Pełny tekst orzeczenia II SA/Gl 674/25

II SA/Gl 674/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-09-12
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-05-20
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Artur Żurawik /sprawozdawca/
Edyta Kędzierska /przewodniczący/
Krzysztof Nowak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony akt
Powołane przepisy
Dz.U. 2025 poz 49
art. 172a ust. 5
Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 września 2025 r. sprawy ze skargi B. W., Z. W. na akt [...] Ośrodka Adopcyjnego w S. z dnia 11 marca 2025 r. nr 1/25 w przedmiocie negatywnej opinii kwalifikacyjnej o kandydatach do przysposobienia dziecka 1. uchyla zaskarżony akt, 2. zasądza od [...] Ośrodka Adopcyjnego w S. na rzecz skarżących solidarnie 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
[...] Ośrodek Adopcyjny w S. (dalej: organ, organ administrujący), orzekając wobec B.W. i Z.W. (dalej: "strony", "skarżący"), działając na podstawie art. 172a ust. 1 i in. ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 49 – dalej u.w.r.), wydał w dniu 11 marca 2025 r. negatywną opinię kwalifikacyjną nr 1/25.
W uzasadnieniu wskazano m. in., że przebieg procesu sprawowania bezpośredniej pieczy nad powierzonymi małżonkom dziećmi ujawnił tendencje małżonków do skupiania się na sobie i własnych potrzebach, w niewielkim stopniu uwzględniając potrzeby powierzonych im dzieci. Najprawdopodobniej wynika to z niskiej elastyczności, w związku z czym zmiany, które dokonały się w życiu kandydatów, przysporzyły im trudności w przystosowaniu się do nowej rzeczywistości. W konfrontacji z dziećmi ujawniła się wysoka bezradność małżonków, przejawiająca się w niespójności i niekonsekwencji stawianych im wymagań i przekazywanych im oczekiwań, wykazując wobec nich wysoki rygoryzm, polegający na wprowadzeniu sztywnych zasad wychowawczych, nieuwzględniający np. potrzeb emocjonalnych dziewczynek. Małżonkowie podejmowali liczne działania bez konsultacji z osobami i jednostkami nadzorującymi. Złożyli wniosek o nauczanie domowe dzieci bez konsultacji i wiedzy opiekuna prawnego, nie uwzględniając, czy takie działanie jest zgodne z dobrem dzieci. Nie powiadomili obecnego u nich w domu w dniu 17 stycznia 2025 r. pracownika Ośrodka o przygotowaniu dokumentów do Sądu, mających na celu umorzenie postępowania adopcyjnego. Ośrodek otrzymał tę informację od osób trzecich, a małżonkowie zaprzestali kontaktu bezpośredniego (nie odbierali licznych telefonów, zareagowali dopiero na wiadomość e-mailową, prosząc o kontakt jedynie w tej formie). Z informacji uzyskanych od opiekuna prawnego dzieci wynika, że skarżący "darł się na nich" a w rozmowie z opiekunem prawnym często podkreślał, że opieka nad nimi to "praca na ugorze". Małżonkowie sprzeciwili się również ochronnemu szczepieniu przeciw wirusowi HPV, jednocześnie deklarując gotowość dbania o zdrowie dzieci i oczekując przekazania całej dokumentacji medycznej. Małżonkowie obecnie nie spełniają wszystkich wymagań niezbędnych do przysposobienia dziecka. Okres sprawowania bezpośredniej pieczy nad dziećmi ujawnił, że nie posiadają odpowiednich kwalifikacji osobistych, w tym kompetencji miękkich, pozwalających na należyte wywiązywanie się z obowiązków rodziców adopcyjnych, a prezentowane postawy wychowawcze budzą wątpliwości. W związku z tym ich motywacja do przysposobienia dzieci okazała się nieprawidłowa, a oczekiwania względem adopcji dzieci nieadekwatne.
Strony, działając przez pełnomocnika, złożyły skargę na ww. opinię kwalifikacyjną. Zarzucono naruszenie:
1) art. 172a ust. 5 u.w.r., poprzez:
a) brak szczegółowego uzasadnienia przyczyn wydania opinii negatywnej;
b) brak wskazania obszarów wymagających poprawy;
2) art. 172a ust. 1 w związku z ust. 4 i ust. 5 u.w.r., poprzez:
a) podanie w treści opinii kwalifikacyjnej niezweryfikowanych opinii o kandydatach, tj. że małżonkowie nie posiadają odpowiednich kwalifikacji osobistych, w tym kompetencji miękkich, pozwalających na należyte wywiązywanie się z obowiązków rodziców adopcyjnych, że postawy wychowawcze budzą wątpliwości, a ich motywacja do przysposobienia dzieci okazała się nieprawidłowa oraz że oczekiwania względem adopcji dzieci są nieadekwatne;
b) podanie w treści opinii informacji, które odbiegały od rzeczywistej sytuacji kandydatów do przysposobienia dziecka i nieobejmujących kwestii, które powinna objąć opinia;
c) przywołanie w akcie niezgodnych ze stanem faktycznym zachowań kandydatów do przysposobienia dziecka, w szczególności podawanie faktów niepotwierdzonych, w tym, że z informacji uzyskanych od opiekuna prawnego dzieci wynikało, że skarżący "darł się na nich";
Z podanych wyżej przyczyn wniesiono o uchylenie zaskarżonego aktu i zasądzenie od organu na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
W uzasadnieniu wskazano m. in., że Ośrodek przekazał skarżącym tylko informację o bliźniaczkach – E. i W., urodzonych w 2015 r., które były w rodzinie zastępczej od około 7 lat. Ośrodek nie przedstawiał im informacji o innych dzieciach mogących zostać objętych adopcją. Wcześniej w wypełnianych ankietach i kwestionariuszach małżonkowie zaznaczali, że proszą o wskazanie do adopcji dzieci do 5. roku życia, gdyż uważali, że taki wiek daje jeszcze szansę na nawiązanie odpowiedniej więzi z dzieckiem. Ośrodek nie udostępnił im informacji o dzieciach do adopcji do 5. roku życia. Sąd Rejonowy w D. wydał postanowienie z dnia [...]r., na mocy którego określił formę osobistej styczności przysposabiających z przysposabianymi w ten sposób, że powierzył wnioskodawcom sprawowanie bieżącej pieczy nad małoletnim rodzeństwem do czasu prawomocnego zakończenia postępowania. Dopiero od tego postanowienia Sądu mogło zaistnieć regularne zamieszkanie dzieci w domu kandydatów na rodziców adopcyjnych. Wcześniej były to tylko krótkie spotkania, co pewien czas, w sobotę i niedzielę. Wtedy dopiero zaczęły wychodzić na jaw takie kwestie jak to, że dziewczynki mają bardzo silną więź z dotychczasową rodziną zastępczą, która to wieź w ogóle nie była brana pod uwagę przez Ośrodek Adopcyjny. W rodzinie zastępczej zostało również rodzeństwo bliźniaczek. W momencie przekazania przez rodzinę zastępczą małoletnich nie została przekazana dokumentacja medyczna dzieci. Jej brak uniemożliwiał małżonkom podjęcie adekwatnych do stanu zdrowia dzieci działań terapeutycznych i leczniczych. Brak dokumentacji medycznej uniemożliwiał podjęcie decyzji o szczepieniu, gdyż nie było do końca wiadomym, kiedy miały miejsce ostatnie szczepienia. Ponieważ o osobistej styczności z małoletnimi Sąd zadecydował w trakcie roku szkolnego, a dochodziło do zmiany miejscowości, w której przebywały dzieci, dla ich dobra małżonkowie uznali, że właściwym będzie przeniesienie ich do nauczania tzw. "domowego" do końca roku szkolnego, a dopiero od następnego roku szkolnego zapisanie ich do nowej klasy w miejscu pobytu. Nałożony na małżonków nadzór nie powodował, że mieli obowiązek konsultowania wszystkich decyzji dotyczących dzieci z Ośrodkiem. Małoletnia E. przyjęła wobec ubiegających się o adopcję małżonków postawę opozycyjną - buntowniczą. Przed przeprowadzką dzieci dotychczasowa rodzina zastępcza umieściła swój numer telefonu na misiach pluszowych należących do dzieci. Były poproszone, aby tego numeru telefonu nauczyły się na pamięć. Takie zachowanie rodziny zastępczej, w której przebywały małoletnie przez 7 lat, powodowało od początku znaczne obniżenie zaufania dziewczynek wobec kandydatów na rodziców adopcyjnych. Z uwagi na wyraźny brak woli co do adopcji po stronie jednego z dzieci małżonkowie podjęli trudną decyzję, że wycofają wniosek o adopcję, mając na względzie przede wszystkim dobro małoletnich. Małżonkowie posiadają wszelkie predyspozycje i kwalifikacje jako rodzice adopcyjni.
Diecezjalny Ośrodek Adopcyjny w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wskazano, że informacja o łączącej rodzeństwo więzi została przekazana kandydatom łącznie z informacją, że swoistym warunkiem przysposobienia dziewczynek będzie gotowość do podtrzymywania kontaktów z pozostającym w pieczy zastępczej rodzeństwem, czemu skarżący nie sprzeciwili się. Otrzymali oni też wszystkie informacje o stanie zdrowia dzieci, które były w posiadaniu Ośrodka. Wniosek o nauczanie domowe lub nauczanie indywidualne do dyrektora placówki może wnieść tylko rodzic lub opiekun prawny. Na moment złożenia takiego wniosku skarżący opiekunami prawnymi dzieci nie byli. O przeniesieniu nauczania do domu opiekun prawny dowiedział się już po udzieleniu zgody przez dyrektora placówki i rozpoczęciu nauczania w takiej formie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 – dalej: p.u.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2024 roku, poz. 935 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 172a ust. 5 u.w.r. ustawy negatywna ocena kandydata do przysposobienia dziecka podlega zaskarżeniu do sądu administracyjnego na zasadach i w trybie określonych dla aktów lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Poddana sądowej kontroli wstępna ocena jest aktem władczym z zakresu administracji publicznej w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Z jego wydaniem wiążą się określone prawem konsekwencje.
Procedura, której poddali się skarżący, unormowana została w Dziale V wspomnianej ustawy zatytułowanym "Postępowanie adopcyjne" oraz w Dziale II Tytuł II ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm. - dalej: k.r.o.) zatytułowanym "Przysposobienie". Wedle tych unormowań przysposobienie małoletniego odbywa się w dwóch niezależnych od siebie etapach - administracyjnym i sądowym. Świadczy o tym brzmienie art. 154 ust. 1 u.w.r., wedle którego prowadzenie procedur przysposobienia oraz przygotowanie osób zgłaszających gotowość do przysposobienia dziecka, zwanych "kandydatami do przysposobienia dziecka", stanowi wyłączną kompetencję ośrodka adopcyjnego oraz art. 117 § 1 k.r.o. stanowiący, że przysposobienie następuje przez orzeczenie sądu opiekuńczego na żądanie przysposabiającego.
Sprawując kontrolę zaskarżonego aktu zaakcentowania wymaga, że kontrola ta ma charakter ograniczony w tym znaczeniu, że jest ona sprawowana pod kątem formalnym. Sąd administracyjny nie posiada bowiem kompetencji do merytorycznej oceny zasadności, czy też prawidłowości zgromadzonej w toku postępowania poprzedzającego podjęcie zaskarżonego aktu dokumentacji. Ponadto Sąd administracyjny nie prowadzi postępowania dowodowego w celu ustalenia okoliczności istotnych z punktu widzenia przesłanek, jakimi kierować powinien się organ wydający kontrolowaną opinię. Nie oznacza to jednak, że poza zakresem kontroli Sądu pozostaje to, czy pomiędzy opinią a zgromadzoną dokumentacją nie występują oczywiste sprzeczności, a także to, czy w świetle treści opinii zajęte w niej negatywne stanowisko wyrażone zostało po rozważaniu wszystkich istotnych okoliczności wynikających ze zgromadzonej w toku postępowania poprzedzającego podjęcie zaskarżonego aktu dokumentacji.
Sprawując kontrolę opinii negatywnej Sąd nie może również tracić z pola widzenia, że przysposobić można osobę małoletnią, tylko dla jej dobra (art. 114 § 1 k.r.o.). W toku kontrolowanego postępowania nadrzędną, a zarazem kluczową wartością, którą powinien kierować się organ jest dobro dzieci, które potrzebują szczególnej ochrony i pomocy ze strony dorosłych, środowiska rodzinnego, atmosfery szczęścia, miłości, zrozumienia, troski o ich harmonijny rozwój i przyszłą samodzielność życiową, dla zapewnienia ochrony przysługujących im praw i wolności.
Dokonując kontroli legalności zaskarżonego w niniejszej sprawie aktu wskazać należy na treść art. 172a ust. 1 i 5 u.w.r. Pierwsza jednostka redakcyjna powołanego przepisu stanowi: "Po ukończeniu przez kandydata do przysposobienia dziecka szkolenia, o którym mowa w art. 172 ust. 1, ośrodek adopcyjny na podstawie zgromadzonej w toku postępowania dokumentacji sporządza opinię kwalifikacyjną, zawierającą w szczególności informacje dotyczące:
1) spełnienia przez kandydata do przysposobienia dziecka wymagań niezbędnych do przysposobienia dziecka;
2) posiadania przez kandydata kwalifikacji osobistych pozwalających na należyte wywiązywanie się z obowiązków przysposabiającego;
3) oceny motywacji i oczekiwań kandydata do przysposobienia dziecka;
4) sytuacji materialnej i mieszkaniowej kandydata do przysposobienia dziecka;
5) niekaralności kandydata do przysposobienia dziecka;
6) stanu zdrowia kandydata do przysposobienia dziecka".
Z kolei art. 172a ust. 5 u.w.r. stanowi, że w przypadku wydania negatywnej opinii kwalifikacyjnej opinia ta zawiera szczegółowe uzasadnienie przyczyn wydania negatywnej opinii i ewentualne wskazanie obszarów wymagających poprawy, z jednoczesnym pouczeniem strony o przysługującym prawie wniesienia do sądu administracyjnego skargi.
Te dwa przepisy ściśle korespondują ze sobą i wyznaczają elementy, jakie powinna zawierać opinia negatywna. Co istotne, we wprowadzeniu do wyliczenia zawartego art. 172a ust. 1 ww. ustawy ustawodawca posłużył się zwrotem "w szczególności". Oznacza to, że wyliczenie to nie ma charakteru wyczerpującego, a sama opinia powinna zawierać więcej elementów, niż zostały one wskazane w art. 172a ust. 1 i 5 ustawy.
W ocenie Sądu kontrolowana w realiach rozpoznawanej sprawy opinia nie spełnia w wystarczającym zakresie wymogów statuowanych przez wskazane powyżej przepisy. Uzasadniając to stanowisko dostrzec najpierw należy, że organ wskazując podstawę prawną opinii ograniczył się wyłącznie do podania art. 172a ust. 1 ustawy. W podstawie prawnej nie wskazano natomiast art. 172a ust. 5 u.w.r., który także wskazuje na wymagania co do treści wydawanej opinii.
Jakkolwiek samo wadliwe przytoczenie podstawy prawnej lub jej brak nie przesądzają jeszcze o konieczności wyeliminowania z obrotu danego aktu podlegającego kontroli sądu administracyjnego, to jednak lektura uzasadnienia opinii kwalifikacyjnej wskazuje, że organ nie wziął pod uwagę w wystarczającym zakresie wymogów prawnych, jakie stawiane są opinii negatywnej.
W uzasadnieniu kontrolowanego aktu akcentowane jest skupienie się małżonków na własnych oczekiwaniach i potrzebach (s. 6). Jednocześnie negatywna ocena została wyrażona na podstawie mało przekonujących ustaleń. W opinii można bowiem przeczytać: "Najprawdopodobniej wynika to z niskiej elastyczności (...)" (s. 6), "(...) prezentowane postawy wychowawcze budzą wątpliwości" (s. 7).
Sformułowania "najprawdopodobniej" oraz "budzą wątpliwości" świadczą o nienależytym rozpoznaniu stanu faktycznego oraz przymiotów i zachowań skarżących. Wyrażenie opinii negatywnej powinno opierać się na jednoznacznych ustaleniach, a nie na bliżej niesprecyzowanym prawdopodobieństwie bądź wątpliwościach.
Co więcej wniosek o "niskiej elastyczności" może dziwić w kontekście ustaleń, że skarżący "Dobrze znosi zmiany i zazwyczaj bez trudu się do nich przystosowuje." (s. 4 opinii).
Autor(ka) opinii nadto pisze: "Ponadto z informacji uzyskanych od opiekuna prawnego dzieci wynika, że pan Z. >darł się na nich< a w rozmowie z opiekunem prawnym, często podkreślał, że opieka nad nimi to >praca na ugorze<" (s. 6.). Wcześniej jednak wskazano w opinii, że "(...) pan Z. jest osobą stabilną emocjonalnie. Jawi się jako osoba spokojna i wyciszona." (s. 4).
Trudno też dociec na kogo miał się "drzeć" skarżący, skoro chodziło o "nich", a dzieci to dwie bliźniaczki. Gdyby miał krzyczeć, to ewentualnie "na nie", a nie na "nich".
Przyczyny braku szczepienia nie zostały rozpoznane w kontekście tego, że skarżący nie otrzymali pełnej dokumentacji medycznej, mogli więc nie wiedzieć, czy dzieci można szczepić, czy nie. W odpowiedzi na skargę Ośrodek wskazuje, że skarżący "(...) otrzymali ze strony Ośrodka wszystkie informacje o stanie zdrowia, które były w posiadaniu Ośrodka." Nie oznacza to jednak, że była to pełna dokumentacja pozwalająca na rozeznanie się w sytuacji zdrowotnej dzieci, także w zakresie wymaganych szczepień.
Wadliwość udzielenia zgody na nauczanie domowe dzieci (które co do zasady jest prawnie dopuszczalne – art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe; t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1043 z późn. zm.) nie może obciążać skarżących, bowiem nie oni takiej zgody udzielali, a kompetentny organ fachowy (dyrektor placówki). Powinien mieć rozeznanie, czy skarżący byli "opiekunami prawnymi" dzieci (czy też jedynie opiekunami faktycznymi) i powinien ten fakt zweryfikować. Należało również uwzględnić fakt przeprowadzki dzieci w trakcie roku szkolnego, co mogłoby przemawiać za racjonalnością nauczania domowego do końca roku szkolnego. Wobec skarżących akcentuje się pewne uchybienia formalne w tym zakresie, a nie zaniedbanie egzekwowania obowiązku szkolnego wobec dzieci. Od skarżących wymaga się odróżniania wszelkich niuansów prawnych, np. różnic pomiędzy opiekunem "prawnym" a "faktycznym", podczas gdy organ np. wydając skrajnie lakoniczną pierwszą opinię negatywną w piśmie z 12 lutego 2025 r. (sprawa II SA/Gl 540/25) od siebie takiej znajomości regulacji już nie wymagał.
Za niedopuszczalne uznać należy podejmowane przez organ administrujący w udzielonej odpowiedzi na skargę próby konwalidowania uchybień i braków uzasadnienia negatywnej opinii o skarżących jako kandydatach do przysposobienia. Należy zdecydowanie podkreślić, że to opinia a nie odpowiedź na skargę podlega ocenie Sądu z punktu widzenia zgodności z prawem. W konsekwencji odpowiedź na skargę, jako pismo procesowe składane w toku postępowania sądowoadministracyjnego, nie może stanowić swego rodzaju "aneksu" do objętego skargą rozstrzygnięcia. Wniesienie odpowiedzi na skargę umożliwia jedynie organowi odniesienie się do podniesionych w skardze zarzutów. Nie stanowi natomiast miejsca do dokonywania przez organ brakujących ustaleń faktycznych, czy też formułowania nowych ocen prawnych. Innymi słowy, organ nie może zastępować braków uzasadnienia rozstrzygnięcia argumentacją zawartą w odpowiedzi na skargę.
Organ ma obowiązek, by przy wydawaniu opinii wszechstronnie i wyczerpująco rozważyć wszystkie okoliczności sprawy. Wymagane ustalenia powinny znaleźć swój wyraz w uzasadnieniu opinii i powinny być ściśle powiązane ze zgromadzonym materiałem źródłowym.
Zaakcentować przy tym należy, że uchylając zaskarżony akt Sąd w żaden sposób nie przesądza o istnieniu lub braku okoliczności przemawiających za ewentualnym wydaniem opinii negatywnej.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 146 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżony akt.
Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ administrujący zobowiązany będzie do uwzględnia wyrażonej przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania, wynikających z przeprowadzonych przez Sąd rozważań.
W przedmiocie zwrotu kosztów postępowania, obejmujących wpis od skargi (200 zł) i koszty zastępstwa procesowego (497 zł, wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictwa), Sąd rozstrzygał w oparciu o przepisy art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a.