II SA/Ol 202/23

II SA/Ol 202/23 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2023-04-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-03-08
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Grzegorz Klimek
Marzenna Glabas /przewodniczący/
Piotr Chybicki /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust.1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas Sędziowie Sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) Asesor WSA Grzegorz Klimek po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 25 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Z akt administracyjnych przekazanych wraz ze skargą wynika, że P. K. (dalej skarżący) 10 października 2022 r. złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką J. K. Organ I instancji wskazał, że w zgromadzonym materiale dowodowym znajduje się orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji J. K. i oświadczenie skarżącego, że sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką. Skarżący jest osobą rozwiedzioną, natomiast jego matka jest wdową. Z oświadczenia skarżącego wynika, że nie posiada prawa do renty, emerytury i zasiłków z ubezpieczenia społecznego. Na zasadzie notorii urzędowej organ I instancji ustalił, że skarżący nie korzysta z innych świadczeń rodzinnych i opiekuńczych kolidujących z nabyciem uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego oraz nie ubiega się o ich przyznanie.
Organ I instancji decyzją z 8 listopada 2022 r. odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest możliwe z uwagi na brak spełnienia przesłanek z art. 17 ust 1 b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz.U. z 2022 r., poz. 615, z późno zm. dalej u.ś.r.). Podał również, że wnioskodawca nie sprawuje w sposób właściwy stałej i systematycznej opiekę nad matką. W zakresie powyższych ustaleń organ w sposób szczegółowy omówił zakres czynności wykonywanych przez matkę skarżącego samodzielnie, oraz zakres udzielanej przez niego pomocy. Wskazał także, że w domu wraz ze skarżącym i jego matką zamieszkuje również brat skarżącego, również wspierający matkę.
W wyniku rozpoznania odwołania od ww. decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie decyzją z [...] r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W motywach rozstrzygnięcia Kolegium szczegółowo omówiło brzmienie przepisów u.ś.r. Organ odwoławczy wskazał, że w przypadku skarżącego spełniona została przesłanka z art. 17 ust 1 b u.ś.r., co związane jest z wyrokiem zakresowym Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (sentencja: Dz. U. z 2014 r. poz. 1443; uzasadnienie: OTK-A z 2014 r. Nr 9, poz. 104). W dalszej części argumentacji Kolegium podkreśliło, że w niniejszej sprawie decydującą była kwestia zakresu sprawowanej opieki. Zgromadzone w sprawie dowody, w tym wywiad środowiskowy, nie dały podstaw do przyjęcia, że skarżący sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką w adekwatnym zakresie, rodzaju i charakterze. Kolegium zaznaczyło, że J. K. wymaga wsparcia, które jest zapewniane przez syna, ale wymiaru tego wsparcia nie można uznać za taki, który uzasadniałby przyznanie żądanego świadczenia. Udzielane przez skarżącego wsparcie można pogodzić z zatrudnieniem. Kolegium podkreśliło, że złożenie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego pozostaje przy tym w związku czasowym z uchyleniem przez organ pierwszej instancji decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką P. K. nad ojcem ze względu na jego śmierć. Kolegium zaznaczyło, że wątpliwe jest, aby ciągu tygodnia stan zdrowia J. K. pogorszył się w takim stopniu, by nagle zaistniała potrzeba opieki. Opieka musi być przy tym stała, a przez stałość opieki należy rozumieć świadczenie jej regularnie przez długi okres czasu.
Od powyższej decyzji, pismem z 3 lutego 2023 r., P. K. wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Olsztynie. Skarżący argumentował, że przeprowadzony wywiad środowiskowy nie dał pełnego obrazu sytuacji, bowiem w czasie jego przeprowadzania, jego matka nie była obecna w domu, przebywała wraz z jego bratem na cmentarzu. Skarżący podniósł, że od półtora roku opiekuje się matką. Wcześniej sprawował opiekę również nad ojcem i z tego tytułu pobierał zasiłek. Po śmierci ojca nadal sprawuje opiekę nad matką i stanowi to w jego opinii przesłankę przyznania mu wnioskowanego świadczenia.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoja argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie
Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137, z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm. dalej "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną.
Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przedstawiona tutaj regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości, co do tego, że zaskarżona decyzja może ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
W rozpoznawanej sprawie Sąd, dokonując - w zakreślonych wyżej granicach -kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem decyzja ta nie narusza przepisów prawa materialnego, ani przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w szczególności art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W kontrolowanej sprawie okolicznością bezsporną jest niepełnosprawność matki skarżącego, przy czym jest to niepełnosprawność w stopniu znacznym (vide decyzja organu I instancji s. 1). Bezspornym jest także to, że skarżący nie jest nigdzie zatrudniony i nie wykonuje innej pracy zarobkowej. Sporne jest natomiast sprawowanie opieki przez skarżącego nad matką, jej charakter i wymiar. Spór dotyczy także tego, czy to, że skarżący jest niezatrudniony i nie wykonuje innej pracy zarobkowej spowodowane jest sprawowaniem przez niego opieki nad matką.
Z łącznie czytanych przepisów art. 17 ust. 1 i art. 3 pkt 22 u.ś.r. wynika, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Drugą zaś przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się oświadczenie pielęgnacyjne, jest rezygnacja (lub powstrzymanie się) z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (zob. np. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13, dostępny w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dlatego też w sytuacji, gdy opieka nie nosi takich cech (np. polega na niesieniu pomocy doraźnej), taki związek przyczynowo-skutkowy między koniecznością rezygnacji z zarobkowania (lub niepodejmowania zatrudnienia) a opieką nie istnieje. Konieczne jest zatem ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.
W tym miejscu należałoby podkreślić, że świadczenia opiekuńcze, do których należy między innymi świadczenie pielęgnacyjne, przyznawane są z powodu niemożności wykonywania w ogóle pracy zarobkowej w związku z koniecznością zapewnienia stałej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny, a nie jedynie z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą. Samo orzeczenie o niepełnosprawności podopiecznej (tu: matki skarżącego) nie rozstrzygało więc o związku przyczynowym pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad matką w rozumieniu u.ś.r.
W tym kontekście, Kolegium oceniało czy z uwagi zakres niezbędnych czynności opiekuńczych, oraz czynności faktycznie wykonywanych - skarżący został pozbawiony możliwości podjęcia pracy zarobkowej. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zasadnie, zdaniem Sądu, Kolegium uznało, że zakres wykonywanych czynności opiekuńczych w istocie stanowił codzienną pomoc w czynnościach życia codziennego niepełnosprawnej matki.
Jak wskazuje się w orzecznictwie, świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną matką, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (np. wyrok NSA z 3 marca 2022 r., I OSK 1653/21 i powołany tamże wyrok z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21). Powołany art. 17 ust. 1 u.ś.r należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (np. wyroki NSA: z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11). Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2729/16). Z tych to powodów musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Zatem organ administracji ma obowiązek, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy.
Z wywiadu środowiskowego, oraz stanu faktycznego sprawy wskazanego przez organ I instancji wynika, że mimo podeszłego wieku i niepełnosprawności matka skarżącego samodzielnie wykonuje czynności pielęgnacyjne oraz zabiegi toaletowe, sama dawkuje i przyjmuje leki. Matka skarżącego sama gotuje obiady i przygotowuje posiłki, natomiast syn pomaga np. przynosząc ciężkie produkty spożywcze. Skarżący odpowiedzialny jest za robienie zakupów, jego matka zaś samodzielnie pierze i prasuje. Skarżący pomaga w pomiarach cukru (2 razy dziennie) oraz w obcinaniu paznokci, zakładaniu butów podczas wychodzenia z domu. Skarżący zapewnia również opał na zimę i rozpala w piecu. Skarżący nie zawozi jednak matki do lekarzy specjalistów, ponieważ utracił prawo jazdy. W transporcie pomaga drugi syn niepełnosprawnej, który prowadzi gospodarstwo rolne i mieszka w tym samym domu co skarżący i jego matka.
Podkreślić należy, że w złożonej skardze nie zostały wymienione jakiekolwiek okoliczności lub czynności opiekuńcze, które uniemożliwiałyby podjęcie zatrudnienia. Skarżący nie kwestionował opisu wykonywanych czynności opiekuńczych, jak również faktu, że w trakcie przeprowadzania wywiadu środowiskowego jego matka znajdowała się pod opieką brata skarżącego. Zasadnie więc Kolegium uznało, że skoro pomoc matce sprowadzała się do zwykłego wsparcia rodzica w codziennych czynnościach (zakupy, gromadzenie i przynoszenie opału) - to w praktyce zasadna była ocena organu o braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a zakresem niezbędnych czynności opiekuńczych. Organ w sposób logiczny, odwołując się do zebranych w sprawie dowodów, wykazał, że czynności opiekuńcze skarżącego w istocie stanowią pomoc syna (który dodatkowo mógł liczyć na wsparcie swojego brata) w czynnościach życia codziennego niepełnosprawnej matki, a pomoc ta może być świadczona poza godzinami pracy zarobkowej.
Z uwagi na brak wystąpienia związku przyczynowo-skutkowego między nie podejmowaniem przez skarżącego pracy, a wymiarem udzielanej matce pomocy, ocena czynionych przez organy rozważań dotyczących skutków zakresowego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (sentencja: Dz. U. z 2014 r. poz. 1443; uzasadnienie: OTK-A z 2014 r. Nr 9, poz. 104) nie jest konieczna, nie ma bowiem wpływu na zanegowanie uprawnienia skarżącego do świadczenia.
Z tych to powodów Sąd skargę oddalił na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.).