II SA/Go 380/20

SENTENCJA

Wojewódzki Sad Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Adam Jutrzenka – Trzebiatowski (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Michał Ruszyński Asesor WSA Jarosław Piątek po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 września 2020 r. sprawy ze skargi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] roku nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego uchyla zaskarżone postanowienie.


UZASADNIENIE

Naczelnik Urzędu Skarbowego (określany dalej jako NUS) postanowieniem z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...], powołując się na art. 64 c § 4, § 6 a pkt 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 1438 ze zm.; określanej dalej jako u.p.e.a), obciążył wierzyciela Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Oddział kosztami postępowania egzekucyjnego w wysokości 173,58 zł, przeprowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych nr: [...], wystawionych wobec zobowiązanej M.K.. W uzasadnieniu organ egzekucyjny wskazał, iż prowadził postępowanie egzekucyjne na podstawie wyżej wymienionych tytułów wykonawczych. W trakcie tego postępowania dokonano czynności w wyniku czego powstały koszty egzekucyjne. Ponadto NUS powołał treść art. 64c § 4 u.p.e.a. zgodnie z którym wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego. W związku z tym orzeczono jak w sentencji.

Zażalenie na powyższe postanowienie złożył Zakład Ubezpieczeń Społecznych zarzucając, iż NUS nie obliczył kosztów egzekucyjnych po zaokrągleniu do pełnych dziesiątek groszy oraz nie uwzględnił utrwalonego w orzecznictwie stanowiska, że opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłączenie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych, a nie można uznać, że do tego doszło gdy na zajętym rachunku bankowym nie było środków. Postanowieniem z dnia [...] czerwca 2020 r., nr [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej (określany dalej jako DIAS), działając na podstawie 138 § 1 pkt 2 i art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.- określanej dalej jako k.p.a.) w zw. z art. 18 oraz art. 64c § 4 i § 7 u.p.e.a., uchylił zaskarżone postanowienie i orzekł o obciążeniu wierzyciela – Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział, kosztami postępowania egzekucyjnego przeprowadzonego na podstawie wymienionych tytułów wykonawczych, w wysokości 173,50 zł. W uzasadnieniu organ wskazał, że zagadnienia dotyczące naliczania i poboru kosztów egzekucyjnych zostały unormowane przepisami rozdziału 6 działu

I u.p.e.a. Na koszty egzekucyjne składają się opłaty za czynności egzekucyjne oraz wydatki związane z postępowaniem egzekucyjnym. Przepis art. 64c § 1 u.p.e.a. stanowi, że koszty egzekucyjne z zastrzeżeniem § 2-4 obciążają co do zasady zobowiązanego. Wyjątkiem zaś wynikającym z przepisów tej ustawy jest ponoszenie kosztów egzekucyjnych przez wierzyciela lub organ egzekucyjny. Obciążenie kosztami egzekucyjnymi wierzyciela może nastąpić w sytuacji ziszczenia się jednej

z przesłanek określonych w przepisach art. 64c § 2, § 3 i § 4 u.p.e.a., m.in. jeżeli koszty te nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego (art. 64c § 4 u.p.e.a.). Stosownie natomiast do art. 64c § 7 u.p.e.a., organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie kosztów egzekucyjnych na wniosek wierzyciela lub zobowiązanego, złożony w terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia

o wysokości kosztów egzekucyjnych, o którym mowa w § 6a. Postanowienie takie winno zawierać zarówno wyjaśnienie przyczyn obciążenia wierzyciela powstałymi kosztami, jak również wskazanie czynności, w związku z którymi dokonano naliczenia kosztów egzekucyjnych w określonej wysokości. W rozważanej sprawie wydanie zaskarżonego postanowienia w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi było następstwem umorzenia przez NUS postępowania egzekucyjnego postanowieniem z dnia [...] czerwca 2019 r., nr [...] na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a, z uwagi na brak możliwości uzyskania w tym postępowaniu kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W konsekwencji, na wniosek wierzyciela z dnia [...] lipca 2019 r., złożony wobec otrzymanego zawiadomienia nr [...] z dnia [...] lipca 2019 r. o wysokości kosztów egzekucyjnych obciążających wierzyciela, organ egzekucyjny wydał postanowienie, którym orzekł o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie 173,58 zł. Dalej organ odwoławczy podkreślił, że zgodnie z art. 26 § 5 u.p.e.a. wszczęcie egzekucji administracyjnej następuje z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego lub doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu wierzytelności lub innego prawa majątkowego, jeżeli to doręczenie nastąpiło przed doręczeniem zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego. Zgodnie natomiast z art. 64 § 9 i § 10 u.p.e.a. obowiązek uiszczenia opłaty za zajęcie powstaje z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu, a opłaty manipulacyjnej - z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego. Z materiału dowodowego wynika, że odpisy wyżej wymienionych tytułów wykonawczych zostały doręczone przez Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który naliczył za tę czynność opłatę manipulacyjną. Natomiast po przekazaniu tych tytułów wykonawczych NUS do kontynuowania przedmiotowego postępowania egzekucyjnego, w następstwie dokonanego zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego w [...] S.A., powstały koszty egzekucyjne, stanowiące opłatę, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. Ponadto na podstawie art. 64b tej ustawy do tytułu wykonawczego nr [...] naliczone zostały wydatki gotówkowe w związku z kosztem wysłania korespondencji w sprawie zajęcia rachunku bankowego w dniu [...] stycznia 2018 r. w kwocie 3,20 zł oraz przejazdem i delegacją poborcy w dniu [...] grudnia 2018 r. w kwocie 4,00 zł. Łączna wysokość kosztów egzekucyjnych obciążających wierzyciela wynosi zatem 173,50 zł, tj. 166,30 zł + 3,20 zł + 4 zł, a nie 173,58 zł, jak wyliczył organ I instancji. Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, że dla skuteczności zastosowania środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wynagrodzenia za pracę, świadczenia

z ubezpieczenia społecznego, wierzytelności z rachunku bankowego, innych niż wyżej wymienione wierzytelności, wystarczające jest doręczenie stosownego zawiadomienia dłużnikowi zajętej wierzytelności, o którym mowa odpowiednio w art. 72 § 1, art, 79 § 1, art. 80 § 1, czy art. 89 § 1 u.p.e.a. Skargę na powyższe postanowienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. wniósł Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Oddział, domagając się jego uchylenia. W uzasadnieniu tego pisma wierzyciel odwołując się do orzecznictwa wskazał, że nie sposób zgodzić się z twierdzeniem organu jakoby dla skuteczności zastosowania środka egzekucyjnego wystarczające było doręczenie stosownego zawiadomienia dłużnikowi zajętej wierzytelności. Zdaniem skarżącego z materiału dowodowego zebranego w sprawie nie wynika, że w toku postępowania egzekucyjnego doszło do faktycznego zajęcia wierzytelności pieniężnych. NUS w istocie dokonał zajęcia rachunku bankowego, ale nie zajął wierzytelności z tego rachunku bankowego, bowiem wierzytelność podlegająca zajęciu nie zaistniała. Skarżący ponadto podkreślił, iż opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być nałożona wyłącznie wtedy, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Dopiero z chwilą, gdy wpłyną środki pieniężne na rachunek bankowy, stają się one wierzytelnością przysługującą właścicielowi rachunku bankowego w stosunku do banku. Dopiero zatem w tym momencie może nastąpić faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. nie przewiduje opłaty za zajęcie rachunku bankowego, jako takiego, tylko opłatę za zajęcie wierzytelności znajdującej się na konkretnym rachunku bankowym. Zdaniem skarżącego organy zobowiązane były uwzględnić wyrok TK z dnia 28 czerwca 2016 r., SK 31/14 (OTKA 2016/51).

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonym postanowieniu. Zdaniem DIAS, dla zastosowania środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego wystarczające jest doręczenie stosownego zawiadomienia bankowi, a stan środków na rachunku bankowym nie jest przesłanką dokonania zajęcia

i pozostaje bez znaczenia dla oceny skuteczności tego zajęcia, co jest zgodne

z brzmieniem art. 80 § 1 u.p.e.a. Ponadto organ wskazał, że przyjmuje się, iż opłaty za czynności egzekucyjne oraz opłaty manipulacyjne są konsekwencją stosowania przez organ egzekucyjny środków egzekucyjnych wymienionych w u.p.e.a. Opłaty za czynności egzekucyjne są więc należnościami, które nie powodują bezpośredniego wydatkowania środków przez organ egzekucyjny za dokonywane czynności

i stanowią swoiste wynagrodzenie dla organu egzekucyjnego za zastosowanie konkretnych środków egzekucyjnych lub za dokonanie czynności egzekucyjnych. Opłaty te są należne organowi egzekucyjnemu nawet wówczas, gdy po doręczeniu zobowiązanemu tytułu wykonawczego okaże się, że egzekucja jest bezskuteczna

z uwagi na brak majątku zobowiązanego i niezależnie od zastosowanych środków egzekucyjnych i wyegzekwowania jakichkolwiek kwot na poczet dochodzonej wierzytelności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej pod względem legalności – przeprowadzonej na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 3 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; – określanej dalej jako p.p.s.a.) - w niniejszej sprawie było postanowienie DIAS uchylające postanowienie NUS i obciążające wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie 173,50 zł, które zostało wydane na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 i art. 144 k.p.a. w zw. z art. 18 i art. 64c § 7 u.p.e.a.

Na powyższą kwotę składa się opłata za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego w wysokości 166,30 złotych, koszt wysłania korespondencji w sprawie zajęcia rachunku bankowego w dniu [...] stycznia 2018 r. w kwocie 3,20 zł oraz koszt przejazdu i delegacji poborcy w dniu [...] grudnia 2018 r. w kwocie 4,00 zł.

W kontrolowanej sprawie nie była kwestionowana sama zasada obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi zgodnie z art. 64c § 4 u.p.e.a. wobec bezskuteczności prowadzonej egzekucji. Stosownie bowiem do tego przepisu wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeśli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. Również nie było kwestionowane przez wierzyciela obciążenie go kosztami przejazdu i delegacji poborcy skarbowego oraz wysłania korespondencji. Stanowiły one wydatki, a prawidłowość ich naliczenia nie budzi wątpliwości w świetle art. 64b § 1 u.p.e.a. Spór koncentrował się wokół zasadności obciążania wierzyciela opłatą za zajęcie rachunku bankowego zobowiązanej, na którym nie znajdowały się środki pieniężne.

Zgodnie z art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr.

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela stanowisko wyrażane w aktualnym orzecznictwie oraz piśmiennictwie, iż we właściwym odczytaniu wyżej przywołanego przepisu wystarczające jest zastosowanie wykładni językowej. Prymat tego rodzaju wykładni prawa wynika z faktu, że prawo dociera do adresatów w postaci konkretnych przepisów prawnych i mogą oni oczekiwać, że ich obowiązki, czy uprawnienia są kształtowane treścią tekstu prawnego (por. B. Brzeziński, Wykładnia prawa podatkowego, Gdańsk 2013, s. 24). Treść cytowanego tekstu prawnego nie pozostawia jakichkolwiek wątpliwości, że opłata egzekucyjna w wysokości wyżej określonej może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Jednocześnie w cytowanym przepisie ustawodawca nie zawarł jakiegokolwiek przyzwolenia do pobierania stosownych opłat egzekucyjnych także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było jakichkolwiek środków finansowych. Także w doktrynie prawa od dawna podnosi się, że podstawową wadą konstrukcyjną omawianych regulacji jest brak jakiejkolwiek zależności pomiędzy poborem opłat a skutecznością prowadzonej egzekucji, co prowadzi w niektórych sytuacjach do generowania wysokich kosztów egzekucyjnych, przy jednoczesnym braku realizacji, chociażby w części, dochodzonego obowiązku pieniężnego (por. R. Hauser, W. Piątek w: R. Hauser, A. Skoczylas (red.), Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, Warszawa 2016, s. 327). Zaprezentowane wyżej rozumienie omawianego przepisu nie może być podważane przez nawiązanie do treści przepisu art. 80 § 1 u.p.e.a. Przepis ten wskazuje bowiem, w jaki sposób dokonuje się czynności zajęcia rachunku bankowego i nie potwierdza stanowiska, że zajęcie wierzytelności można utożsamiać z zajęciem rachunku bankowego. Wręcz przeciwnie, w przepisie art. 80 § 2 u.p.e.a. mowa o "zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego", co dowodzi trafności stanowiska, że warunkiem zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego jest istnienie na zajętym rachunku bankowym środków pieniężnych. W związku z tym należy podzielić zapatrywanie, że opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych (por. wyroki NSA: z dnia 6 kwietnia 2017 r., II FSK 693/15, z dnia 10 kwietnia 2018 r., II FSK 914/16, z dnia 20 marca 2018 r., II FSK 778/16, z dnia 12 lutego 2019 r., II FSK 3379/18, z dnia 19 lutego 2019 r., II FSK 589/17, z dnia 5 maja 2019 r., I GSK 312/19, z dnia 29 listopada 2018 r., I GSK 2307/18, z 8 października 2019 r., I GSK 1377/18, z dnia 30 lipca 2020 r., I GSK 836/20, z dnia 24 lipca 2020 r., I GSK 723/20, P. Przybysz, u.p.e.a. Komentarz, Lex 2018, t. 1 do art. 64).

Analiza akt sprawy, jak i lektura kontrolowanych postanowień, wskazuje, że nie doszło do skutecznego zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanej w jakimkolwiek banku. Na skutek zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego [...] S.A, pismem z dnia [...] stycznia 2018 r., poinformował o przeszkodzie w realizacji zajęcia wynikającej z braku środków na rachunku. W związku z tym Sąd uznał, iż DIAS w zaskarżonym postanowieniu dokonał błędnej wykładni art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., a w konsekwencji niezasadnie obciążył wierzyciela opłatą wskazaną w tym przepisie w wysokości 166,30 zł. Powyższe uzasadniło uchylenie zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni przedstawioną powyżej wykładnię art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a.

Odnosząc się natomiast do przywoływanego w skardze wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14, w którym orzeczono, że art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa on maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji RP zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP oraz że art. 64 § 6 u.p.e.a. w zakresie w jakim nie określa on maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji RP zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP, to należy podkreślić, iż jego konsekwencją jest konieczność przeanalizowania przez organ, czy ustalona wysokość tych opłat na podstawie stawek procentowych wskazanych w powyższych przepisach u.p.e.a. in concreto przystaje do wspomnianych wzorców konstytucyjnych, a jeśli nie, to w jakim zakresie należy dokonać ich miarkowania z uwzględnieniem zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji (por. wyrok NSA z dnia 26 lutego 2020 r., II FSK 851/18). W odniesieniu do opłaty ustalonej na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. obowiązek rozważania jej miarkowania aktualizuje się dopiero wtedy, gdy przesądzona jest sama zasada jej nałożenia (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2019 r., II FSK 3379/18), co w niniejszej sprawie nie nastąpiło w świetle powyższych rozważań.