II SA/Op 353/23

II SA/Op 353/23 - Wyrok WSA w Opolu
Data orzeczenia
2023-12-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Sędziowie
Beata Kozicka /przewodniczący/
Krzysztof Bogusz
Remigiusz Mazur /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151, art. 134 § 1, art. 135 w zw. z art. 145 § 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a,
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2020 poz 1359
art. 128, art. 132,
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kozicka Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Asesor sądowy WSA Remigiusz Mazur (spr.) Protokolant st. referent Marta Gajowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi T. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 8 września 2023 r., nr SKO.40.1688.2023.śr w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu [dalej: SKO, organ odwoławczy] z 8 września 2023 r. nr SKO.40.1688.2023.śr, wydana po rozpatrzeniu odwołania T. C. [dalej: skarżący, strona, wnioskodawca], utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy K. [dalej: Wójt, organ I instancji] z 10 marca 2023 r. nr GOPS.5212.ŚP.3.2023, odmawiającą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad J. N.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
We wniosku z 14 lutego 2023 r., złożonym w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w K., T. C. zwrócił się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku opieką nad babcią – J. N. W aktach sprawy znajduje się m.in. orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w O. z 30 stycznia 2023 r. o zaliczeniu J. N. do stopnia niepełnosprawności znacznego, w którym stwierdzono, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 5 stycznia 2023 r., orzeczenie wydane zostało na stałe. W oświadczeniu z 14 lutego 2023 r., wnioskodawca wyjaśnił, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, zarejestrowaną w PUP w O. od 2 marca 2017 r. do nadal, od dłuższego czasu opiekuje się swoją babcią J. N., jednakże od 2022 r. wymaga ona całodobowej opieki z powodu pogarszającego się stanu zdrowia. Dodał, że babcia mieszka w tym samym budynku, rodzice babci nie żyją, rodzeństwo babci jest w podeszłym wieku i jest schorowane, babcia ma trzy córki, ale każda z nich mieszka daleko, co uniemożliwia sprawowanie opieki nad nią.
Wójt, decyzją z 10 marca 2023 r. nr GOPS.5212.ŚP.3.2023, odmówił przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad babcią, urodzoną [...]. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że wnioskodawca nie spełnia warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż niepełnosprawność babci nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej: uśr).
Od opisanej decyzji strona wniosła odwołanie. Po jego rozpatrzeniu, SKO wydało 8 września 2023 r. decyzję nr SKO.40.1688.2023.śr utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że nie podziela stanowiska prezentowanego w uzasadnieniu decyzji Wójta, dotyczącego wystąpienia w sprawie negatywnej przesłanki przyznania świadczenia, określonej w art. 17 ust. 1b uśr. Organ odwoławczy podkreślił, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r. poz. 1443) stwierdził niezgodność art. 17 ust. 1b uśr z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Natomiast NSA w wyroku z 6 lipca 2016 r. sygn. akt. I OSK 223/16 stwierdził, że art. 17 ust. 1b uśr nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści po wejściu w życie omawianego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, tj. od 23 października 2014 r. Oznacza to, że odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, iż strona nie spełnia warunków do jego otrzymania, z uwagi na treść ww. art. 17 ust. 1b uśr, jest nieuzasadniona. Wnioskodawca jest wnukiem osoby wymagającej opieki (tj. krewnym drugiego stopnia). Wnioskodawca nie pozostaje w zatrudnieniu, ani nie wykonuje innej pracy zarobkowej, gdyż sprawuje opiekę nad niepełnosprawną babcią. Osoba wymagająca opieki posiada 3 córki, które nie legitymują się orzeczeniami o stopniu niepełnoprawności. Z art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr wynika, że osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (np. wnukowi), przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu (np. dzieci), są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy zaznaczył, że wyłącznie legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powoduje zwolnienie dorosłych osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i stwarza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki (wyrok NSA z 21 lutego 2019 r. sygn. akt I OSK 3804/18). WSA w Poznaniu w wyroku z 25 czerwca 2021 r. sygn. akt II SA/Po 573/20 wskazał, że w przypadku istnienia osób spokrewnionych z osobą niepełnosprawną w pierwszym stopniu, dopiero wystąpienie jednej z przesłanek wskazanych w art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr aktualizuje obowiązek alimentacyjny osób spokrewnionych w stopniu dalszym, a co za tym idzie, uprawnia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez te osoby. Co do zasady, wystąpienie innych przeszkód utrudniających sprawowanie opieki nie zwalnia bowiem osoby spokrewnionej z osobą niepełnosprawną w pierwszym stopniu z obowiązku alimentacyjnego. W uchwale 7 sędziów NSA z 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22, Sąd - w związku z pojawiającymi się rozbieżnościami w orzecznictwie NSA - wskazał, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 uśr, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a uśr). W ocenie SKO, stronie, jako krewnemu drugiego stopnia i zobowiązanemu w dalszej kolejności w rozumieniu art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze) [dalej: kro], nie można przyznać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią. Podopieczna strony posiada dzieci (krewnych pierwszego stopnia), zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności, które nie posiadają orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności, a zatem ich obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnej matki wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnioskodawcy. W sprawie nie została zatem spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr, co uzasadnia odmowę przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią. Ustawodawca nie pozostawił przy tym organom możliwości uznaniowego przyznania ww. świadczenia w sytuacji, gdy któraś z przesłanek nie została spełniona.
Na powyższą decyzję strona wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu [dalej: Sąd, WSA], podnosząc zarzut błędnej wykładni prawa, dokonanej z pominięciem art. 132 kro. Prawidłowe odczytanie treści art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a uśr prowadzi do wniosku, że - jako wnuk opiekujący się niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią - skarżący jest osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. W stanie faktycznym sprawy zaktualizował się bowiem, wynikający z art. 132 kro, jego obowiązek alimentacyjny, jako obowiązek osoby zobowiązanej w dalszej kolejności. Skarżący poniósł, że nie może być dyskryminowany z tego względu, że jest wnukiem, a nie synem. W styczniu 2023 r. przyznano babci stopień niepełnosprawności w stopniu znacznym i wymaga ona całodobowej opieki innej osoby. W sprawowaniu opieki jest potrzebna osoba młoda i silna, jak również mobilna - posiadająca samochód. Kryterium stopnia pokrewieństwa wyznaczające kolejność zobowiązania do alimentacji nie może samo w sobie stanowić przeszkody w nabyciu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego bez dokładnego zbadania, kto naprawdę opiekuje się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Babcia ma [...] lat, a jej córki też są już babciami w wieku emerytalnym. Mieszkają w innych województwach, mają problemy zdrowotne i ze względu na ich wiek nie są w stanie zapewnić wystarczającej opieki w dziennym funkcjonowaniu babci. Nie można ich również zmusić do poddania się procedurze orzekania o stopniu niepełnosprawności. Także duża odległość od miejsca zamieszkania uniemożliwia codzienny przyjazd i sprawowanie opieki nad babcią. Starsza córka ma [...] lat i męża po operacji, a najmłodsza w wieku [...] lat choruje od dawna na [...] i jest leczona [...]. Mama strony ma problemy z [...], dlatego osoby te, z przyczyn obiektywnych, nie są w stanie realnie sprawować opieki. Zgodnie z art. 132 kro, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Babcia nie chce zmieniać miejsca zamieszkania i do śmierci chce mieszkać w swoim domu, bo jest jej tam dobrze i ma zapewnioną pomoc. Również choroba [...] babci nie przemawia za podjęciem takiej decyzji, bo będzie skutkować znacznym pogorszeniem stanu zdrowia, dlatego świadczenie o które stara się skarżący zapewni babci jak najlepszą opiekę. Skarżący podniósł także, że osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej (art. 69 Konstytucji RP). Zgodnie zaś z art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji RP, rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Odmienna wykładnia przepisów może doprowadzić stronę do pozbawienia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jako jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawną babcią, dlatego skarżący wniósł o uchylenie wydanej decyzji SKO zgodnie z art. 132 kro oraz art. 69 i art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji RP.
W odpowiedzi na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie. Organ odwoławczy podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Podniósł, że w jej uzasadnieniu szczegółowo opisał okoliczności faktyczne i prawne, które zdecydowały o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji. Zdaniem SKO, zaskarżona decyzja nie narusza prawa, a wskazane przez stronę argumenty nie mogły zostać uwzględnione w prowadzonym postępowaniu. Organ odwoławczy podkreślił również, że istotna, w ustaleniu stanu prawnego sprawy, jest uchwała NSA z 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22. W uchwale tej stwierdzono, że odesłanie zawarte w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr do przepisów kro ma ograniczony charakter w tym znaczeniu, że nie daje podstaw w procesie wykładni do odwoływania się do przepisów kro w zakresie szerszym, niż to wynika z odesłania. Kontekst systemowy jest w tym zakresie ograniczony i brak jest w szczególności podstaw do przyjmowania, że stanowi go też art. 132 kro i przyjęte w nim przesłanki wyznaczające kolejność powstawania obowiązku alimentacyjnego. W kwestii kolejności dostępu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie odsyła do przepisów kro, a ustawa zawiera własną regulację. Nie ma podstaw, aby na wykładnię przepisów regulujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego miały oddziaływać przesłanki z art. 132 kro, regulujące kolejność realizowania się obowiązku alimentacyjnego. W kwestii kryteriów i przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uśr ma charakter autonomiczny i brak jest podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 1a uśr powinien być interpretowany z uwzględnieniem art. 132 kro i wskazanych w nim przesłanek odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym.
Na rozprawie przed Sądem stawił się wyłącznie skarżący. Strona wyjaśniła, że podtrzymuje skargę, wnosi i wywodzi jak w jej treści. Powtórzyła, że stanowisko jej jest w pełni uzasadnione i znajduje potwierdzenie w działaniach Rzecznika Praw Obywatelskich, który wskazuje na niekonstytucyjność regulacji odmawiającej świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji takiej, jak w przedmiotowej sprawie. Strona przedstawiła swoją sytuację rodzinną podkreślając, że mieszka z babcią i opiekuje się nią. Skarżący akcentował, że nie ma żadnych regulacji prawnych, które nakazywałyby osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu uzyskanie stopnia niepełnosprawności, co w jego ocenie ma istotny wpływ na jego prawo do świadczenia, o które się ubiega.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje.
Wniesiona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1-2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie m.in. w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: ppsa). Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 ppsa, uwzględnienie skargi na decyzję lub postanowienie następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W przypadku braku wskazanych uchybień, jak również braku przyczyn uzasadniających stwierdzenie nieważności aktu, bądź stwierdzenie wydania go z naruszeniem prawa (art. 145 § 1 pkt 2 i pkt 3 ppsa), skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 151 ppsa. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak, co do zasady, związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa). Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 ppsa).
Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Przy czym stosownie do art. 17 ust. 1a uśr, osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z powyższych przepisów wynika, że sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Prawo to może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 kro, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 kro).
Do unormowań art. 128 kro i art. 132 kro nawiązują art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr i art. 17 ust. 1a uśr. Tym samym, przepisy uśr w zestawieniu z przepisami kro jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania (wyrok NSA z 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 3804/18). Zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się oświadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć. Z art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr i art. 17 ust. 1a pkt 3 uśr wyraźnie wynika, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może się ubiegać oświadczenie pielęgnacyjne, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wykładnia językowa art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr i art. 17 ust. 1a pkt 3 uśr wskazuje, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organy ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni ustalić, że dane schorzenia rzeczywiście uniemożliwiają sprawowanie opieki.
Wskazać należy, że NSA, w składzie 7 sędziów, w przywołanej wyżej uchwale, stwierdził, że: "1. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 uśr osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a uśr). (...)." W uzasadnieniu uchwały NSA stwierdził m.in., że odesłanie zawarte w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr do przepisów kro ma ograniczony charakter w tym znaczeniu, że nie daje podstaw w procesie wykładni do odwoływania się do przepisów kro w zakresie szerszym, niż to wynika z odesłania. Kontekst systemowy jest w tym zakresie ograniczony i brak jest w szczególności podstaw do przyjmowania, że stanowi go też art. 132 kro, i przyjęte w nim przesłanki wyznaczające kolejność powstawania obowiązku alimentacyjnego. W kwestii kolejności dostępu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie odsyła do przepisów kro, a ustawa zawiera własną regulację, która nie jest aktualnie w pełni koherentna z modelem przyjętym w przepisach kro, co bynajmniej nie świadczy o braku spójności systemowej, koherencja taka nie jest wszak konieczna - brak jest odesłania do stosowania przepisów kro w szerszym zakresie, a przedmiot regulacji obu aktów prawnych jest różny. Wskazując na osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby wymagającej opieki ustawa w szczególności nie wymaga, aby ich obowiązek alimentacyjny pod postacią obowiązku dostarczania środków utrzymania się zrealizował, dotyczy to w szczególności podejmowania się opieki dorosłych osób niepełnosprawnych mających własne środki wystarczające na pokrycie kosztów utrzymania i opieki. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest w żadnym zakresie uzależnione od sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, kwestie te nie są badane w postępowaniu, nie ma zatem podstaw, aby na wykładnię przepisów regulujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego miały oddziaływać przesłanki z art. 132 kro regulujące kolejność realizowania się obowiązku alimentacyjnego. W kwestii kryteriów i przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uśr ma charakter autonomiczny i brak jest podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 1a uśr powinny być interpretowane z uwzględnieniem art. 132 kro i wskazanych w nim przesłanek odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym. Wymaga podkreślenia, że w świetle art. 269 ppsa, stanowisko wyrażone we wskazanej wyżej uchwale NSA wiąże Sąd orzekający w niniejszej sprawie.
Sądowi znany jest pogląd, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób innych niż: matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka, osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną (...), inne osoby, na których zgodnie z przepisami kro ciąży obowiązek alimentacyjny względem podopiecznego, powstaje nie tylko w sytuacji, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w bliższym stopniu oraz współmałżonek osoby wymagającej wsparcia legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale także wówczas, gdy osoby te z przyczyn obiektywnych nie są w stanie realnie sprawować opieki. Jednak w świetle omówionej wyżej uchwały NSA, warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się, przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a uśr). Błędna jest wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr i art. 17 § 1a uśr, przyjmująca, że dopuszczalne jest przeprowadzenie innych dowodów, niż orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności na okoliczność potwierdzenia braku możliwości pełnienia opieki przez osoby do tego zobligowane w pierwszej kolejności, czyli przez dzieci osoby wymagającej opieki, podczas gdy art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr wskazuje wyraźnie, jakie okoliczności pozwalają na nabycie prawa do świadczenia przez osoby do tego uprawnione, inne niż dzieci (wyrok NSA z 6 kwietnia 2023 r. sygn. akt I OSK 1342/21).
W niniejszej sprawie ustalono, co nie było kwestionowane przez skarżącego, że żyją trzy córki osoby wymagającej opieki i żadna z nich nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże, jak wyjaśniał skarżący, żadna z nich, ze względu na zaawansowany wiek, stan zdrowia, warunki rodzinne i odległość od miejsca zamieszkania matki - nie może sprawować nad nią opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 uśr.
Córki osoby wymagającej opieki są zobowiązane do alimentacji przed skarżącym. Oznacza to, że istniałyby przesłanki do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego jedynie wtedy, gdy dzieci jego babci nie byłyby w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu. Taką okolicznością, która uzasadnia niemożność spełnienia obowiązku alimentacyjnego jest posiadanie przez dzieci orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie są natomiast takimi okolicznościami zaawansowany wiek osób zobowiązanych, obowiązki rodzinne, czy zamieszkiwanie dzieci poza miejscem zamieszkania rodzica, tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie.
Mając na uwadze powyższe, stanowisko organu odwoławczego - wyrażone w zaskarżonej decyzji - uznać należy za zgodne z prawem. Oznacza to, że skoro córki osoby wymagającej opieki nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, to względem skarżącego zachodzi negatywna przesłanka, niepozwalająca na uwzględnienie jego wniosku, określona w art. 17 ust. 1a pkt 2 usr.
Sąd wyjaśnia, że wskazywana przez skarżącego skarga konstytucyjna, odnotowana pod sygn. akt SK 33/23, dotycząca art. 17 ust. 1 pkt 4 usr oraz art. 17 ust. 1 pkt 1-3 usr nie została dotąd rozpatrzona przez Trybunał Konstytucyjny. Dopiero wskutek wydania i opublikowania wyroku Trybunału może ulec zmianie sytuacja prawna strony występującej w niniejszej sprawie.
W kwestii naruszenia przez zaskarżoną decyzję art. 69 i art. 71 Konstytucji RP Sąd stwierdził, że przepisy te mogą stanowić tak zwany wzorzec kontroli konstytucyjności przepisów, w tym przepisów uśr, jednak nie wyznaczają sytuacji prawnej skarżącego w niniejszej sprawie, w tym sensie, że nie regulują bezpośrednio jego uprawnień i obowiązków, zatem nie mogły zostać naruszone przez organ odwoławczy.
W literaturze i orzecznictwie wyjaśniono, że art. 69 Konstytucji RP nie stanowi źródła konstytucyjnego prawa podmiotowego. Jest jedynie wytyczną polityki państwa (normą programową). Również w ocenie Trybunału Konstytucyjnego przepis ten nie wyraża żadnych roszczeń, które materialnoprawnie dałyby się określić (wyroki TK z: 6 wrzesnia 2000 r. sygn. akt TS 69/00, OTK 2000, Nr 7, poz. 277; 23 października 2007 r. sygn. akt P 28/07, OTK-A 2007, Nr 9, poz. 106; 19 kwietnia 2011 r., P 41/09, OTK-A 2011, Nr 3, poz. 25). W kwestii art. 71 Konstytucji RP, wskazano natomiast, że przepisy te stanowią dopełnienie ogólnej zasady ochrony i opieki Rzeczypospolitej Polskiej nad małżeństwem, rodziną, macierzyństwem i rodzicielstwem, zawartej w art. 18 Konstytucji RP (wyrok TK z 8 maja 2001 r. sygn. akt P 15/00, OTK 2001, Nr 4, poz. 83, pkt 4). Przepisy te konstruują jeden z elementów państwa socjalnego przez ustanowienie obowiązku państwa, by uwzględniało w polityce społecznej i gospodarczej "dobro rodziny" (wyroki TK z: 10 lipca 2000 r. sygn. akt SK 21/99, OTK 2000, Nr 5, poz. 144, pkt 8; 18 listopada 2014 r. sygn. akt SK 7/11, OTK-A 2014, Nr 10, poz. 112). Normy wyrażone w art. 71 Konstytucji RP można zaliczyć do tzw. zasad polityki państwa (norm programowych). Nakazują one władzom państwowym podejmowanie działań zmierzających do osiągnięcia celu wskazanego w odpowiednim przepisie Konstytucji RP. Sposoby osiągnięcia tego celu pozostawione są do uszczegółowienia ustawodawcy zwykłemu [
M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Tom I. Komentarz do art. 1-86, Warszawa 2016].
Dodatkowo Sąd wyjaśnia, że działając z urzędu na podstawie art. 134 § 1 i art. 135 w zw. z art. 145 § 1 ppsa, nie dostrzegł naruszeń przepisów prawa, które obligowałyby do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.
Wszystkie orzeczenia powołane w uzasadnieniu dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł na podstawie art. 151 ppsa, jak w sentencji wyroku.