II SA/Łd 398/24

II SA/Łd 398/24 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2024-09-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-05-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Beata Czyżewska
Jarosław Czerw /przewodniczący sprawozdawca/
Piotr Mikołajczyk
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1429
art. 43, art. 63 ust. 1
Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym
Dz.U. 2024 poz 323
art. 17
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Dz.U. 2024 poz 1283
art. 37 ust. 4
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 6, art. 8, art. 9, art. 79a
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2024 poz 935
art. 106 § 3, art. 133, art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 153, art. 200, art. 205 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Dnia 17 września 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jarosław Czerw (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk Asesor WSA Beata Czyżewska Protokolant St. sekretarz sądowy Dominika Człapińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 września 2024 roku sprawy ze skargi D. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 3 kwietnia 2024 roku znak SKO.4141.49.24 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Poddębic z dnia 17 stycznia 2024 r., znak MGOPS.514.17.2023.522.
Uzasadnienie
Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi decyzją
z dnia 3 kwietnia 2024 r., znak: SKO.4141.49.24 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu (dalej także: Kolegium, organ II instancji) utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Poddębic (dalej także: organ I instancji) z dnia 17 stycznia
2024 r., znak MGOPS.514.17.2023.522, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Jak wynika z akt administracyjnych sprawy wnioskiem z dnia 9 października 2023 r. D. I. (dalej także: wnioskodawczyni, odwołująca, skarżąca) zwróciła się do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem – T. R..
Decyzją z dnia 8 listopada 2023 r., znak: MGOPS.514.167.2022.522, Burmistrz Poddębic odmówił D. I. przyznania wnioskowanego świadczenia. Powołując się na art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ uznał, że w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przeszkodą w uwzględnieniu wniosku była okoliczność, wedle której niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu przez nią 25 roku życia.
W wyniku rozpoznania odwołania D. I. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu decyzją z dnia 21 grudnia 2023 r., znak: SKO.4141.495.23, uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania.
Decyzją z dnia 17 stycznia 2024 r. Burmistrz Poddębic ponownie odmówił D. I. przyznania wnioskowanego świadczenia powołując się na art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Od powyższej decyzji D. I. wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu podnosząc w nim, że nie zgadza się z decyzją organu I instancji, gdyż jej brat jest osobą niepełnosprawną od urodzenia i potrzebuje jej całodobowej opieki.
Wspomnianą na wstępie decyzją z dnia 3 kwietnia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że z dniem 1 stycznia 2024 r. mająca zastosowanie w sprawie ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 323) uległa zmianie na mocy nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 ze zm.). Zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe.
Z uwagi na fakt, że wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został złożony przez D. I. w dniu 9 października 2023 r. (pod rządami ustawy w brzmieniu poprzednio obowiązującym) Kolegium przeanalizowało stan faktyczny pod kątem spełnienia przez nią przesłanek wynikających z art. 17 ustawy w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. Kolegium stwierdziło, że brat wnioskodawczyni – T. R., jest kawalerem, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z Orzeczeniem Komisji Lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. z dnia 22 czerwca 2023 r. T. R. jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji. W orzeczeniu wskazano, że data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji trwa nadal oraz że istniała na dzień 17 kwietnia 2018 r. Kolegium stwierdziło, że powyższe oznacza, iż spełniony został warunek dotyczący osoby wymagającej opieki wymieniony w art. 17 ust. 1 ustawy. W ocenie organu w przedmiotowej sprawie występuje okoliczność, która nie pozwoliła na ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla D. I. w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym bratem, gdyż niepełnosprawność podopiecznego nie powstała w terminie wskazanym przez ustawodawcę w art. 17 ust. 1b ustawy. Kolegium nie zgodziło się z tym stanowiskiem, wskazując, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), orzekł iż art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wyrok ten nie wywołuje wprawdzie skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego, ale powoduje konieczność takiej wykładni przepisów ustawy, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując zatem wskazany wyżej sposób wykładni w odniesieniu do art. 17 ust. 1b ustawy należy stwierdzić, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b jest zgodny z Konstytucją RP i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a skoro tak - w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Kolegium stwierdziło, że pomimo jednak błędnej wykładni wspomnianego przepisu dokonanej przez organ I instancji, w sprawie występuje inna negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznania wnioskowanego przez D. I. świadczenia. Istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego ma bowiem ustalenie, czy w tym konkretnym stanie faktycznym zachodzi związek
przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawczynię a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Z materiału dowodowego sprawy wynika, że D. I. (lat 77) sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem T. R. (lat 72). Wnioskodawczym mieszka z bratem od 2015 r., tj. gdy zmarła ich matka. W domu mieszka jeszcze z nimi mąż wnioskodawczyni i ich syn, a na górze domu drugi syn z synową. T. R. od urodzenia ma upośledzenie umysłowe w stopniu zaawansowanym. Ma chory kręgosłup, wadę wzroku, choruje na nerki, nadciśnienie, ma problemy z uszami. Leczy się u lekarza rodzinnego - wizyty są co dwa miesiące, u neurologa - wizyty są co 3 miesiące, urologa - wizyty są co 3 miesiące, okulisty - wizyty są co pół roku. T. R. po domu porusza się samodzielnie, na zewnątrz domu musi być prowadzony, gdyż stale pokazuje mu się przepaść przed oczami i robi unik jakby chciał się przewrócić. Podopieczny nie jest komunikatywny, mówi niezrozumiale, nie poznaje ludzi. Sam się najada. Przy myciu trzeba go pilnować, żeby nie wziął w łazience jakiegoś płynu nie do mycia, nie odkręcił za gorącej wody. Z toalety korzysta samodzielnie. Leki, które przyjmuje 2 razy dziennie, trzeba mu naszykować. Jak twierdzi wnioskodawczyni trzeba przy nim wszystko zrobić - ugotować, wyprać, naszykować ubrania, zawieść do lekarza. W czynnościach opiekuńczych uczestniczą wszystkie osoby mieszkające w domu. Wnioskodawczyni nie jest i nigdy nie była właścicielem gospodarstwa rolnego. Małżonkowie mieli działkę o powierzchni 3.200 m i tam stały 5 namioty foliowe i 1 szklarnia w których uprawiali warzywa. Wnioskodawczyni odprowadzała składki do KRUS z tytułu prowadzenia działów specjalnych produkcji rolnej. Wnioskodawczyni pracowała w W. jako szwaczka gdzieś od 18 roku życia przez 3 lata, a później przez 2 lata w S.. Następnie prowadziła już tylko działy specjalne produkcji rolnej do czasu jak poszła na emeryturę, czyli do około 2010 r. Na emeryturze już nigdzie nie pracowała. Jak oświadczyła, jej stan zdrowia nie pozwala na podjęcie pracy, bo ma chorobę krwi - małopłytkowość. T. R. nie występował z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wspierającego. Organ podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 ustawy jedynie w sytuacji, gdy przyczyną rezygnacji z zatrudnienia lub jego podjęcia jest konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W stosunku do osób, które zakończyły aktywność zawodową i przeszły na emeryturę, przy ustalaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, kluczowe pozostaje ustalenie, czy osoby te zrezygnowały z zatrudnienia lub jej nie podejmują w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W takich przypadkach kluczowym jest ustalenie, czy w tym konkretnym stanie faktycznym zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zdaniem Kolegium główny cel świadczenia pielęgnacyjnego, czyli rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie traci na aktualności w przypadku rozpoznawania wniosku osoby, która ma ustalone prawo do emerytury. W rozpoznawanej sprawie związek taki jednak nie występuje. Z akt sprawy wynika, że co najmniej od 2010 r. wnioskodawczyni jest bierna zawodowo, tj. od czasu gdy przeszła na emeryturę, po przejściu na którą również nie pracowała zawodowo ani dorywczo. Odwołująca zakończyła zatem aktywność zawodową nie w związku z koniecznością sprawowania opieki nad bratem, ale z uwagi na osiągnięcie wieku emerytalnego. Brak jest również podstaw do przyjęcia, że z uwagi na sprawowaną opiekę nad niepełnosprawnym bratem wnioskodawczyni nie podejmuje zatrudnienia, z którego dochód mógłby stanowić uzupełnienie świadczenia emerytalnego - jak sama wskazała po przejściu na emeryturę nie pracowała zawodowo, a ponadto jak oświadczyła podczas wysłuchania w siedzibie Kolegium w dniu 26 marca 2024 r. stan zdrowia jej nie pozwala na podjęcie pracy, a zatem to nie sprawowana opieka spowodowała zakończenie w 2010 r. aktywności zawodowej. Zdaniem Kolegium odwołująca jest bierna zawodowo w związku z przejściem na emeryturę i stanem swojego zdrowia, a nie z uwagi na konieczność opieki nad bratem.
Dalej Kolegium wskazało, mając na uwadze konstytucyjną zasadę równości oraz dyrektywy wykładni celowościowej, że emerytura przyznawana z racji osiągnięcia określonego wieku stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ustanowioną wprost przez ustawodawcę w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. [uwaga Sądu: u.ś.r. – ustawa o świadczeniach rodzinnych]. Niewątpliwie przy tym emerytura w rozumieniu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. stanowi świadczenie emerytalne uzyskane i pobierane bez związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Jeżeli natomiast istnieje związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna
(nie podejmowania przez niego pracy) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w art. 17 u.ś.r., to świadczenie pielęgnacyjne jest adresowane właśnie do takich osób i wówczas wyłącznie uzasadnienie znajduje stosowanie instytucji "zawieszenia" prawa do takiej
(tj. pobieranej z tytułu rezygnacji z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny) emerytury. Kolegium uznało, że brak bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy/jej niepodejmowaniem a sprawowaną opieką stanowi przeszkodę w przyznaniu wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego. Nie można bowiem pominąć faktu, że już od wielu lat wnioskodawczyni jest bierna zawodowo, a ponadto iż jej stan zdrowia nie pozwala jej na podjęcie pracy. Powyższej oceny zasadności przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego nie zmienia fakt, że odwołująca zawiesiła prawo do emerytury. Odnotować bowiem należy, że usunięcie przeszkody przyznania prawa, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy nie przesądza o spełnieniu przesłanek pozytywnych, związanych w szczególności z rezygnacją z zatrudnienia lub podejmowania zatrudnienia, a na organie spoczywa obowiązek rozważenia istnienia związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia
a podjęciem się opieki nad osobą niepełnosprawną. W ocenie Kolegium, pomimo posiadania przez brata skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, w okolicznościach sprawy uzasadnione jest stwierdzenie braku bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad bratem a tym, że skarżąca zrezygnowała z pracy. Nie można uznać w tym przypadku, że to właśnie opieka nad bratem spowodowała zaprzestanie/niepodejmowanie aktywności zawodowej.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła D. I., nie zgadzając się z jej treścią.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej podniesione.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Zakres kontroli wykonywanej przez sądy administracyjne określony jest przepisem art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935) (dalej: p.p.s.a.), który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.
Sąd administracyjny dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracyjnych, kieruje się wyłącznie kryterium legalności, czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i procesowego. Oznacza to, że w ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.
Zgodnie z art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 p.p.s.a., skarga zgodnie z art. 151 p.p.s.a. podlega oddaleniu.
Kontrolując w tak zakreślonej kognicji zaskarżoną w tej sprawie decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 3 kwietnia 2024 r., znak: SKO.4141.49.24, utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Poddębic z dnia 17 stycznia 2024 r., znak: MGOPS.514.17.2023.522, w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, Sąd doszedł do przekonania, że skarga jest uzasadniona, bowiem zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca
nie odpowiadają prawu.
Na wstępie tej części rozważań należy podkreślić, iż od dnia 1 stycznia 2024 r. nastąpiła znacząca zmiana przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, dokonana na mocy art. 43 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429) (dalej: ustawa o świadczeniu wspierającym) – uchylono m.in. art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zmianie uległa treść art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Obecnie nie jest również możliwe uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia, bądź innej pracy zarobkowej z uwagi na sprawowanie opieki nad pełnoletnią osobą niepełnosprawną. Zgodnie jednak z art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe czyli przepisy obowiązujące przed 1 stycznia 2024 r. Podkreślić należy, iż organy obu instancji wydały w niniejszej sprawie decyzje po wejściu w życie ustawy o świadczeniu wspierającym, które nastąpiło w dniu 1 stycznia 2024 r. Podkreślić także należy, że organy obu instancji wydając decyzje uwzględniły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu dotychczasowym, a więc obowiązujące przed 1 stycznia 2024 r.
Jak wskazuje się w judykaturze, art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym należy interpretować w ten sposób, że skoro opiekun spełniał przesłanki do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w dacie złożenia wniosku, a ten złożony został przed 31 grudnia 2023 r., to przyjąć należy że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało na dzień złożenia owego wniosku, zatem do dnia 31 grudnia 2023 r. (por. wyrok WSA w Warszawie z 15 marca 2024 r., I SA/Wa 1803/23; wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 20 marca 2024 r., II SA/Go 629/23, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: CBOSA).
W konsekwencji art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym należy rozumieć w ten sposób, że w przypadku wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, który złożono skutecznie przed dniem 1 stycznia 2024 r. (tj. przed wejściem w życie art. 43 pkt 4 lit. a ustawy o świadczeniu wspierającym zmieniającego art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych), tak jak to miało miejsce w kontrolowanej sprawie, organy rozpatrując ten wniosek po 1 stycznia 2024 r. zobowiązane są ustalić i ocenić, czy wnioskodawca spełnia przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego określone w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. W przypadku spełnienia przez wnioskodawcę tych przesłanek organ winien wydać decyzję przyznającą to świadczenie, biorąc za podstawę przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych dotychczas obowiązujące. W razie zaś ustalenia, że przesłanki te nie są spełnione, art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym nie znajdzie zastosowania, a tym samym organ winien rozpatrzyć wniosek na gruncie przepisów obowiązujących w dniu orzekania, tj. uwzględniając nowe brzmienie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu sprzed wejścia w życie art. 43 pkt 4 lit. a ustawy o świadczeniu wspierającym (dalej: u.ś.r.) (czyli przed 1 stycznia 2024 r.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała pkt 1 - nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub pkt 2 - w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.).
Przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. stanowi z kolei , że świadczenie pielęgnacyjne, nie przysługuje, jeżeli:
1) osoba sprawująca opiekę:
a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, lub świadczenia pieniężnego przyznanego na zasadach określonych w ustawie z dnia 8 lutego 2023 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym członkom rodziny funkcjonariuszy lub żołnierzy zawodowych, których śmierć nastąpiła w związku ze służbą albo podjęciem poza służbą czynności ratowania życia lub zdrowia ludzkiego albo mienia,
b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
2) osoba wymagająca opieki:
a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;
3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;
4) (uchylony);
5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
Z przywołanych unormowań, jasno wynika, że jednym z podstawowych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by opiekun osoby niepełnosprawnej (którym z woli ustawodawcy mogą być podmioty wymienione expressis verbis w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.ś.r.) odpowiednio: nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy, jeżeli niepodejmowanie aktualnie zatrudnienia jest spowodowane właśnie koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest przyznanie wsparcia finansowego osobie, która zamiast świadczyć pracę, pozostaje w domu w celu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zgodnie z założeniami ustawodawcy celem świadczeń opiekuńczych, do których należy świadczenie pielęgnacyjne, jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnemu dziecku lub niepełnosprawnej osobie dorosłej. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej (naukowej/przygotowania do zawodu), by opiekować się osobą niepełnosprawną. W związku z tym, zaprzestanie aktywności zawodowej czy naukowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z 7 listopada 2019 r., I OSK 1549/19, LEX nr 2755167, CBOSA).
W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest fakt niepełnosprawności brata skarżącej oraz kwestia sprawowania opieki przez skarżącą nad bratem.
Nie mają racji organy administracji, że bierność zawodowa skarżącej wyklucza ją z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Po pierwsze, wspomniana bierność nie wynika z akt administracyjnych sprawy (skarżąca wskazuje w swoich wyjaśnieniach na ciągłość pracy aż do momentu przejścia na emeryturę). Po drugie, z grona osób uprawnionych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie można wykluczyć a priori również osób biernych zawodowo. U takich osób może wszak dojść do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, która uzasadniałaby twierdzenie, że od określonej daty, pojawiły się inne (niż występujące wcześniej) przyczyny rezygnacji z aktywności zawodowej. Ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym opiekun wystąpił o przyznanie świadczenia. Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku, a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, opiekun spełniał przesłanki przyznania oczekiwanego świadczenia, w tym, przesłankę niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Organ nie ma prawa ustalać przyczyn braku wcześniejszego zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne, a jest zobowiązany wyłącznie do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną niepodejmowania zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Łodzi z 21 lutego 2024 r., II SA/Łd 1017/23, LEX nr 3689372, CBOSA).
Orzekające w sprawie organy prawidłowo jednakże wskazały, że związek przyczynowo-skutkowy między koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną a rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., I OSK 516/19, LEX nr 3047011, CBOSA). W każdej sprawie właściwy organ musi bowiem dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, LEX nr 1773689, CBOSA). Zasadniczą przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zaprzestanie i niepodejmowanie aktywności zawodowej opiekuna spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a nie innymi przyczynami, w tym leżącymi po stronie beneficjenta świadczenia pielęgnacyjnego takimi jak niezdolność do pracy z powodu choroby (wyrok NSA z 7 listopada 2019 r., I OSK 1549/19, LEX nr 2755167, CBOSA).
Mając też na uwadze treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. akt P 41/07, podnieść należy, że rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej musi wynikać ze świadomej decyzji opiekuna, a nie z pozostającej poza jego wolą niezdolnością do pracy (wyrok TK z 22 lipca 2008 r., P 41/07, OTK-A 2008, nr 6, poz. 109).
W przedmiotowej sprawie skarżąca przyznała (wyjaśnienia z dnia 26 marca 2024 r.), że od 18 roku życia pracowała w W. (3 lata), potem w S. (2 lata), następnie prowadziła działy specjalne produkcji rolnej do czasu przejścia na emeryturę tj. do ok. 2010 r. Skarżąca dodała, że na emeryturze już nie pracowała, jej stan zdrowia nie pozwala jej na podjęcie pracy, bo ma chorobę krwi – małopłytkowość. Ponadto, jak wynika z jej wyjaśnień opiekę nad bratem przejęła około 2013 r., czyli już po przejściu na emeryturę. Wyjaśnienia skarżącej potwierdzają, że aktualnie skarżąca nie może zrezygnować z podjęcia pracy w związku z koniecznością sprawowania opieki nad bratem, bowiem nie może podjąć zatrudnienia z powodu stanu zdrowia. Tymczasem zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych w sytuacji, gdy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodejmowanie nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki, bądź osoba sprawująca opiekę nie podejmowała zatrudnienia z innych przyczyn, jak np. swój stan zdrowia, świadczenie nie będzie przysługiwało. Nie każda bowiem rezygnacja z zatrudnienia lub zaniechanie podjęcia pracy będzie podstawą do przyznania świadczenia, lecz wyłącznie taka, której celem jest sprawowanie opieki (por. wyrok NSA z 12 lipca 2012 r., I OSK 101/12, LEX nr 1225528, CBOSA). Należy podkreślić, że skarżąca w skardze w żaden sposób nie zakwestionowała ustaleń organu co do jej stanu zdrowia.
Tak więc należy uznać, że organ II instancji prawidłowo stwierdził, że w kontrolowanej sprawie nie wystąpiła przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r., a więc nie wystąpił związek przyczynowo-skutkowy między koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną a rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) przez skarżąca, skarżąca bowiem stwierdziła w wyjaśnieniach złożonych przed Kolegium w dniu 26 marca 2024 r., że nie może podjąć zatrudnienia z powodu stanu zdrowia.
Biorąc powyższe pod uwagę należy uznać, że skarżąca nie spełniała wszystkich przesłanek do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego określonych w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., a tym samym prawo skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego nie powstało do dnia 31 grudnia 2023 r. W związku z tym, w kontrolowanej sprawie art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym nie znajdował zastosowania, dlatego organy powinny rozpatrzyć wniosek na gruncie przepisów obowiązujących w dniu orzekania, tj. uwzględniając nowe brzmienie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Powyższego jednak organy nie uczyniły, nie rozpatrzyły bowiem wniosku skarżącej w oparciu o nowe brzmienie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, naruszając tym samym art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym w stopniu, które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy.
Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań Sądu oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu.
Końcowo Sąd zwraca uwagę, że w aktualnym stanie prawnym nie jest możliwe przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, bądź ich niepodejmowania w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną w wieku powyżej 18 lat.
ds