywołanej wyżej ustawy, w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, zgodnie z którym aby można było uznać, że osoba przebywa w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, to dom pomocy społecznej, w którym przebywa, winien jej zapewnić nieodpłatne pełne utrzymanie, a choćby częściowe ponoszenie kosztów utrzymania w domu pomocy społecznej przez przebywającego uzasadnia przyznanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego (zob. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 czerwca 2009r., I OSK 1352/08; wyrok WSA w Warszawie z 5 października 2010r., I SA/Wa 1267/10, wyrok WSA w Krakowie z 13 listopada 2018r., III SA/Kr 984/18 i wyrok WSA w Łodzi z 5 marca 2020r., II SA/Łd 972/19). Powyższy pogląd prawny można odnieść także do świadczenia wspierającego, zważywszy na podobne brzmienie i cel przyświecający omawianym unormowaniom, tj. art.5 pkt 1 ustawy o świadczeniu wspierającym oraz art.16 ust.5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Końcowo należy odnotować wyrok tutejszego Sądu Apelacyjnego z dnia 15 lipca 2026r. (III AUa 1035/25), na mocy którego oddalono apelację organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach z 7 maja 2025r. (V U 2793/24), którym przyznano świadczenie wspierające osobie przebywającej w komercyjnej placówce opiekuńczej.
Podsumowując, Sąd drugiej instancji stwierdził, że skoro odwołująca się ponosi pełną odpłatność za pobyt w prywatnej placówce, zapewniającej jej całodobową opiekę, to nie została spełniona negatywna przesłanka przysługiwania świadczenia wspierającego z art.5 pkt 1 ww. ustawy. Nie budzi bowiem wątpliwości, że koszty pobytu odwołującej się w placówce opiekuńczej nie są finansowane ze środków publicznych, a zatem w rozpatrywanym przypadku nie dochodzi do zdublowania wydatków ponoszonych przez państwo, który to problem stał się przyczyną wprowadzenia analizowanej regulacji (art.5 pkt 1 ww. ustawy). Odwołująca się nie może zostać pozbawiona możliwości dokonania wyboru sposobu zaspokojenia swoich potrzeb w zakresie całodobowej opieki (poprzez zatrudnienie opiekuna lub pobyt w odpowiedniej placówce), czemu służy świadczenie wspierające. Zastosowane przez organ rentowy rozwiązanie stoi w sprzeczności z celem świadczenia wspierającego oraz założeniami wyrażonymi w projekcie ustawy o świadczeniu wspierającym.
Wobec powyższego, Sąd Apelacyjny - odmiennie niż Sąd pierwszej instancji - uznał, że odwołującej się przysługuje świadczenie wspierające w związku ze zrealizowaniem wymogu z art.2 powołanej wyżej ustawy oraz niespełnieniem przesłanki negatywnej z art.5 pkt 1 tej ustawy. W odniesieniu do terminu ustalenia prawa do świadczenia wspierającego przepis art.26 ust.1 ww. ustawy stanowi, że prawo do świadczenia wspierającego ustala się od miesiąca, w którym wpłynął wniosek, przy czym według art.26 ust.2 tej ustawy, jeżeli w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia wydania decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia, zostanie złożony wniosek, prawo do świadczenia wspierającego ustala się od miesiąca, w którym złożono wniosek o wydanie decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia. Zgodnie natomiast z art.26 ust.5 ww. ustawy, prawo do świadczenia wspierającego ustala się na czas ważności decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia, do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności tej decyzji. Mając na uwadze cytowaną wyżej regulację, odwołującej się należy przyznać świadczenie wspierające od miesiąca złożenia wniosku o wydanie decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia, czyli na okres od 1 stycznia 2024r. do 30 czerwca 2031r. Z tego względu, Sąd drugiej instancji zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego w sposób opisany w sentencji, orzekając na mocy art.386 §1 k.p.c.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu (art.98 k.p.c.) poprzez zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej się tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu drugoinstancyjnym kwoty 270 zł, obliczonej przy zastosowaniu §10 ust.1 pkt 2 w zw. z §9 ust.2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.jedn.Dz.U.z 2026r.,poz.118 - w brzmieniu obowiązującym w fazie postępowania apelacyjnego), którą to kwotę przyznano z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od daty uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty w myśl art.98 §1 1 k.p.c. zdanie pierwsze.
Agata Pyjas-Luty