II SA/Ke 345/24

II SA/Ke 345/24 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2024-08-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-06-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Agnieszka Banach
Jacek Kuza /przewodniczący/
Renata Detka /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
umorzono postępowanie administracyjne
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 421
art. 5 ust. 2a art. 27 ust. 1,
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 138 par. 1 pkt 1, art. 28 ust. 1, art. 107 par. 1 pk 4 i par. 3,
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2024 poz 935
art. 200, art. 135, art. 145 par. 3, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Kuza, Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka (spr.), Sędzia WSA Agnieszka Banach, Protokolant Starszy inspektor sądowy Sebastian Styczeń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. znak: [...] w przedmiocie zmiany wysokości świadczenia wychowawczego na dziecko Z. G. I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; II. umarza postępowanie administracyjne; III. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz K. K. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Decyzją z 7 maja 2024 r., znak[...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS (dalej też jako "Prezes ZUS"), po rozpoznaniu odwołania K. K.-G., utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 1 sierpnia 2023 r. o zmianie wysokości świadczenia wychowawczego na dziecko Z. G..
W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Prezes ZUS stwierdził, że na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego brak jest podstaw do uchylenia kwestionowanej decyzji, ponieważ zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. sygn. akt I C [...] z 15 czerwca 2021 r. oraz Sądu Apelacyjnego w K. sygn. akt I ACa [...] z 13 grudnia 2022 r. dziecko Z. G. jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców i w związku z tym, zgodnie z treścią art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 421) zwanej dalej "ustawą", skarżącej przysługuje prawo do pobierania świadczenia w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
Prezes ZUS wskazał, że 29 kwietnia 2022 r. skarżąca złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na córkę na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Decyzją z 4 maja 2022 r. przyznano jej prawo do tego świadczenia w kwocie [...]zł miesięcznie. Następnie 12 maja 2022 r. ojciec dziecka – K. G. złożył wniosek o świadczenie wychowawcze na to samo dziecko na ww. okres, do którego dołączył wyrok Sądu Okręgowego w K. sygn. akt I C [...]
z 15 czerwca 2021 r. ustalający, że opieka nad dzieckiem będzie realizowana przez oboje rodziców w sposób naprzemienny. Od ww. wyroku ojciec dziecka złożył apelację do sądu II instancji, w związku z tym 9 września 2022 r. ZUS wydał decyzję odmawiającą mu prawa do świadczenia wychowawczego na to dziecko. Od powyższej decyzji ojciec dziecka wniósł odwołanie, załączając ww. wyrok Sądu Okręgowego w K., a 15 grudnia 2022 r. do akt sprawy dołączył wyrok Sądu Apelacyjnego w K. sygn. akt I ACa [...] z 13 grudnia 2022 r. oddalający apelację od ww. wyroku Sądu I instancji w części dotyczącej m.in. zakresu opieki rodziców nad dzieckiem.
Po rozpatrzeniu odwołania decyzją z 27 lipca 2023 r. ZUS uchylił decyzję własną z 9 września 2022 r. i przyznał ojcu dziecka prawo do świadczenia na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w kwocie [...]zł miesięcznie.
W związku z powyższym ZUS decyzją z 1 sierpnia 2023 r. uchylił decyzję z 4 maja 2022 r. przyznającą skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego
w kwocie [...]zł, jednocześnie ustalił prawo do tego świadczenia w kwocie [...]zł miesięcznie.
W toku postępowania odwoławczego Prezes ZUS ustalił, że opieka nad dzieckiem Z. G. od 15 czerwca 2021 r. jest sprawowana przez oboje rodziców w sposób naprzemienny w związku z wydanym w tej sprawie wyrokiem Sądu Okręgowego w K.. Wyrok Sądu Apelacyjnego w K. z 13 grudnia 2022 r. nie zmienił postanowień w sprawie opieki nad małoletnim. Wobec tego świadczenie wychowawcze należało przyznać każdemu z rodziców dziecka
w wysokości połowy kwoty świadczenia wychowawczego przysługującego za dany miesiąc, tj. [...] zł miesięcznie.
K. K.-G. wniosła skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, zarzucając temu rozstrzygnięciu naruszenie:
1) przepisów prawa materialnego tj. art. 5 ust. 2a ustawy poprzez jego błędną interpretację, polegającą na przyjęciu, że podstawą ustalenia faktu sprawowania opieki naprzemiennej nad dzieckiem może być nieprawomocny wyrok sądu, który został zaskarżony apelacją, podczas gdy:
- art. 5 ust. 2a ustawy nie wymaga interpretacji wobec jednoznacznego stwierdzenia, że wyłącznym wymogiem podzielenia świadczenia wychowawczego na obydwojga rodziców jest legitymowanie się orzeczeniem sądu ustanawiającym opiekę naprzemienną, zaś orzeczenie takie wiąże erga omnes dopiero od momentu uprawomocnienia się (w sprawie rozwodowej nie zostało udzielone żadne zabezpieczenie w zakresie sprawowania opieki nad dziećmi, a jedynym orzeczeniem regulującym tę kwestię i wprost ustanawiającym opiekę naprzemienną był wyrok Sądu, który uprawomocnił się 13 grudnia 2022 r.);
- stan faktyczny, w jakim wydana została decyzja z 4 maja 2022 r. przyznająca skarżącej świadczenie 500+ na dziecko Z. G., uchylona następnie decyzją z 3 sierpnia 2023 r. ustalającą jednocześnie prawo do świadczenia na to dziecko w kwocie 250 zł, uprawniał skarżącą do wnioskowania o świadczenie w pełnej wysokości, a organ zobowiązywał do wydania decyzji zgodnej z jej wnioskiem, bowiem na dzień 4 maja 2022 r. nieprzerwanie aż do 13 grudnia 2022 r. brak było prawomocnego orzeczenia sądu w przedmiocie sprawowania opieki naprzemiennej nad córką;
2) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 7 w zw. z art. 77 § 1, art. 78 § 1 i 2, art. 6, art. 8, art. 80 oraz art. 81a § 1 k.p.a., jak również art. 107 § 3 k.p.a. poprzez:
- brak wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego na skutek niewystarczającej weryfikacji stanu prawnego i faktycznego, w szczególności zaniechanie odniesienia się przez organ administracyjny do wnioskowanych przez skarżącą dowodów i twierdzeń (zawartych w szczególności w odwołaniu);
- brak wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału sprawy, co doprowadziło Prezesa ZUS do poczynienia w zaskarżonej decyzji całkowicie dowolnych i nieuprawnionych ustaleń faktycznych;
- zinterpretowanie wątpliwości co do stanu faktycznego sprawy na niekorzyść strony skarżącej, co stanowiło oczywiste naruszenie zasady pierwszeństwa słusznego interesu strony, a w rezultacie doprowadziło do wydania wadliwej decyzji;
- nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji poprzez brak precyzyjnego wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej tej decyzji, co uniemożliwia właściwe zapoznanie się z motywami działania organu II instancji, zrozumienie tych motywów, a w rezultacie ustosunkowanie się do nich w rzeczowy i wyczerpujący sposób;
3) naruszenie przez Prezesa ZUS, a wcześniej przez organ I instancji, przy wydaniu zaskarżonej decyzji zasady lex retro non agit - poprzez pozbawienie skarżącej jako strony przyznanego decyzją z 4 maja 2022 r. prawa do świadczenia wychowawczego w określonej wysokości (w kwocie 500 zł) z mocą wsteczną, w sytuacji, gdy świadczenie to w przyznanej pierwotnie wysokości zostało już przez skarżącą w całości skonsumowane na potrzeby dziecka (tj. zgodnie z celem, w jakim zostało jej przyznane), podczas gdy pozbawienie strony prawa z mocą wsteczną może nastąpić jedynie wyjątkowo i tylko wówczas, gdy wyraźnie przepis prawa to przewiduje, a takim przepisem nie jest art. 5 ust. 2a ustawy, na którym oparto błędne rozstrzygnięcie.
W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumentację na poparcie postawionych zarzutów, w oparciu o które wniosła o zmianę decyzji w zaskarżonej części poprzez ustalenie, że w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. przysługiwało jej świadczenie wychowawcze na dziecko Z. G. w kwocie 500 zł miesięcznie. Nadto skarżąca wniosła o przeprowadzenie rozprawy oraz przesłuchanie jej w charakterze strony celem ustalenia, czy i w jaki sposób zostało skonsumowane (wydatkowane) świadczenie wychowawcze na dziecko przyznane
i wypłacone za okres objęty postępowaniem oraz daty prawomocnego i faktycznego ustanowienia sposobu wykonywania opieki naprzemiennej wobec córki.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie 8 sierpnia 2024 r. Sąd postanowił połączyć niniejszą sprawę ze sprawą o sygn. II SA/Ke 344/24 w celu ich łącznego rozpoznania. Pełnomocnik skarżącej wniósł ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji w razie nieuwzględnienia wniosków pisemnych skargi. Wniósł także o zasądzenie kosztów postępowania oraz cofnął wniosek o przesłuchanie skarżącej w charakterze strony.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Rozpatrując skargę w powyżej zakreślonych granicach Wojewódzki Sąd Administracyjny dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia decyzji organów obu instancji.
W niniejszej sprawie bezspornym jest, że informacją z 4 maja 2022 r. skarżącej przyznano świadczenie wychowawcze na córkę na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w kwocie 500 zł miesięcznie. Poza sporem pozostaje również okoliczność, że Sąd Apelacyjny w K. wyrokiem z 13 grudnia 2022 r. sygn. akt I ACa [...] oddalił apelację pozwanego K. G. od wyroku Sądu Okręgowego w K. z 15 czerwca 2021 r., sygn. akt I C [...]
w części dotyczącej m.in. zakresu opieki rodziców nad dziećmi. Zgodnie z treścią powyższych wyroków ustalono, że opieka nad dzieckiem Z. G. sprawowana będzie przez oboje rodziców w sposób naprzemienny. Nie ulega też wątpliwości, że w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. skarżąca pobierała świadczenie wychowawcze na córkę w wysokości [...] zł miesięcznie.
Sporna natomiast jest okoliczność, czy w związku z treścią powyższego wyroku Sądu Okręgowego w K. z 15 czerwca 2021 r. (prawomocnego od 13 grudnia 2022 r.), organ miał podstawę prawną do zmiany wysokości świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. poprzez uchylenie aktu przyznającego to świadczenie i ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w innej wysokości (250 zł miesięcznie).
Zgodnie z treścią art. 5 ust. 2a ustawy, w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Zdaniem organów, z uwagi na okoliczność, że zgodnie z wyrokiem z 15 czerwca 2021 r. córka skarżącej znalazła się pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców, stronie przysługiwała jedynie połowa wysokości świadczenia wychowawczego. W kwestionowanych decyzjach organów obu instancji nie wskazano przy tym podstawy prawnej zmiany wysokości tego świadczenia za wspomniany wyżej okres, a jedynie zacytowano art. 5 ust. 2a ustawy, określający wysokość świadczenia wychowawczego w przypadku sprawowania nad dzieckiem opieki naprzemiennej przez oboje rodziców. Organ I instancji jako podstawę prawną decyzji wskazał ogólnie ustawę z dnia 12 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zaś organ odwoławczy powołał art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 28 ust. 1 ww. ustawy. To stanowi niewątpliwie o wydaniu decyzji obu instancji z naruszeniem przepisów postępowania tj. art. 107 § 1 pkt 4 i § 3 k.p.a., skoro decyzje te nie zawierają prawidłowego uzasadnienia prawnego.
Tymczasem ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci zawiera podstawę prawną dla zmiany bądź uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego w art. 27. Zgodnie z treścią art. 27 ust. 1 tej ustawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Z kolei w myśl art. 27 ust. 2 ustawy, zmiana rozstrzygnięcia dotyczącego prawa do świadczenia wychowawczego na korzyść strony nie wymaga jej zgody.
Jak przyjmuje się zgodnie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, decyzja uchylająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 ustawy ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji (por. m.in. wyrok WSA w Szczecinie z 8 lutego 2024 r. II SA/Sz 1002/23, WSA w Łodzi z 11 sierpnia 2021 r. II SA/Łd 361/21; wyrok WSA w Warszawie z 16 stycznia 2018 r. I SA/Wa 1759/17, WSA w Bydgoszczy z 16 kwietnia 2019 r. II SA/Bd 70/19; wyrok NSA z 7 lutego 2018 r., I OSK 1894/17 dostępne na: www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "cbois"). Tym samym, w trybie art. 27 ustawy nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie już pobrane. Pozbawienie strony prawa do wypłaconego świadczenia wychowawczego nastąpić może jedynie przy zastosowaniu instytucji świadczenia nienależnego pobranego, podlegającego zwrotowi (art. 25 ustawy). Decyzję o uchyleniu albo zmianie prawa do świadczenia wychowawczego od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii oraz o nienależnie pobranym świadczeniu za okres, w jakim zostało ono wypłacone, należy wydać w przypadku, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne.
W rozpoznawanej sprawie postępowanie dotyczy zmiany wysokości świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Biorąc pod uwagę datę wydania decyzji pierwszoinstancyjnej (1 sierpnia 2023 r.) nie ulega wątpliwości, że zmiana wysokości świadczenia wychowawczego - poprzez uchylenie aktu je przyznającego i ustalenie tego prawa w niższej wysokości - została dokonana z mocą wsteczną, bo za cały okres, na jaki poprzednio przyznano stronie świadczenie wychowawcze na córkę. Okres pobierania świadczenia zakończył się 31 maja 2023 r. i po tej dacie organ nie miał już podstawy prawnej do wydania decyzji zmieniającej bądź uchylającej prawo do świadczenia wychowawczego przyznanego od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Oznacza to, że postępowanie administracyjne w sprawie uchylenia bądź zmiany prawa do świadczenia wychowawczego przyznanego na córkę Z. G. za ten okres nie mogło być wszczęte i prowadzone.
Z tych przyczyn uznając, że oba orzekające w sprawie organy naruszyły przepis prawa materialnego, tj. art. 27 ust. 1 ustawy w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji (pkt I wyroku) oraz umorzył postępowanie administracyjne na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. (pkt II wyroku).
Na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Sąd zasądził od Prezesa ZUS na rzecz skarżącej kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego (pkt III wyroku), na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U.
z 2015 r. poz. 1800).
Ubocznie należy podnieść, choć nie miało to w sprawie rozstrzygającego znaczenia, że rację ma skarżąca, podnosząc, że dopiero w dacie wydania ww. wyroku przez Sąd Apelacyjny w K. opieka naprzemienna została prawomocnie orzeczona przez sąd.