III AUa 720/25

Sygn. akt III AUa 720/25 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 31 marca 2026 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Iwona Szybka Protokolant: starszy sekretarz sądowy Ś. S. po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 marca 2026 r. w H. sprawy Ł. Ś. (1) przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. o rekompensatę z tytułu pracy w szczególnych warunkach na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. od wyroku Sądu Okręgowego w Kaliszu z dnia 13 maja 2025 r. sygn. akt V U 112/25 oddala apelację. Iwona Szybka Sygn. akt III AUa 720/25 UZASADNIENIE Decyzją z dnia 22 listopada 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. przyznał Ł. Ś. (1) prawo do emerytury oraz odmówił prawa do rekompensaty z tytułu wykonywania pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze argumentując, że ubezpieczony nie wylegitymował się minimum 15 -to letnim okresem takiej pracy. Według organu rentowego, ubezpieczony wykazał 14 lat, 3 m-ce i 14 dni, przypadające na czas od 1 września 1994 r. do 23 maja 2002 r. i od 10 maja 2003 r. do 31 grudnia 2008 r. Ł. Ś. (1) w odwołaniu wniósł o zmianę decyzji i przyznanie prawa do rekompensaty. Wskazał, że obok uznanych okresów, legitymuje się dalszymi okresami aktywności zawodowej, w tym pracy wykonywanej w szczególnym charakterze na stanowisku katechety, w latach 1983-1990 i w okresie 25 lutego 2002 r. do 8 maja 2003 r. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 13 maja 2025 r. Sąd Okręgowy w Kaliszu zmienił sporną decyzję i przyznał Ł. Ś. (1) prawo do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach od dnia 1 sierpnia 2024 r. Sąd pierwszej instancji ustalił, że Ł. Ś. (1) urodzony (...) , w dniu 18 listopada 2003 r. wystąpił do ZUS z wnioskiem o ustalenie kapitału początkowego. We wniosku zaznaczył m.in., że w latach 1983-1992 pracował w gospodarstwie rolnym zaznaczając jednocześnie, że od 1 września 1983 r., do dnia 30 czerwca 1990 r. pracował w Parafii X. w D. . Podał nadto, że od dnia 1 września 1995 r. pozostaje w zatrudnieniu w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych w D. . Do akt organu rentowego złożył świadectwo pracy z dnia 20 kwietnia 1994 r., wystawione mu przez (...) w D. . Wskazano w nim, że Ł. Ś. (1) pracował w niej w pełnym wymiarze czasu pracy, jako katecheta. W zaświadczeniu z dnia 9 października 2003 r., wystawionym przez Zespół Szkół (...) w D. podano, że Ł. Ś. (1) jest tam zatrudniony od dnia 1 września 1995 r., w pełnym wymiarze godzin pracy, jako nauczyciel religii. Decyzją z dnia 14 stycznia 2008 r. organ rentowy ustalił ubezpieczonemu kapitał początkowy. Wskazał, że nie uwzględnił m.in. wnioskowanego okresu pracy w gospodarstwie rolnym, skoro przy ustalaniu kapitału okresów takich się nie uwzględnia. Takiej samej treści rozstrzygnięcie zawarł w decyzji o ponownym ustaleniu kapitału początkowego z dnia 25 kwietnia 2024 r. Ł. Ś. (1) od decyzji tej nie wniósł odwołania. Do wniosku o prawo do emerytury ubezpieczony dołączył świadectwo pracy z dnia 29 sierpnia 2024 r. wystawione przez Zespół Szkół (...) w D. . Zgodnie z jego treścią, Ł. Ś. (1) w okresie 1 września 1995 r. do 29 sierpnia 2024 r. pracował jako nauczyciel religii, przy czym w okresie tym, do dnia 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnym charakterze, jako nauczyciel. W konsekwencji tak poczynionych ustaleń Sąd Okręgowy uznał odwołanie za uzasadnione. Cytując treść przepisów regulujących tematykę niniejszego postępowania, tj. art. 2 pkt 5 oraz art. 21 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych Sąd Okręgowy wyjaśnił czym jest rekompensata i omówił przesłanki jej przyznania. Wskazał, iż spór sprowadzał się do ustalenia, czy ubezpieczony posiada wymagany 15 letni staż pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze. W ocenie Sądu pierwszej instancji przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, że ubezpieczony spełnia wszystkie przesłanki nabycia prawa do rekompensaty. Nie było podstaw do odmowy uwzględnienia do okresu pracy w szczególnym charakterze (pracy nauczycielskiej) okresu od dnia 24 maja 2002 r. do dnia 9 maja 2003 r. Organ rentowy w ogóle nie wyjaśnił powodów takiej odmowy. Z treści świadectwa pracy z dnia 29 sierpnia 2024 r. wynikało, że ubezpieczony w latach 2002/2003 przebywał na urlopie bezpłatnym, tj. jedynie w dniach 24 maja 2002 r. i 9 maja 2003 r. Oznacza to, że Ł. Ś. (1) w pozostałym okresie od dnia 25 maja 2002 r., do dnia 8 maja 2003 r. był aktywny zawodowo, w pełnym wymiarze czasu pracy, jako nauczyciel religii. Okoliczność ta jest dostateczna do uznania, że legitymuje się on wystarczającym stażem pracy do przyznania prawa do rekompensaty. Dalej Sąd Okręgowy wskazał, że ubezpieczony legitymuje się nadto okresem pracy wykonywanej w szczególnym charakterze, przypadającym na lata 1983-1990. Bez znaczenia był fakt, że były pracodawca – (...) w D. , nie realizowała obowiązku zgłoszenia ubezpieczonego do ubezpieczeń społecznych i odprowadzenie należnych z tego tytułu składek. Zgodnie bowiem z utrwalonym poglądem judykatury w przypadkach, w których obowiązek składkowy realizują za ubezpieczonych płatnicy niebędący ubezpieczonymi, nie ma podstaw prawnych ani uzasadnienia dla przyjęcia, że ubezpieczeni mogliby ponosić najdalej idące negatywne konsekwencje prawne zaniechań lub zaniedbań nierzetelnych płatników, którzy nie opłacili w całości lub w części należnych składek z przyczyn niedotyczących ubezpieczonych, a organ ubezpieczeń społecznych zaniechał lub zaniedbał wymierzenia lub egzekucji należnych składek za ubezpieczonego od płatnika takich składek. Konkludując Sąd Okręgowy uznał, że Ł. Ś. (1) legitymuje się wymaganym okresem pracy w szczególnym charakterze – nauczyciela (art. 32 ust. 3 pkt 5 ustawy emerytalnej), uprawniającym go do dochodzonej z tego tytułu rekompensaty, wobec czego decyzja podlegała zmianie na podstawie art. 477 14 § 2 k.p.c. Organ rentowy objął powyższy wyrok apelacją, zaskarżając go w całości i zarzucając: 1. 
        błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że ubezpieczony legitymuje się wymaganym, co najmniej 15 letnim okresem zatrudnienia w warunkach szczególnych, podczas gdy okoliczności sprawy o tym nie przesądzają; 2. 
        naruszenie art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych poprzez ustalenie prawa do wnioskowanego świadczenia w sytuacji, gdy ubezpieczony nie spełnia warunków, gdyż nie legitymuje się wymaganym okresem zatrudnienia w warunkach szczególnych na dzień 1 stycznia 2009 r. Wskazując na powyższe apelujący wniósł o zmianę wyroku poprzez oddalenie odwołania, alternatywnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu organ rentowy wskazał, iż okres od 24 maja 2002 r. do 9 maja 2003 r. został już uwzględniony, wobec czego Sąd pierwszej instancji ponownie go zaliczając okres ten zdublował. Co do uwzględnionego okresu od 1983 r. do 1990 r. podniósł, że nie jest wiadomym, czy wykonywana w spornym okresie praca katechety była pracą stałą, w co najmniej połowie wymiaru czasu pracy obowiązującego nauczycieli. Sąd odstąpił bowiem od koniecznych w tym kontekście ustaleń. Ł. Ś. (2) wniósł o oddalenie apelacji. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja jest bezzasadna i jako taka podlega oddaleniu. Kontrola instancyjna zaskarżonego rozstrzygnięcia doprowadziła do pełnej akceptacji ustaleń poczynionych przez Sąd pierwszej instancji oraz uznania, że z dokonanej oceny prawnej sąd ten wyprowadził słuszny wniosek o zasadności uwzględnienia odwołania Ł. Ś. (1) . Sąd Okręgowy w sposób prawidłowy ustalił stan faktyczny w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, zaś w swych ustaleniach i wnioskach nie wykroczył poza ramy swobodnej oceny wiarygodności i mocy dowodów wynikające z przepisu art. 233 § 1 k.p.c. , nie popełnił też błędów w rozumowaniu w zakresie zarówno ustalonych faktów, jak też ich kwalifikacji prawnej, które uzasadniałyby zmianę bądź uchylenie rozstrzygnięcia. Całość podjętych ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji przedstawiona w pisemnym uzasadnieniu wyroku zasługuje na akceptację. Ustalenia te jako prawidłowe, a nadto nie wymagające zmiany ani uzupełnienia Sąd Apelacyjny przyjmuje za własne ( art. 387 § 2 1 pkt 1 k.p.c. ). Sąd Odwoławczy w pełni podziela także ocenę prawną, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji, uznając ją za wyczerpującą. Przyjmując za własne dokonane w tym zakresie oceny Sądu pierwszej instancji, Sąd Odwoławczy nie widzi potrzeby powtarzania w całości trafnego wywodu prawnego ( art. 387 § 2 1 pkt 2 k.p.c. ). Dla przejrzystości wywodu przypomnieć należy, że Ł. Ś. (2) domagał się przyznania prawa do rekompensaty za pracę w warunkach szczególnych. Jedną z przesłanek uzyskania tego prawa jest wykazanie co najmniej 15 letniego okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 32 ust. 1 i 3 ustawy rentowej. Organ rentowy ustalił zaś, iż ubezpieczony legitymuje się stażem pracy w szczególnym charakterze w wymiarze 14 lat, 3 miesięcy i 14 dni. Przedmiotem sporu było więc ustalenie, czy ubezpieczony ma prawo do ustalenia wysokości emerytury z uwzględnieniem rekompensaty za pracę w szczególnym charakterze, stanowiącej dodatek do kapitału początkowego. Jednocześnie zauważyć należy, że praca nauczyciela jest pracą w szczególnym charakterze. Ł. Ś. (2) domagał się doliczenia dwóch okresów zatrudnienia: w latach 1983 - 1990 w Rzymskokatolickiej (...) X. w D. , gdzie pracował na stanowisku katechety oraz od 25 lutego 2002 r. do 8 maja 2003 r. w Zespole Szkół (...) w D. , gdzie pracował jako nauczyciel religii. Co do drugiego okresu stwierdzić należy, iż faktycznie został on już uwzględniony przez organ rentowy i wliczony w poczet uznanego okresu stażu pracy w szczególnym charakterze, wynoszącego 14 lat, 3 miesiące i 14 dni. Jak wynika z pisma organu rentowego z dnia 18 marca 2026 r. (data wpływu) do ustalenia prawa do rekompensaty uwzględniono już okres od 25 lutego 2002 r. do 8 maja 2003 r. który to okres błędnie nie został wykazany w zaskarżonej decyzji. Z tego względu dla przyznania ubezpieczonemu prawa do wnioskowanego świadczenia konieczne było ustalenie, czy okres pracy w Rzymskokatolickiej (...) X. w D. może zostać uwzględniony do stażu szczególnego. Sąd pierwszej instancji na powyższe pytanie udzielił twierdzącej odpowiedzi. Podkreślił, że ubezpieczony w okresie od 1 września 1983 r. do 30 czerwca 1990 r. zatrudniony był na stanowisku katechety w pełnym wymiarze czasu pracy. Sąd Okręgowy wskazał, że w aktach rentowych znajduje się świadectwo pracy z 20 kwietnia 1994r., w którym wskazano pełny wymiar czasu pracy. Utrwalone jest stanowisko judykatury, że okres nauczania religii w katechizacji parafialnej w ramach stosunku pracy przed dniem 25 października 1991 r. jest okresem pracy nauczycielskiej w rozumieniu art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jedn. tekst: Dz. U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) i nie ma podstaw prawnych, ani aksjologicznych, do różnego traktowania katechizacji (nauki religii), ani w zależności od tego, kto był jej nauczycielem, ani od miejsca, gdzie się odbywała, w szkole, czy też w parafii, wobec czego okres nauczania religii w katechizacji parafialnej w ramach stosunku pracy, przed dniem 25 października 1990 r. jest okresem pracy nauczycielskiej, który zalicza się do okresu pracy w warunkach szczególnych (por. uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów z dnia 13 czerwca 2001 r., III ZP 32/00, Legalis). W wyroku z dnia 5 maja 2005 r. Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że wcześniejszy dyskryminujący polityczny aspekt nielegalnego eliminowania lub utrudniania nauczania religii w ramach uznanych formalnych nauczycielskich stosunków pracy nie sprzeciwia się uznaniu okresów rzeczywistego wykonywania pracy katechetycznej za okresy zatrudnienia w ramach stosunku pracy, jeżeli w tym stosunku prawnym dominowały cechy charakterystyczne dla zobowiązania pracowniczego ( art. 22 § 1 i 11 KP ), takie jak: osobiste świadczenie pracy podporządkowanej co do rodzaju, czasu i miejsca katechezy i to bez względu na możliwość uzyskiwania wynagradzania za tę pracę, która była okresowo niepłatna, również po formalnym wprowadzeniu nauczania religii do szkół i innych placówek oświatowo-wychowawczych (por. II UK 220/04, Legalis). W apelacji organ rentowy z powyższymi poglądami judykatury nie polemizuje, a jedynie zarzuca, że Sąd Okręgowy nie poczynił ustaleń co do wymiaru czasu pracy, wobec czego nie jest wiadomym, czy ubezpieczony świadczył tę pracę stale i w pełnym wymiarze. Jest to zarzut bezpodstawny albowiem Sąd Okręgowy ustalił na podstawie świadectwa pracy, że ubezpieczony pracował jako nauczyciel katecheta w pełnym wymiarze czasu pracy. A ustalenie to zostało poczynione na podstawie świadectwa pracy z dnia 20 kwietnia 1994r., któremu Sąd Okręgowy dał wiarę, a organ rentowy nie zarzucił wadliwości tego świadectwa. Poświadczone notarialnie świadectwo pracy wystawione przez Parafię X. w D. w dniu 20 kwietnia 1994 r., potwierdza wykonywanie przez ubezpieczonego pracy katechety w pełnym wymiarze czasu pracy (pełny etat). Uznać zatem należało, iż taki wymiar czasu pracy faktycznie obowiązywał ubezpieczonego. Konkludując stwierdzić należy, że ubezpieczony w spornym okresie pracował w wymiarze pełnego etatu, co jest wystarczające dla zaliczenia tego okresu do pracy w szczególnym charakterze. Z tego powodu ubezpieczony wykazał, iż spełnił wszystkie przesłanki nabycia prawa do rekompensaty, skoro posiada staż pracy szczególnej wynoszący ponad 15 lat. Kierując się wskazaną argumentacją Sąd Apelacyjny nie podzielając zarzutów apelacji i nie znajdując podstaw, które należałoby uwzględnić z urzędu, na podstawie art. 385 k.p.c. orzekł o jej oddaleniu. Iwona Szybka