II SA/GL 1202/25

II SA/Gl 1202/25 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-12-12
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-09-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Agnieszka Kręcisz-Sarna
Beata Kalaga-Gajewska
Renata Siudyka /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 9, art. 10, art. 11,  art. 77 par. 1,  art. 80,  art. 107 par. 3,  art. 79a
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 167
art. 6 par. 7 ust. 2e
Ustawa z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojny na terytorium tego państwa
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi V. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lipca 2025 r. nr 010070/680/1045626/2023 w przedmiocie uchylenia prawa do przyznanego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku z dnia 29 stycznia 2024 r., 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach przez W. S. jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lipca 2025 r., nr 010070/680/1045626/2023, którą utrzymano w mocy decyzję wydaną w pierwszej instancji z dnia 29 stycznia 2024 r. o uchyleniu skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko D. S..
Decyzję tę wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym:
W dniu 9 lutego 2023 r. W. S. złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko D. S. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r.
W toku postępowania w dniu 26 maja 2023 r. organ pierwszej instancji dokonał odczytu danych z rejestru SPEC-PESEL i rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej i ustalił, że zarówno skarżąca, jak i jej dziecko mają nadane statusy UKR oraz posiadają legalny pobyt w Polsce w okresie od 26 lutego 2022 r. do 24 sierpnia 2023 r.
Następnie decyzją z 29 stycznia 2024 r., nr [...] uchylił skarżącej prawo do świadczenia na cały okres świadczeniowy.
W uzasadnieniu wyjaśnił, że w dniu 4 lipca 2023 r. straż graniczna dokonała aktualizacji zapisów w swoim rejestrze. Skarżąca i jej dziecko zostali wykreśleni z rejestru z dniem 28 stycznia 2023 r. w związku z zarejestrowaniem się w systemie zabezpieczenia społecznego w innym państwie członkowski UE. Organ I instancji wyjaśnił, że dane te nie figurowały w rejestrze w dacie wydania informacji o przyznaniu prawa do świadczenia.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła skarżąca wyrażając niezadowolenie z zaskarżonej decyzji.
Następnie w dniach 13 marca 2024 r., 4 kwietnia 2024 r. i 7 kwietnia 2024 r. strona złożyła kolejne odwołania, do których załączyła skan swojego pisma z dnia 13 marca 2024 r. Skarżąca wyjaśniła, że przybyła z synem bezpośrednio z Ukrainy do Polski po dniu 24 lutego 2022 r., początkowo przebywali w W., a od sierpnia 2022 r. mieszkają w C., gdzie dziecko uczęszcza do szkoły. To w urzędzie miasta w C. nadano im numery PESEL ze statusem UKR.
Zaskarżoną decyzją z dnia 18 lipca 2025 r., nr 010070/680/1045626/2023 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy na podstawie zgromadzonych dokumentów stwierdził, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji organu I instancji. Wyjaśnił, że w świadczenie wychowawcze przysługuje obywatelowi Ukrainy, jeżeli jego pobyt w Polsce został uznany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. W dniu 28 stycznia 202 3r. weszły w życie znowelizowane przepisy ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, zgodnie, z którymi nie przyznaje się ochrony czasowej tym obywatelom Ukrainy, którzy korzystają z ochrony czasowej na terenie innego niż Rzeczypospolita Polska (RP) państwa członkowskiego Unii Europejskiej przyznanej z powodu działań wojennych. Tym samym pobyt na terytorium RP, nie może zostać uznany za legalny na mocy powołanej ustawy.
Ponadto skarżąca została powiadomiona, że z zapisów w rejestrze wynika, iż 28 stycznia 2023 r. ona i dziecko utracili uprawnienia pobytowe w Polsce właśnie w związku z zarejestrowaniem się w innym państwie UE. Wskazano jej, że w myśl art. 3 ust 1 powołanej ustawy, w przypadku gdy wjazd obywatela Ukrainy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nastąpił przez granicę, na której nie jest prowadzona kontrola graniczna osób przekraczających tę granicę, Komendant Główny Straży Granicznej rejestruje pobyt obywatela Ukrainy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na jego wniosek z złożony w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Powyższe oznacza, że obywatel Ukrainy, po ponownym przyjeździe do Polski w celu aktualizacji danych w zakresie legalności pobytu powinien skontaktować się z Urzędem Gminy/Miasta w miejscu zamieszkania celem ponownego nadania statusu UKR od daty powrotu do Polski. Na podstawie zaktualizowanych danych przez Urząd Gminy/Miasta Straż Graniczna aktualizuje swój rejestr. Tymczasem na dzień wydania decyzji, z rejestru straży granicznej wynika, że wnioskodawczyni nie wyjaśniła swojej sytuacji i statusu UKR, ponieważ zapisy w rejestrze nie uległy zmianie.
Od powyższej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniosła skarżąca domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji, jak również decyzji organu I instancji oraz uznania, że prawo do świadczenia jest prawem jej przysługującym bez obowiązku żądania zwrotu otrzymanego świadczenia wychowawczego. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj.: art. 7 k.p.a. w związku z art. 77 §1 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie w całości materiału dowodowego; art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie dowolnej oceny niepełnego materiału dowodowego; art. 10 k.p.a. poprzez brak zawiadomienia strony o możliwości wypowiedzenia się o zebranym materiale dowodowym; art. 15 k.p.a. w związku z art. 75 §1 k.p.a. w związku z art. 77 §1 k.p.a. poprzez brak ponownego merytorycznego rozpatrzenia sprawy przez organ drugiej instancji. Ponadto zarzuciła naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci poprzez uznanie, że wypłacone mi świadczenie wychowawcze jest świadczeniem nienależnym; art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa w zw. z art. 2 ust. 1 tej ustawy poprzez przyjęcie, że skarżąca nie jest osobą uprawnioną do otrzymania pomocy społecznej na zasadach przewidzianych w ustawie szczególnej.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wniósł o jej oddalenie oraz skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.
Wnioskiem z dnia 8 października 2025 r. skarżąca wniosła o przeprowadzenie rozprawy.
Przy piśmie procesowym z dnia 28 listopada 2025 r. zgłosił się pełnomocnik skarżącej. Wniósł o dopuszczenie do akt sprawy załączonych do pisma dokumentów potwierdzających fakt jej stałego zamieszkiwania w Polsce wraz synem.
W piśmie z dnia 5 grudnia 2025 r. pełnomocnik organu odnosząc się do przesłanych dokumentów wskazał, że pozostają one bez znaczenia dla rozpatrzenia sprawy o świadczenie wychowawcze za okres od dnia 1 czerwca 2023 r. do dnia 31 maja 2024 r., a zezwolenie na pobyt czasowy skarżący uzyskali po zakończeniu okresu świadczeniowego.
Na rozprawie pełnomocnik skarżącej podtrzymał skargę i prezentowane w niej stanowisko. Podkreślił, że zamiarem skarżącej od momentu przybycia terytorium Polski było pozostanie w niej. Zauważył, że w początkowym okresie wojny w Ukrainie była niepewność, co do stosowania prawa wobec uchodźców. Uznał za niezrozumiałe twierdzenia organu, iż to skarżąca winna uregulować swój status na platformie międzynarodowej. Skarżąca oświadczyła, że jej syn uczęszcza do polskiej szkoły i nie korzysta ze zdalnego nauczania na Ukrainie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2024 r., poz. 1267) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.
Sąd uwzględnił skargę ponieważ organ w sposób dowolny ocenił okoliczność utraty prawa do legalnego pobytu skarżącej i jej syna na terenie Polski.
Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o uchyleniu skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na okres 2023/2024 na dziecko. Organy uznały, że skarżącej należało uchylić przyznane prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko w okresie od dnia 1 czerwca 2023 r. do dnia 31 maja 2024 r. z uwagi na t , że w tym okresie pobyt zarówno skarżącej, jak i jej syna nie mógł zostać uznany za legalny w związku z zarejestrowaniem się w systemie zabezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim UE. Powyższe wywiedziono z zaktualizowanego w dniu 4 lipca 2023 r. rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej. Wskazano przy tym, że skarżąca nie wyjaśniła swojej sytuacji i statusu UKR, ponieważ zapisy w rejestrze nie uległy zmianie.
W pierwszej kolejności Sąd przypomina organom Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że działają one na podstawie kodeksu postępowania administracyjnego. Analiza uzasadnienia decyzji organów obydwu instancji prowadzi do wniosku, że w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, a mianowicie art. 7, 8 , 9., 10, 77 § 1, 80 oraz 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U z 2024 r., poz. 572 - dalej "k.p.a")., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zgodnie zaś z art. 7a § 1 k.p.a. jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony, chyba że sprzeciwiają się temu sporne interesy stron albo interesy osób trzecich, na które wynik postępowania ma bezpośredni wpływ.
Dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego wymaga wyczerpującego zebrania i zbadania całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie dokonania oceny znaczenia i wartości tego materiału, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Stosownie do treści art. 107 § 6 k.p.a., decyzja powinna zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne. Jak wynika zaś z art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Obowiązek sporządzenia uzasadnienia decyzji odpowiadającego wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. stanowi realizację w postępowaniu administracyjnym zasady przekonywania, określonej w art. 11 k.p.a. Zgodnie z zasadą przekonywania uzasadnienie decyzji powinno stanowić uzewnętrznienie motywów kierujących organem przy podejmowaniu decyzji, powinno być pokazaniem rozumowania organu, a nie tylko wykazem zebranych faktów i norm. Uzasadnienie ma nie tylko przekonać adresata decyzji o słuszności rozstrzygnięcia, ale umożliwić pogłębioną kontrolę i ocenę rozumowania organu (por. wyrok NSA z 25 października 2016 r., II OSK 110/15).
Organy orzekające w sprawie praktycznie nie przeprowadziły postępowania dowodowego. Oparły się jedynie o rejestr prowadzony przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. Zignorowały zaś zupełnie dowody przedstawione przez skarżącą.
Nie ulega wątpliwości, że wydanie decyzji w zakresie uchylenia przyznanego już prawa do świadczenia wychowawczego wymaga uprzedniego prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy, jest to element niezbędny do trafnego zastosowania normy prawa materialnego. Z zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wynika obowiązek organu do wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą.
Nie jest sporne, że weryfikując zasadność wniosku o przyznanie świadczenia przez obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. z 2024 r., poz..167) oraz kontrolując dalsze pobieranie świadczenia, Prezes ZUS jest uprawniony do korzystania z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdu z terytorium RP) oraz rejestru PESEL (zawierającego informację o statusie cudzoziemca - UKR). Nie oznacza to jednak - zdaniem Sądu – że postępowanie dowodowe organu ograniczone jest wyłącznie do sprawdzenia danych w tych rejestrach. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem wystąpić błędy. Obowiązujące przepisy uzależniają przyznanie świadczenia od spełnienia przesłanek podmiotowych i przedmiotowych "legalności pobytu", a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Niewątpliwie przedmiotowe rejestry stanowią dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może to prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie, jak zdaje się uważać organ.
Rejestr Komendanta Głównego Straży Granicznej z dokonanymi w nim adnotacjami jest tylko dowodem w sprawie. Z przepisów prawa procesowego (kodeksu postępowania administracyjnego, który stosuje się w świetle postanowień 28 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci) wynika, że dowodem w postępowaniu administracyjnym może być bowiem wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (por. art. 75 § 1 k.p.a.). Zatem, mając na uwadze otwarty katalog dowodów, dane zdarzenie może być wykazane każdym legalnym dowodem. Dowodem są w szczególności dokumenty urzędowe (art. 76 k.p.a.). Dane zawarte w rejestrze Komendanta Głównego Straży Granicznej mają - w ocenie Sądu - walor dokumentu urzędowego, a organ administracji publicznej związany jest dokumentem urzędowym co do faktów. Nie oznacza to, że nie ma on obowiązku, w razie wątpliwości co do zgodności z prawdą, przeprowadzenia przeciwdowodu (art. 76 § 3 k.p.a.). Sprzeciwić się bowiem należy takiemu rozumieniu art. 76 k.p.a., które prowadziłoby do wydania przez organ odwoławczy rozstrzygnięcia na podstawie danych z rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej niezgodnych ze stanem rzeczywistym.
Z uwagi na powoływanie się przez skarżącą na błędy występujące w rejestrze Komendanta Głównego Straży Granicznej, wobec przedłożenia przez skarżącą dokumentów potwierdzających posiadanie przez nią rachunku bankowego w polskim banku, wyciągi z rachunku bankowego potwierdzające dokonywanie przez nią płatności na terenie Polski we wskazanym okresie oraz dokumentów dołączonych do pisma z dnia 26 listopada 2025 r. w tym świadectw szkolnych syna skarżącej potwierdzających jego uczęszczanie do liceum w latach 2023/2024 - uzasadnionym było więc wyjaśnienie tych okoliczności i ustalenie, czy rzeczywiście zapisy w rejestrze Komendanta Głównego Straży Granicznej były zgodne ze stanem rzeczywistym.
W okolicznościach sprawy, Prezes ZUS zaniechał samodzielnego ustalenia i oceny faktów istotnych z punktu widzenia przesłanek utraty prawa do świadczenia wychowawczego.
Z powyższych względów Sąd uznał, że w sprawie doszło do wydania decyzji z naruszeniem art. 7 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 10 k.p.a., art. 11 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a. oraz 79a k.p.a. w związku z art. 6 § 7 ust. 2e ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytoriom tego państwa (Dz.U.2024.167), ponieważ nie zostały wyjaśniona kwestia legalności pobytu skarżącej i jej syna w Polsce, tj. okoliczność istotna dla rozstrzygnięcia sprawy, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest jakiegokolwiek odniesienia się do zarzutów odwołania, co stanowi naruszenie również określonej w art. 8 § 1 k.p.a. zasady zaufania do władzy publicznej.
Sąd wyjaśnia, że nie dokonał oceny prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego, z uwagi na to, że decyzje zostały wydane na podstawie niepełnego materiału dowodowego.
Przeprowadzając ponowne postępowanie, organy zastosują się do wytycznych przedstawionych w niniejszym uzasadnieniu.
Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 stycznia 2024 r. O kosztach orzeczono zgodnie z art. 200 p.p.s.a.