III AUA 1118/26

Sygn. akt III AUa 1118/26
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 18 sierpnia 2026 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie:
Przewodnicząca: sędzia SA Renata Szelhaus
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym
w dniu 18 sierpnia 2026 r. w Warszawie
sprawy (...) Kasy (...) Bank (...) S.A. w L.
przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w L.
o zwrot wypłaconych świadczeń
na skutek apelacji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w L.
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie XXI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
z dnia 29 stycznia 2024 r. sygn. akt XXI U 1836/23
1. oddala apelację;
2. zasądza od Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w L. na rzecz (...) Kasy (...) Bank (...) S.A. w L. zwrot kosztów postępowania apelacyjnego i kasacyjnego, których szczegółowe wyliczenie pozostawia Referendarzowi Sądowemu w Sądzie Okręgowym w Warszawie..
Renata Szelhaus
Sygn. akt III AUa 1118/26
UZASADNIENIE
(...)Bank (...) S.A. w L. (dalej: bank) odwołał się od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno – Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: organ rentowy) z dnia 13 października 2023 r. w przedmiocie zobowiązania Dyrektora (...) do zwrotu kwoty 49 432, 3 zł.
Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania.
Sąd Okręgowy w Warszawie XXI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z dnia 29 stycznia 2024r., sygn. akt XXI U 1836/23 w pkt 1. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził, iż (...) S.A. w L. nie jest zobowiązana do zwrotu świadczenia w kwocie 49 432,13 zł, zaś w pkt 2. rozstrzygnął o kosztach zastępstwa procesowego na rzecz odwołującego się Banku.
Wyrok Sądu Okręgowego oparty został następujących ustaleniach faktycznych:
16 października 2013 r. J. S. ustanowił N. L. (1) pełnomocnikiem bez ograniczeń do rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego. J. S. zmarł 28 czerwca 2020 r. Organ wypłacił na konto J. S. emeryturę za okres od 1 lipca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r. w łącznej wysokości 141 515,94 zł. 9 września 2021 r. N. L. (1) wypłaciła z rachunku J. S. kwotę 360 000 zł. 31 lipca 2023 r. organ rentowy dowiedział się o śmierci J. S.. Pismem z 9 sierpnia 2023 r. organ rentowy zwrócił się do banku o zwrot kwoty 141 515,94 zł przekazanej na rachunek J. S. za okres od 1 lipca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r. 25 sierpnia 2023 r. bank dokonał zwrotu na rzecz organu kwoty 92 083,81 zł, która pozostała na rachunku J. S.. Pismem z 28 sierpnia 2023 r. bank poinformował organ rentowy, że 9 września 2021 r. pełnomocnik ustanowiony do rachunku J. S. dokonał wypłaty z rachunku, która uniemożliwia zwrot całej żądanej przez organ kwoty. Jednocześnie bank wskazał dane pełnomocnika, który dokonał wypłaty.
Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie wskazanych wyżej dokumentów zebranych w aktach sprawy i aktach rentowych. W ocenie Sądu Okręgowego dokumenty znajdujące się w aktach sprawy są autentyczne, a ich treść nie budzi wątpliwości, ponadto nie były one także kwestionowane przez żadną ze stron.
Sąd Okręgowy ocenił, że odwołanie (...) Spółki Akcyjnej w L. zasługuje na uwzględnienie.
Sąd Okręgowy stwierdził, że w niniejszej sprawie nie było sporne to, że świadczenie przekazane na rachunek J. S., dotyczyło miesięcy następujących po miesiącu, w którym nastąpiła jego śmierć, a zatem, że było to świadczenie nienależne. Nie było sporne również to, że pełnomocniczka do rachunku bankowego J. S. wypłaciła środki z rachunku zmarłego, co skutkowało częściową niemożliwością zrealizowania wniosku organu o zwrot świadczeń nienależnie wypłaconych zmarłemu. Bezsporne pozostawało także, że bank zawiadomił o tym organ w terminie 30 dni od otrzymania wniosku, wskazując dane pełnomocniczki, która pobrała wypłaty. Kwestią sporną było to, czy zaistniały przesłanki skutkujące zwolnieniem banku z obowiązku zwrotu świadczenia nienależnego, wskazane w art. 55 ust. 3 Prawa bankowego, na które bank powoływał się w odwołaniu.
Wskazać należy, że na gruncie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ustawa emerytalna), kwestię zwrotu świadczeń wypłaconych przez organ za miesiące następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy, regulowana jest w art. 138 i 138a.
Art. 138 ust. 3 ustawy emerytalnej ma zastosowanie, jeżeli tego rodzaju świadczenie wypłacone zostanie osobie trzeciej. Zgodnie z tym przepisem, za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu art. 138 ust. 1 uważa się również świadczenia wypłacone z przyczyn niezależnych od organu rentowego innej osobie niż wskazana w decyzji tego organu. Do zwrotu takich świadczeń jest wówczas zobowiązana osoba, która je pobrała.
Zgodnie natomiast z art. 138a ustawy emerytalnej, podmiot prowadzący rachunek płatniczy oraz bank i (…) są obowiązani zwrócić organowi rentowemu kwoty świadczeń przekazane na ten rachunek albo instrument płatniczy, za miesiące następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy. Zaznaczenia wymaga, że przepis art. 138a jest zamieszczony w rozdziale 4 działu IX ustawy, odnoszącym się do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, egzekucji i potrąceń ze świadczeń. Jest to zatem przepis dotyczący zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w warunkach, których nie obejmuje swoim zakresem art. 138 ustawy. Art. 138a ustawy emerytalnej odnosi się więc do wpłat dokonanych na rachunek prowadzony indywidualnie dla świadczeniobiorcy i ma na celu umożliwienie organowi rentowemu odzyskania świadczeń, które bez jego winy zostały wypłacone pomimo ustania do nich prawa, a nie ma podstaw, aby uznać, że pobrała je jakakolwiek osoba, która zobowiązana byłaby do ich zwrotu w myśl zasad zapisanych w art. 138 tej ustawy (wyrok Sądu Najwyższego z 26 października 2022 r. II USKP 10/22).
Zgodnie z art. 55 ust. 1 pkt 2 Prawa bankowego, w przypadku śmierci posiadacza rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej bank jest obowiązany wypłacić z tych rachunków kwotę równą wpłatom na rachunki dokonanym przez organ wypłacający świadczenie z ubezpieczenia lub zabezpieczenia społecznego, które nie przysługiwały za okres po śmierci posiadacza rachunku, wskazaną we wniosku organu wypłacającego to świadczenie lub uposażenie, skierowanym do banku wraz z podaniem numerów rachunków, na które dokonano wpłat. Natomiast zgodnie z art. 55 ust. 3 Prawa bankowego, bank jest zwolniony od wypłaty pełnej lub częściowej kwoty, o której mowa w ust. 1 pkt 2, jeżeli przed otrzymaniem wniosku organu wypłacającego świadczenie lub uposażenie dokonał z tych rachunków wypłat innym uprawnionym osobom, które to wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części, oraz w terminie 30 dni od otrzymania wniosku poinformuje o tym ten organ, wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłaty. Taka informacja umożliwia bowiem organowi rentowemu identyfikację osób, wobec których byłoby możliwe dochodzenie zwrotu nienależnych świadczeń na podstawie art. 138 ust. 3 w związku z art. 138 ust. 1 ustawy emerytalnej (wyrok Sądu Najwyższego z 9 marca 2012 r., I UK 327/11, LEX nr 1212048; wyrok Sądu Najwyższego z 26 października 2022 r., II USKP 10/22).
Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy ocenił, że w niniejszej sprawie art. 55 ust. 3 Prawa bankowego miał zastosowanie. Odwołujący się bank wskazał organowi rentowemu dane osoby, która dokonała wypłaty z rachunku zmarłego, która nie pozwala zrealizować wniosku o zwrot w części, w terminie 30 dni od otrzymania wniosku. Bank wskazał imię i nazwisko osoby dokonującej wypłaty i jej dane adresowe. Bank umożliwił zatem organowi rentowemu identyfikację osoby, wobec której jest możliwe dochodzenie zwrotu nienależnych świadczeń na podstawie art. 138 ust. 3 w związku z art. 138 ust. 1 ustawy emerytalnej.
Ubocznie należy wskazać, że przedstawiony przez organ rentowy pogląd, zgodnie z którym osobami uprawnionymi do otrzymania wypłaty z rachunku w rozumieniu art. 55 ust. 3 ustawy 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 z późn. zm., dalej: Prawo bankowe) są tylko podmioty wymienione w art. 56 tej ustawy, nie znajduje uzasadnienia w treści obowiązujących przepisów.(Sąd Apelacyjny w Szczecinie, sygn. III AUa 157/17; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 10 grudnia 2020 r., III AUa 934/20).
W konsekwencji stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie brak było podstaw do uznania, że wypłata dokonana przez pełnomocnika do konta J. S. po jego śmierci, ale przed powzięciem przez bank informacji o śmierci świadczeniobiorcy, dokonana została przez osobę nieuprawnioną do wypłaty w rozumieniu art. art. 55 ust. 3 ustawy Prawo bankowe.
Z uwagi na to, na podstawie art. 477 14 § 2 k.p.c., Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję poprzez stwierdzenie, że Bank (...) S.A. nie jest zobowiązany do zwrotu nienależnie wypłaconego świadczenia w kwocie 49 432,13 zł. Podstawę prawną rozstrzygnięcia o kosztach zastępstwa procesowego strony pozwanej stanowił art. 98 § 1 k.p.c., na mocy którego sąd zasądził od organu rentowego na rzecz odwołującego zwrot kosztów zastępstwa prawnego. Przy ustalaniu wynagrodzenia pełnomocnika odwołującego się miała zastosowanie regulacja § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
Apelację od wyroku Sądu Okręgowego złożył Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego art. 138a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez niezastosowanie i uznanie że Odwołujący nie jest zobowiązany do zwrotu świadczenia (Dz. U. z 2023 r., poz. 996);
2. naruszenie art. 55 ust. 1 punkt 2, ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 z późn. zm.), poprzez ich błędną interpretację i uznanie że brak było podstaw do uznania, że wypłata dokonana przez pełnomocnika dokonana została przez osobę nieuprawnioną.
Z uwagi na powyższe zarzuty, organ rentowy wniósł o:
1) zmianę skarżonego wyroku i oddalenie odwołania od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA z dnia 13.10.2023 r. oraz zasądzenie od Odwołującego na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych;
ewentualnie:
2) uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I Instancji do ponownego rozpoznania z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za I i II Instancję.
W uzasadnieniu apelacji organ rentowy umotywował jej zarzuty. (apelacja w aktach sprawy, więc nie ma potrzeby powielania przedstawionego w niej uzasadnienia)
W odpowiedzi na apelację odwołujący się bank wniósł o jej oddalenie i zasądzenie na jego rzecz obowiązku zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa w postępowaniu apelacyjnym, według norm przepisanych. (odpowiedź na apelację w aktach sprawy, więc nie ma potrzeby powielania przedstawionego w niej uzasadnienia)
Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 19 listopada 2024 r., sygn. III AUa 971/24 zmieni zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w pkt 1. w ten sposób, że odwołanie oddala, zmienił zaskarżony wyrok w pkt 2. w ten sposób, że zasądza od (...) Kasy (...) Bank (...) S.A. w L. na rzecz Dyrektora Zakładu Emerytalno – Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w L. kwotę 180 złotych wraz z odsetkami, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, należnymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego i zasądził od (...) Kasy (...) Bank (...) S.A. w L. na rzecz Dyrektora Zakładu Emerytalno – Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w L. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych wraz z odsetkami, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w instancji odwoławczej.
Sąd Apelacyjny w Warszawie w ww. sprawie III AUa 971/24 uznał, że apelacja organu rentowego jest uzasadniona.
Z ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, że w dniu 9 września 2021 r. z rachunku oszczędnościowo – rozliczeniowego (...) (...) prowadzonego dla J. S. został zrealizowany przez pełnomocnika do tego rachunku N. L. (1) przelew w wysokości 360 000 zł. Jednocześnie, co również nie jest sporne, J. S. zmarł 28 czerwca 2020 r., o czym organ rentowy dowiedział się 31 lipca 2023 r. Sąd Apelacyjny przyjął przy tym, że N. L. (1) nie była osobą uprawnioną w rozumieniu art. 55 ust. 3 Prawa Bankowego.
Zgodnie z treścią art. 39 ust. 1 pkt 4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji (…), prawo do świadczeń ustaje w razie śmierci osoby uprawnionej;
Brzmienie przepisu jest więc analogiczne, jak w przypadku art. 101 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który stanowi, że śmierć osoby uprawnionej do emerytury powoduje ustanie prawa do świadczeń.
Natomiast, na zasadzie art. 138a ustawy emerytalnej, bank jest zobowiązany zwrócić Zakładowi kwoty świadczeń przekazane na rachunek w banku za miesiące następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy. Nie ulega wątpliwości, iż w niniejszej sprawie Dyrektor ZER za okres po śmierci uprawnionego, czyli od 1 lipca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r. przekazywał na konto J. S. kwoty świadczeń emerytalnych, czyli za miesiące następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy. Należy przy tym zwrócić uwagę, że przepis art. 138a cyt. ustawy nie uzależnia opisanego obowiązku od wykazania braku „winy” organu rentowego w przekazaniu świadczenia na rachunek bankowy. A zatem, reguluje w istocie sytuację, w której nie ma osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia mającego charakter pobranego nienależnie, a wpłaconego przez organ rentowy na rachunek bankowy świadczeniobiorcy.
Z opisaną wyżej normą koresponduje przepis art. 55 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 ustawy z prawa bankowego, stanowiący, iż bank po złożeniu wniosku o zwrot nadpłaconych świadczeń zobowiązany jest zwrócić je organowi wnioskującemu z rachunków zmarłego posiadacza, o ile przed złożeniem tego wniosku nie dokonano wypłat innym uprawnionym osobom, które to wypłaty uniemożliwiają zrealizowanie wniosku w całości lub w części. Jeżeli zaś doszło do tego rodzaju wypłat, bank jest zwolniony z obowiązku wypłaty w całości lub w części, informując o tym w terminie 30 dni organ wypłacający świadczenie i wskazując osoby, które pobrały świadczenie. Zatem powołany przepis - czego nie dostrzegł Sąd pierwszej instancji - ustanawia dwie przesłanki zwolnienia się banku od obowiązku zwrotu pełnej lub częściowej kwoty określonej w art. 55 ust. 1 pkt 2, które muszą być spełnione łącznie. Przesłankami tymi są, po pierwsze - przed otrzymaniem wniosku organu rentowego dokonanie przez bank wypłat z rachunków „innym uprawnionym osobom”, które to wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części i po drugie - w terminie 30 dni od otrzymania wniosku poinformowanie o tym tego organu, wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłaty (por. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 6 maja 2009 r., II UZP 2/09 oraz w wyroku z dnia 9 marca 2012 r., I UK 3287/11).
Sąd Apelacyjny uznał, wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, że nie została spełniona już pierwsza z wymienionych przesłanek, gdyż po śmierci posiadacza rachunku za uprawnione, w rozumieniu art. 55 ust. 3 Prawa bankowego, mogą być uznane tylko osoby wymienione w jego art. 56. Otóż bowiem z chwilą śmierci posiadacza rachunku wygasają dokonane przez niego dyspozycje środkami zgromadzonymi na rachunku bankowym oraz pełnomocnictwa, z wyjątkiem dyspozycji dokonanych w trybie art. 56 Prawa bankowego, a więc dyspozycji na wypadek śmierci. Bank nie wykazał, aby N. L. (2) dysponowała tego rodzaju pełnomocnictwem.
W myśl bowiem tego przepisu, posiadacz rachunku, na warunkach w nim przewidzianych, może polecić pisemnie bankowi dokonanie - po swojej śmierci - wypłaty z rachunku wskazanym przez siebie osobom: małżonkowi, wstępnym, zstępnym lub rodzeństwu określonej kwoty pieniężnej (dyspozycja wkładem na wypadek śmierci). Ten przepis (art. 56 Prawa bankowego) ma charakter wyjątku od przedstawionej wyżej zasady i wobec tego uznać należy, iż takie osoby, które zostały wskazane w dyspozycji na wypadek śmierci są osobami uprawnionymi do dokonania na ich rzecz wypłat z rachunku bankowego zmarłego posiadacza rachunku, po dacie jego śmierci. Tymczasem operacje polegające na dokonanej wypłacie (de facto przelewie) na rzecz N. L. (2) (niespełniające warunku, o jakim mowa w art. 56 Prawa bankowego) przez odwołujący się Bank środków z rachunku bankowego po śmierci posiadacza rachunku – J. S., uznać należy za nieuprawnione.
Z powyższych względów zgodzić się należy ze skarżącym, że dokonanie przez odwołujący się Bank wypłat na rzecz innych podmiotów, aniżeli określone w art. 56 Prawa bankowego, nie uprawnia do zastosowania wobec banku zwolnienia przewidzianego w art. 55 ust. 3 tej ustawy.
Mając na uwadze przedstawione okoliczności, Sąd Apelacyjny uznał, że apelacja okazała się zasadna i na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. orzekł jak w pkt I. sentencji. W konsekwencji powyższego zmianie uległ również pkt 2. zaskarżonego wyroku dotyczący kosztów procesu – zastępstwa procesowego. Sąd Apelacyjny oraz na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804, ze zm.), orzekł, jak w pkt II. wyroku. W pkt III. wyroku, Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 98 k.p.c. i § 10 ust. 1 pkt. 2 cytowanego wyżej rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości rozstrzygnął o kosztach zastępstwa prawnego w instancji odwoławczej.
Skargę kasacyjną od ww. wyroku w sprawie III AUa 971/24 wniosła odwołująca się spółka.
Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 16 czerwca 2026 r., sygn. II USKP 400/26 uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego wydany w sprawie III AUa 971/24 i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie.
Sąd Apelacyjny po ponownym rozpoznaniu sprawy zważył, co następuje:
Apelacja podlega oddaleniu.
Sąd Apelacyjny w niniejszej sprawie ponownie rozpoznając sprawę dokonał jedynie ponownej oceny prawnej ustalonego przez Sąd Okręgowy stanu faktycznego. Stan faktyczny per se nie budził wątpliwości stron oraz Sądu Najwyższego. Spór powstał co do analizy prawnej postępowania banku, jak również założenia, że bank miał możliwość uzyskania informacji o śmierci posiadacza rachunku bankowego.
Zgodnie z art. 398 20 k.p.c. sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Zatem w niniejszej sprawie przyjmuje poglądy prawne Sądu Najwyższego jako własne.
W przedmiotowej sprawie istotne znaczenie odgrywa art. 55 ust. 3 Prawa bankowego. Zgodnie z tym przepisem: „Bank jest zwolniony od wypłaty pełnej lub częściowej kwoty, o której mowa w ust. 1 pkt 2, jeżeli przed otrzymaniem wniosku organu wypłacającego świadczenie lub uposażenie dokonał z tych rachunków wypłat innym uprawnionym osobom, które to wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części, oraz w terminie 30 dni od otrzymania wniosku poinformuje o tym ten organ, wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłaty”. Na gruncie niniejszej sprawy pojawiła się kwestia, czy dalsze korzystanie z konta zmarłego posiadacza przez osobę przezeń upoważnioną do dostępu do konta wypełnia zakres zastosowania normy wysłowionej w art. 55 ust. 3 Prawa bankowego. Wskazuje się, że muszą być spełnione łącznie dwie przesłanki, by mówić o sytuacji z art. 55 ust. 3 Prawa bankowego. Po pierwsze, przed otrzymaniem wniosku dokonał z tych rachunków wypłat „innym uprawnionym osobom”, które to wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części, po drugie, w terminie 30 dni od otrzymania wniosku poinformuje o tym ten organ, wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłaty.
Jak zauważył Sąd Najwyższy: „Pojęcie innej uprawnionej osoby, o którym mowa w tym przepisie należy dekodować w odniesieniu do Banku, a nie organu rentowego, bo na tym etapie ocenie podlega czynność polegająca na dokonaniu wypłaty należności pieniężnych z rachunku bankowego świadczeniobiorcy. Kwestią „innej uprawnionej osoby’’ zajmował się już Sąd Najwyższy (zob. wyrok z dnia 27 października 2021 r., II USKP 72/21, LEX nr 3268568) i dotyczyła ona sytuacji prowadzenia przez komornika czynności egzekucyjnych, nie mając wiedzy o śmierci osoby uprawnionej do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że projekcja warunku „uprawnienia” z tego przepisu wyznaczana jest bowiem stanem wiedzy banku na moment dokonywania wypłaty z rachunku. Staje się to zrozumiałe, jeśli uwzględni się treść omawianego przepisu, który przeciwstawia wypłatę i otrzymanie wniosku organu rentowego. Skoro bank jest zwolniony z obowiązku, jeśli wypłaty dokonał przed otrzymaniem wniosku organu rentowego, to oczywiste jest, posługując się tą samą konwencją myślową, że miarą statusu „osoby uprawnionej” jest uzasadnione przekonanie tej osoby i banku o posiadaniu uprawnienia do wypłaty środków z rachunku. Uprzywilejowanie organu rentowego, prowadzące do uszczuplenia majątku banku (czyli osoby nie uczestniczącej w relacji ubezpieczeniowej) musi znajdować odwzorowanie w racjonalnych argumentach. Z tej pozycji trudna jest do zaakceptowania teza, że bank ma odpowiadać za udostępnienie środków organowi egzekucyjnemu, w sytuacji, gdy nie było wiadomo, że dłużnik nie żyje. Nie można bowiem, z jednej strony, nakładać na podmiot trzeci, jakim jest bank, powinności egzekucyjnej (która nie może być kontestowana), a z drugiej strony, obciążać ten sam bank odpowiedzialnością za prowadzenie postępowania egzekucyjnego po śmierci dłużnika” (wyrok Sądu Najwyższego z 16 czerwca 2026 r., sygn. II USKP 400/26). W wyroku tym Sąd Najwyższy stwierdza również, że: „Idąc dalej, obowiązujące przepisy nie kreują obowiązku, aby Bank przy okazji każdej czynności dokonanej przez pełnomocnika weryfikował podstawy do wypłaty środków zgromadzonych na rachunku bankowym. Taki obowiązek powstaje dopiero z upływem 5 lat od dnia wydania ostatniej dyspozycji dotyczącej rachunku prowadzonego na podstawie umowy, bank jest obowiązany wystąpić o udostępnienie danych z rejestru PESEL umożliwiających ustalenie czy posiadacz rachunku żyje, a w przypadku jego śmierci bank może wystąpić do rejestru PESEL o udostępnienie informacji o dacie zgonu albo dacie znalezienia zwłok. W przypadku gdy umowa przewiduje prowadzenie więcej niż jednego rachunku, termin, o którym mowa w zdaniu pierwszym, liczy się od dnia wydania ostatniej dyspozycji dotyczącej tych rachunków (zob. art. 59a ust. 6 Prawa bankowego). Inna rzecz, czy po śmierci posiadacza rachunku doszło do wypłaty środków na pokrycie jego kosztów pogrzebu. Takie wypłaty mogą mieć miejsce w odniesieniu do osoby, która przedstawiła rachunki stwierdzające wysokość poniesionych przez nią kosztów (art. 55 ust. 1 pkt 1 Prawa bankowego). Ustalenie takiej czynności oznaczałoby, że Bank powziął wiedzę o śmierci posiadacza rachunku. Wówczas nie byłoby podstaw do wykorzystania instytucji uregulowanej w art. 105 k.c. W myśl tej normy, jeżeli pełnomocnik po wygaśnięciu umocowania dokona w imieniu mocodawcy czynności prawnej w granicach pierwotnego umocowania, czynność prawna jest ważna, chyba że druga strona o wygaśnięciu umocowania wiedziała lub z łatwością mogła się dowiedzieć”. Jak stwierdził Sąd Najwyższy, ustalone w sprawie okoliczności wykluczają jednak sytuację, w której Bank wiedział o śmierci świadczeniodawcy lub z łatwością mógł się o tym zdarzeniu dowiedzieć. Jak wskazał Sąd Najwyższy tryb uregulowany w art. 56 Prawa bankowego (dyspozycja wkładem na wypadek śmierci) nie ma zastosowania w sprawie. Skoro postawa Banku – który po uzyskaniu informacji o śmierci świadczeniobiorcy poinformował (w terminie 30 dni od otrzymania wniosku) o tym organ oraz wskazał osobę pobierającą wypłaty, to tym samym zrealizował wszelkie przesłanki prowadzące do zwolnienia się z obowiązku zwrotu dochodzonej należności organowi rentowemu. Zgodnie z art. 55 ust.4 Prawa bankowego bank nie odpowiada za szkody wynikające z wykonania czynności, o których mowa w ust. 1 pkt2 i ust.3 tego przepisu, a odpowiedzialność w tym zakresie ponosi organ wypłacający świadczenie lub uposażenie, który wystąpił z wnioskiem w trybie art. 55 ust.3 powołanej ustawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7 lutego 2024r. II USKP 74/22 OSNP 2024 nr 12 poz. 124)
Sąd Najwyższy wywiódł, że bank – jeśli nie wiedział i jako nawet profesjonalista nie mógł z łatwością dowiedzieć się o śmierci posiadacza rachunku – jest zwolniony od wypłaty pełnej (częściowej) kwoty, którą przed otrzymaniem wniosku organu wypłacającego świadczenie wypłacił pełnomocnikowi posiadacza rachunku bankowego (art. 55 ust.1 pkt 2 i ust.3 i 4 Prawa bankowego w związku z art. 105 k.c.).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie należy stwierdzić, że bank nie wiedział i jako nawet profesjonalista nie mógł z łatwością dowiedzieć się o śmierci posiadacza rachunku. Bank miał bowiem podstawy sądzić, że J. S. żyje, skoro z jego konta bankowego w dalszym ciągu były dokonywane transakcje, zaś N. L. (1) nie zgłosiła niezwłocznie bankowi faktu jego zgonu. Należy podkreślić, że bank po uzyskaniu informacji od organu rentowego o śmierci J. S. dokonał zwrotu części świadczenia, w zakresie w jakim umożliwiały to środki zgromadzone w rachunku bankowym. Bank nie ponosi odpowiedzialności za fakt, że część środków zgromadzonych na jego rachunku bankowym zostało pobrane przed zwrotem świadczenia organowi rentowemu.
Powoduje to, że bank dochował należytej staranności w działaniu. Na podstawie art. 55 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 i 4 Prawa bankowego w zw. z art. 105 k.c. bank jest zwolniony od wypłaty pozostałej części nienależnie wypłaconego świadczenia emerytalnego.
Z powyższych względów Sąd Apelacyjny działając z mocy art. 385 k.p.c. w zw. z art. 367 1 § 1 k.p.c., oddalił apelację, o czym orzekł, jak w pkt I sentencji, nie znajdując podstaw do uznania zasadności zarzutów podniesionych przez skarżącego w apelacji.
O kosztach procesu w instancji odwoławczej Sąd Apelacyjny, mając na względzie wynik procesu, orzekł w pkt. II sentencji, na podstawie art. 98 § 1, 1 1 3 k.p.c. w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tj. Dz. U. z 2026 r. poz. 118). Szczegółowe wyliczenie kosztów postępowania apelacyjnego i postępowania kasacyjnego Sąd Apelacyjny pozostawił Referendarzowi Sądowemu w Sądzie Okręgowym w Warszawie.
Renata Szelhaus