II USK 307/22

SN
Sygn. akt II USK 307/22
POSTANOWIENIE
Dnia 17 stycznia 2023 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jolanta Frańczak
w sprawie z odwołania U. L.
‎
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych
[…]
Oddziałowi w Warszawie
‎
o rentę socjalną,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 17 stycznia 2023 r.,
‎
skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
‎
z dnia 7 grudnia 2021 r., sygn. akt III AUa 1003/20,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 7 grudnia 2021 r. oddalił apelację wnioskodawczyni U. L. od wyroku Sądu Okręgowego Warszawa — Praga w Warszawie z dnia 23 lipca 2020 r. oddalającego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych […] Oddział w Warszawie z dnia 16 maja 2018 r. odmawiającej wnioskodawczyni przyznania prawa do renty socjalnej.
Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że przeprowadzone w sprawie opinie biegłych specjalistów z zakresu laryngologii, gastrologii i okulistyki jednoznacznie wskazują, że schorzenia wnioskodawczyni, ur. 25 września 1941 r., powodujące u niej obecnie całkowitą niezdolność do pracy, nie powstały w okresach wymienionych w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2022 r., poz. 240), a więc nie została spełniona przesłanka konieczna do przyznania renty socjalnej. Sąd Apelacyjny, podobnie jak Sąd Okręgowy, uznał, że sporządzona w postępowaniu pierwszoinstancyjnym opinia biegłego gastroenterologa stanowiła pełny i wiarygodny dowód w sprawie. Biegły zwrócił uwagę na brak dokumentacji medycznej z leczenia ewentualnych chorób gastrologicznych przed 1998 r. oraz że występujące obecnie schorzenia nie powodują u wnioskodawczyni całkowitej niezdolności do pracy, która wywołana jest schorzeniami innej natury. Dopatrywanie się przez wnioskodawczynię związku jej chorób gastrologicznych z przyjmowaniem leków związanych ze schorzeniami laryngologicznymi i domaganie się badania tej okoliczności w drodze dopuszczania dowodów z opinii kolejnych biegłych specjalistów z zakresu gastrologii czy farmakologii jest nieuzasadnione w świetle art. 4 ustawy o rencie socjalnej. Zgodnie z tym przepisem dla nabycia prawa do renty socjalnej wnioskodawczyni powinna dowodzić, że jest całkowicie niezdolna do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole przed ukończeniem 25-tego roku życia,
a nie jak to czyni - w związku z chorobami, na które zapadła prawdopodobnie po 50 roku życia.
Z tych samych przyczyn,
zdaniem Sądu Apelacyjnego
, brak było podstaw do uwzględnienia zgłoszonego na etapie postępowania apelacyjnego wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego lekarza specjalisty z zakresu medycyny pracy. Opinie sporządzone w sprawie przez dotychczas opiniującą biegłą z zakresu otolaryngologii (główna i uzupełniające), co do których biegła złożyła dodatkowo wyjaśnienia przed Sądem Apelacyjnym, były miarodajnymi i wystarczająco wnikliwymi dowodami w sprawie, nie wymagającymi weryfikacji w drodze dopuszczenia dowodu z opinii lekarza specjalisty z zakresu medycyny pracy.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że powołani dotychczas w sprawie biegli - ze specjalności odpowiadających schorzeniom wnioskodawczyni - wyjaśnili podstawowe aspekty niezdolności wnioskodawczyni do pracy i jej stopnia oraz źródła i czasu jej powstania, uzasadniając swoje stanowisko w przekonujący sposób w oparciu o pełną dostępną dokumentacją dotyczącą diagnostyki i leczenia wnioskodawczyni. Przeprowadzone w sprawie dowody z opinii biegłych lekarzy specjalistów pozwoliły zatem na dokonanie prawidłowych ustaleń faktycznych w sprawie, zaś wnioskodawczyni nie umotywowała w sposób wiarygodny zgłoszonych zarzutów oraz nie wykazała wadliwości oceny dokonanej przez biegłych.
Ponadto, w ocenie Sądu Apelacyjnego, opinii
niezależnego biegłego sądowego lekarza specjalisty i postawionych w nich wniosków orzeczniczych nie można procesowo dezawuować zeznaniami w charakterze świadka lekarza leczącego wnioskodawczynię na schorzenia laryngologiczne. Z tych przyczyn, nieuwzględnienie (ponowionego także w apelacji) wniosku o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka prof. dr hab. K. N. „celem wykazania faktu, że w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed 18 rokiem lub w trakcie nauki w szkole wnioskodawczyni jest obecnie osobą całkowicie niezdolną do pracy z powodu schorzeń z zakresu laryngologii” - było zasadne. Z tych samych przyczyn nie zasługiwały na uwzględnienie wnioski dowodowe: o przesłuchanie w charakterze świadka męża wnioskodawczyni „celem potwierdzenia faktu, że jest ona trwale całkowicie niezdolna do pracy i ma to związek z naruszeniem jej sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia” oraz o przesłuchanie wnioskodawczyni w charakterze strony „celem oceny stopnia jej niezdolności do pracy z uwzględnieniem okoliczności natury medycznej i pozamedycznej, a także daty powstania jej niezdolności do pracy”. Tym samym w opisanym stanie sprawy wobec niezasadności wniosków dowodowych prawidłowe było rozpoznanie sprawy przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym.
Wnioskodawczyni w całości zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną, wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku, jak również poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania.
W skardze kasacyjnej opartej na podstawie art. 398
3
§ 1 pkt 2 k.p.c., zarzucono naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie: 1) art. 378 § 1 k.p.c. i art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 379 pkt 5 k.p.c., przez oddalenie apelacji skarżącej, mimo że postępowanie przed Sądem pierwszej instancji było dotknięte nieważnością z uwagi na obrazę art. 148
1
§ 1 k.p.c. i art. 224 § 1 k.p.c. w związku z art. 379 pkt 5 k.p.c., polegającą na wydaniu na posiedzeniu niejawnym postanowienia o oddaleniu wniosków dowodowych w dniu wydania wyroku na posiedzeniu niejawnym (tj. 23 lipca 2020 r.), a więc bez uprzedniego doręczenia skarżącej tego postanowienia, co uniemożliwiło jej wypowiedzenie się w trybie art. 224 § 1
in fine
k.p.c. i pozbawiło możności obrony swoich praw, mając istotny wpływ na wynik sprawy; 2) art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 148
1
§ 1 k.p.c. w związku z art. 224 § 1 k.p.c. w związku z art. 379 pkt 5 k.p.c., polegające na niewzięciu pod uwagę z urzędu nieważności postępowania, polegającej na pozbawieniu skarżącej możliwości obrony swoich praw w związku z wydaniem przez Sąd pierwszej instancji orzeczenia na posiedzeniu niejawnym, a jednocześnie w tym samym dniu, przed wydaniem wyroku, negatywnym rozpoznaniem wniosków dowodowych zgłoszonych przez skarżącą, co uniemożliwiało jej ustosunkowanie się do stanowiska Sądu pierwszej instancji w przedmiocie oddalenia wniosków dowodowych i zgłoszenie zarzutów w trybie art. 162 k.p.c.; 3) art. 380 k.p.c. w związku z art. 241 k.p.c. w związku z art. 224 § 1 k.p.c. i art. 227 k.p.c. w związku z art. 205
12
§ 2 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c., polegające na: - nierozpoznaniu postanowienia Sądu pierwszej instancji z dnia 23 lipca 2020 r. o pominięciu wniosków dowodowych skarżącej i odniesienie się do nich dopiero w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku, a tym samym uniemożliwienie jej wypowiedzenia się w tym zakresie w trybie art. 224 § 1 k.p.c., a co za tym idzie zaniechanie uzupełnienia postępowania dowodowego o niewyjaśnione okoliczności, - oddaleniu wniosków dowodowych skarżącej o dopuszczenie dowodów z opinii biegłego lekarza z zakresu medycyny pracy, farmakologii i chemii leków, co spowodowało wydanie rozstrzygnięcia mimo niewyjaśnienia faktów i okoliczności o istotnym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż wydane w sprawie opinie pisemne są niespójne z ustną opinią biegłej i w istotnym zakresie ze sobą sprzeczne, - nierozpoznaniu wszystkich zarzutów apelacji; 4) art. 382 k.p.c. w związku z art. 286 k.p.c. i art. 278 § 1 k.p.c., przez zaniechanie dalszego wyjaśnienia sprzecznych i niespójnych stanowisk biegłej otolaryngolog dr n.med. E. D. wyrażonych w opiniach pisemnych i ustnej, jak również zaniechanie wyjaśnienia przy pomocy chociażby biegłego z zakresu medycyny pracy etiologii schorzeń skarżącej (z zakresu laryngologii, okulistyki, gastrologii), momentu ich powstania, przebiegu procesu chorobowego, aktualnego stopnia nasilenia diagnozowanych schorzeń, ich wzajemnych powiązań i wpływu na możliwość świadczenia pracy zarobkowej.
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na nieważność postępowania, o której mowa w art. 379 pkt 5 k.p.c., zachodzącej w toku całego postępowania, przez pozbawienie skarżącej możliwości obrony swoich praw wskutek wydania przez Sąd Okręgowy na posiedzeniu niejawnym postanowienia o oddaleniu wniosków dowodowych skarżącej w tym samym dniu, w którym następnie wydano wyrok na posiedzeniu niejawnym (tj. 23 lipca 2020 r.), bez uprzedniego doręczenia tego postanowienia skarżącej, co uniemożliwiło jej wypowiedzenie się w trybie art. 224 § 1
in fine
k.p.c. przed Sądem pierwszej instancji, a jednocześnie przez nierozpoznanie tego postanowienia przez Sąd drugiej instancji w trybie art. 380 k.p.c., a tym samym uniemożliwienie skarżącej wypowiedzenie się w trybie art. 224 § 1 k.p.c. również w postępowaniu apelacyjnym.
Powyższe prowadzi do konstatacji, że skarżąca została pozbawiona możności obrony swoich praw zarówno w toku postępowania przed Sądem pierwszej, jak i drugiej instancji, gdyż nie tylko pominięto szereg istotnych zgłoszonych przez nią i jej pełnomocnika wniosków dowodowych, jak również zrezygnowano z przesłuchania jej w charakterze strony postępowania, opierając rozstrzygnięcie w tej sprawie w zasadzie głównie na opiniach biegłej otolaryngolog dr n.med. E. D. pisemnych oraz ustnej, które są ze sobą w pewnych zakresach sprzeczne i rodzą istotne wątpliwości dotychczas nierozstrzygnięte przez Sądy orzekające.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 398
9
§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
W związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych w powołanym przepisie, a jego uzasadnienie zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy.
W rozpoznawanej sprawie
wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej został oparty na
przesłance
nieważności postępowania (art. 398
9
§ 1 pkt 3 k.p.c.)
,
mającej miejsce zarówno przed Sądem pierwszej instancji, jak i Sądem drugiej instancji z uwagi na
pozbawienie skarżącej możliwości obrony swoich praw.
W judykaturze Sądu Najwyższego zdecydowanie przeważa stanowisko, że nieważność postępowania nieuwzględniona przez sąd drugiej instancji z urzędu lub na zarzut strony stanowi uzasadnioną podstawę skargi tylko wtedy, gdy miała znaczenie dla wyniku sprawy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 21 listopada 1997 r.,
I CKN 825/97
, OSNC 1998 nr 5, poz. 81; z dnia 10 lutego 1998 r.,
II CKN 600/97
, OSP 1999 nr 3, s. 58; z dnia 18 stycznia 2005 r.,
II PK 151/04
, OSNP 2005 nr 17, poz. 262; z dnia 11 grudnia 2006 r.,
I PK 124/06
, OSNP 2008 nr 3-4, poz. 27; z dnia 8 maja 2007,
II PK 297/06
, M. Prawn. 2007 nr 11, s. 587; z dnia 22 lutego 2011 r.,
II UK 290/10
, LEX nr 817531; z dnia 13 lipca 2011 r.,
I UK 11/11
, LEX nr 1043978). Stosownie bowiem do
art. 398
1
§ 1
k.p.c. skarga kasacyjna przysługuje od prawomocnego wyroku wydanego przez
sąd drugiej instancji. Stąd w postępowaniu kasacyjnym zarzut nieważności może dotyczyć bezpośrednio tylko postępowania przed sądem drugiej instancji. Tym samym wyłączone jest bezpośrednie badanie w postępowaniu kasacyjnym naruszenia przepisów postępowania przez sąd pierwszej instancji, w tym prowadzących do nieważności postępowania. Kwestia ta może podlegać badaniu i rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy jedynie pośrednio, przez przytoczenie przez skarżącego w ramach drugiej podstawy z
art. 398
3
§ 1
k.p.c. stosownego zarzutu naruszenia przez sąd odwoławczy
art. 378 § 1
lub
art. 386 § 2
k.p.c. i wykazania, że to uchybienie sądu drugiej instancji mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. O ile skarżąca przytacza w podstawach skargi kasacyjnej zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji
art. 378 § 1
i
art. 386 § 2
k.p.c.,
to argumentacja tego zarzutu nie daje podstaw do przyjęcia, aby zarzucane uchybienie miało istotny wpływ na wynik rozpoznawanej sprawy
.
Polega ona na stwierdzeniu, że postanowienie dowodowe zostało wydane przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym tego samego dnia co wydanie wyroku, co nastąpiło zgodnie z art. 148
1
§ 1 k.p.c., ale uniemożliwiło skarżącej odniesienie się do tego postanowienia dowodowego, a tym samym uniemożliwiło jej złożenie zastrzeżeń.
Przypomnieć trzeba, że skarżąca złożyła w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji wnioski dowodowe w pismach procesowych z dnia 17 kwietnia 2019 r. (k. 188), które zmodyfikowała pismem z dnia 16 lipca 2019 r. (k. 211) i z dnia 5 listopada 2019 r. (k. 234) m.in. o dopuszczenie dowodów z dokumentów, z przesłuchania świadków, w tym męża skarżącej i prof. dr hab. K.N., jak też biegłej otolaryngolog dr n.med. E. D. w celu złożenia ustnego wyjaśnienia sporządzonych przez tą biegłą opinii głównej z dnia 24 października 2019 r. i uzupełniającej z dnia 3 marca 2019 r. Wnioski te zostały pominięte postanowieniem Sądu pierwszej instancji z dnia 23 lipca 2020 r., wydanym na tym samym posiedzeniu niejawnym, na którym Sąd ten wydał wyrok rozstrzygający sprawę w pierwszej instancji. W treści uzasadnienia wyroku z dnia 23 lipca 2020 r. Sąd Okręgowy podał przyczyny pominięcia tych wniosków wskazując, że opinie powołanych w sprawie biegłych pozwalają na podjęcie rozstrzygnięcia, a „dalsze zastrzeżenia ubezpieczonej co do opinii biegłych zgłaszane w kolejnych pismach procesowych stanowiły jedynie polemikę z prawidłowymi ustaleniami dokonanymi przez biegłych, z którymi Sąd w pełni się zgodził”. W apelacji od tego wyroku skarżąca (przy okazji zarzutu naruszenia art. 227 k.p.c. w związku z art. 205
12
§ 2 k.p.c. w związku z art. 235
2
§ 1 pkt 3 i 5 k.p.c. w związku z art. 299 k.p.c.) zaskarżyła pominięcie zgłoszonych wniosków dowodowych, jak też złożyła ponownie wniosek o przeprowadzenie dowodów pominiętych przez Sąd pierwszej instancji. Nie budzi przy tym wątpliwości, że po nowelizacji Kodeksu postepowania cywilnego dokonanej ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o
zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r., poz. 1469) postanowienie takie może być wydane przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
Rozpoznając apelację, Sąd Apelacyjny dopuścił wnioskowany przez skarżącą dowód z ustnych wyjaśnień biegłej dr E. D., tak do opinii głównej, jak i opinii uzupełniających, sporządzonych przed Sądem pierwszej instancji, który to dowód został pominięty przez Sąd pierwszej instancji. W ustnych wyjaśnieniach biegła na rozprawie apelacyjnej poparła wnioski płynące ze sporządzonych wcześniej opinii. Natomiast co do pozostałych wniosków dowodowych - oddalonych postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 23 lipca 2020 r. - Sąd Apelacyjny odniósł się, co zauważa skarżąca, w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, wskazując między innymi, że opinii
niezależnego biegłego sądowego lekarza specjalisty i postawionych w nich wniosków orzeczniczych, nie można procesowo dezawuować zeznaniami w charakterze świadka lekarza leczącego skarżącą.
Utrwalony jest pogląd, że
pozbawienie strony możliwości obrony swoich praw nie dotyczy sytuacji, w której sąd pomija środki dowodowe zgłaszane przez stronę, uznając, że materiał dowodowy zebrany jest wystarczający do rozstrzygnięcia sprawy. Tak więc ocena w tym zakresie odnosi się do stosowania przepisów o postępowaniu dowodowym i nie składa się na przesłankę nieważności postępowania z
art. 379 pkt 5
k.p.c. Nieuwzględnienie przez sąd wniosków dowodowych strony nie stanowi więc pozbawienia możności obrony praw w rozumieniu
art. 379 pkt 5
k.p.c. W przepisie tym chodzi jedynie o takie sytuacje, w których na skutek wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej, strona nie mogła brać i faktycznie nie brała udziału w całym postępowaniu lub jego istotnej części, nie zaś o nawet bezpodstawne nieuwzględnienie wniosków dowodowych strony (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2014 r.,
II PK 256/12
, LEX nr 1448393). Również
niedopełnienie obowiązku procesowego odniesienia się przez sąd do wniosków dowodowych stanowi naruszenie
art. 236
k.p.c., ale nie jest z reguły uchybieniem mogącym mieć wpływ na wynik sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2019 r., V CSK 238/18, LEX nr 2678298 i powołane tam orzeczenia).
Niewydanie przez Sąd Apelacyjny postanowienia o pominięciu dowodu nie
składa się zatem na przesłankę nieważności postępowania z
art. 379 pkt 5
k.p.c., a uchybienie zarzucane Sądowi pierwszej instancji z uwagi na prowadzone przez Sąd Apelacyjny postępowanie dowodowe nie było uchybieniem, które wypłynęło na wynik sprawy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2000 r., IV CSK 478/00, LEX nr 52795 czy z dnia 19 marca 2021 r., V CSKP 20/21, LEX nr 3159988). Należy przy tym nadmienić, że powołania innego biegłego nie uzasadnia samo niezadowolenie strony ze złożonej przez biegłego opinii. Sąd Najwyższy wielokrotnie prezentował stanowisko, iż wówczas pominięcie dowodu z opinii kolejnych biegłych jest prawidłowe (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 lipca 2003 r., II UK 317/02, LEX nr 80471 czy z dnia 8 października 2013 r., III UK 128/12, LEX nr 1619370 i powołane tam orzeczenia).
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 398
9
§ 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.