II PZP 3/26
UCHWAŁA
Dnia 9 czerwca 2026 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Piotr Prusinowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Bohdan Bieniek
SSN Dawid Miąsik
Protokolant Anna Pęśko
w sprawie z powództwa X.1 Y.1 i X.3 Y.3
przeciwko Sądowi Apelacyjnemu w [...]
o wynagrodzenie,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w dniu 9 czerwca 2026 r.,
zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego w [...]
z dnia 30 października 2025 r., sygn. akt VIII Pa 143/25,
"czy przepis art. 631 § 2 kodeksu pracy stosuje się do roszczenia
o uposażenie sędziego sądu powszechnego w sytuacji, gdy dotyczy
uposażenia za okres gdy sędzia był w czynnej służbie, ale w chwili
śmierci był już w stanie spoczynku?"
podjął uchwałę:
do wynagrodzenia za pracę sędziego stosuje się art. 631 § 2
k.p. również w przypadku, gdy sędzia zmarł po przejściu w stan
spoczynku.
UZASADNIENIE
II PZP 3/26
2
Postanowieniem z dnia 30 października 2025 r. Sąd Okręgowy w [...],
orzekając w sprawie z powództwa X.1 Y.1 i X.3 Y.3. przeciwko Sądowi
Apelacyjnemu w [...] o wynagrodzenie, zwrócił się do Sądu Najwyższego o
rozstrzygniecie zagadnienia prawnego sprowadzającego się do pytania: „czy
przepis art. 631 § 2 k.p. stosuje się do roszczenia o uposażenie sędziego sądu
powszechnego w sytuacji, gdy dotyczy uposażenia za okres gdy sędzia był w
czynnej służbie, ale w chwili śmierci był już w stanie spoczynku?”.
Podłożem faktycznym toczącej się przez Sądem odwoławczym sprawy były
następujące zdarzenia. Pozwem z dnia 3 września 2024 r. powodowie wnieśli o
zasądzenie na rzecz każdego z nich po 10.875,07 zł tytułem brakującego
wynagrodzenia za pracę za okres od stycznia 2022 r. do grudnia 2022 r. oraz
wyrównania dodatkowego wynagrodzenia rocznego za 2022 rok, przysługujących
sędziemu Sądu Apelacyjnego w [...] X. Y. wraz z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie. Pan sędzia X. Y. przeszedł w stan spoczynku w dniu [...] maja 2023 r.,
natomiast zmarł w dniu [...] sierpnia 2023 r. W chwili śmierci był żonaty z powódką
X.1 Y.1 Miał dwóch synów: X.2 Y.2 oraz X.3 Y.3. - małoletniego powoda. Sąd
odwoławczy ustalił, że X.3 Y.3. jest uprawniony do renty rodzinnej po zmarłym ojcu.
A zatem wszystkie prawa majątkowe ze stosunku pracy przysługujące zmarłemu
sędziemu Sądu Apelacyjnego w [...] X. Y. przysługują, w równych udziałach,
powódce jako żonie zmarłego pracownika oraz małoletniemu powodowi, jako
osobie spełniającej warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl
przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Ustalono także, że pozwany Sąd Apelacyjny wypłacił powodom różnicę między
wynagrodzeniem należnym, a wynagrodzeniem pobranym (zgodnie z wyrokiem TK)
za 2023 rok.
Sąd Okręgowy rozpoznając apelację pozwanego wniesioną od wyroku Sądu
pierwszej instancji dostrzegł wątpliwości prawne dotyczące wykładni art. 631 § 2
k.p. w sytuacji, gdy dochodzone przez członków rodziny prawa majątkowe
(uposażenie) dotyczy wprawdzie okresu, gdy sędzia był w czynnej służbie, jednak
w chwili śmierci przebywał już w stanie spoczynku.
Zdaniem Sądu odwoławczego w doktrynie prawa nie ma spójnego
stanowiska co do charakteru służby sędziego. Według jednego zapatrywania do
II PZP 3/26
3
sędziego mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy (art. 5 k.p.), według
stanowiska odmiennego w oparciu o art. 5 k.p. nie można stosować przepisów
Kodeksu pracy do stosunku służby. W rezultacie Kodeks pracy stosuje się tylko
wtedy, gdy przepisy regulujące ten stosunek przewidują jego stosowanie w
określonym zakresie. Można tez znaleźć pogląd, zgodnie z którym sędzia
zatrudniony jest w oparciu o dwa stosunki. Pierwszy to stosunek służby, a drugi to
stosunek pracy na podstawie mianowania (oba trwają równolegle). Sąd
odwoławczy zauważył, że akt nominacyjny powołania sędziego oderwany jest od
stosunku pracy na podstawie powołania. Zatem na samym etapie nominacyjnym
dochodzi do nawiązania „czystego” stosunku publicznoprawnego.
Nawiązując do przedstawionych kontrowersji, Sąd drugiej instancji stwierdził,
że możliwe są dwa rozwiązania. Pierwsze - zastosowane przez Sąd pierwszej
instancji - zgodnie z którym art. 631 § 2 k.p. stanowi zawsze podstawę prawną
roszczeń o wynagrodzenie i uposażenie zmarłego sędziego sądu powszechnego,
bez względu na to, czy sędzia jest w stanie czynnym, czy też w stanie spoczynku.
Drugi pogląd – do którego przychyla się Sąd odwoławczy – polega na przyjęciu, że
art. 631 § 2 k.p. nie ma zastosowania do roszczenia o wynagrodzenie sędziego
sądu powszechnego w sytuacji, gdy dotyczy wynagrodzenia za okres, gdy sędzia
pełnił czynnie służbę, jednak w chwili śmierci był już w stanie spoczynku.
Sąd drugiej instancji wskazał, że wątpliwości budzi bezpośrednie stosowanie
Kodeksu pracy i przepisów o wygaśnięciu stosunku pracy w sytuacji, gdy zgon
sędziego nastąpił w okresie, gdy był on już w stanie spoczynku. W tym zakresie nie
bez znaczenia jest okoliczność, że przejście sędziego lub przeniesienie go w stan
spoczynku powoduje ustanie stosunku służbowego, prowadzi do zmiany statusu
sędziego, do swoistej modyfikacji praw i obowiązków, przy czym nie maja one już
charakteru służbowego. Poza tym, nawet gdyby przyjąć, że art. 631 k.p.. stosuje się
odpowiednio, to już jego treść wskazuje na wygaśnięcie stosunku pracy z powodu
śmierci pracownika. Oznacza to, że tuż przed śmiercią stosunek pracy istniał,
inaczej rzecz ujmując, że w chwili śmierci zmarły miał status pracownika, a nie
emeryta czy rencisty. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie sędzia X. Y., w chwili
zgonu był w stanie spoczynku, czyli nie wykonywał czynnie zawodu (nie pełnił
służby).
II PZP 3/26
4
Sąd odwoławczy wskazał również na inny aspekt. Ustawa z dnia 27 lipca
2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz.
334 dalej jako ustawa albo Prawo o ustroju) w art. 102 § 1, odsyła do ustawy z dnia
17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
wyłącznie w zakresie warunków wymaganych do uzyskania renty rodzinnej. W
rezultacie, uposażenie należne członkom rodziny zmarłego sędziego (sędziego w
stanie spoczynku) nie może być porównywane z rentą rodzinną należną członkom
rodziny zmarłego pracownika (emeryta, rencisty). Renta rodzinna to świadczenie z
ubezpieczenia społecznego przysługujące z tytułu utraty żywiciela, pochodne od
świadczenia z ubezpieczenia społecznego (renty z tytułu całkowitej niezdolności do
pracy). Uposażenie rodzinne jest świadczeniem pochodnym od świadczeń
przysługujących sędziemu ze stosunku pracy (w szczególności jego wynagrodzenia
za pracę lub uposażenia ze stanu spoczynku, które jest również pochodne od
świadczenia ze stosunku pracy). Poza odesłaniem do powszechnych przepisów
ubezpieczenia społecznego, w zakresie warunków uprawniających członka rodziny
do nabycia świadczenia w postaci uposażenia rodzinnego, nie ma żadnych innych
normatywnych przesłanek uzasadniających traktowanie uposażenia rodzinnego tak
jak renty rodzinnej. Funkcjonalne podobieństwo obu tych świadczeń nie zmienia ich
prawnego charakteru i nie uzasadnia przenoszenia zasad oraz rozwiązań
legislacyjnych właściwych stosunkom ubezpieczenia społecznego (renta rodzinna)
na stosunki zobowiązaniowe prawa pracy (uposażenie rodzinne).
Mając na uwadze odmienny charakter uposażenia rodzinnego, Sąd
odwoławczy wskazał na właściwości art. 631 § 1 k.p. Dotyczy on sytuacji związanej
ze śmiercią pracownika w trakcie trwania zatrudnienia. Stosunek pracy wygasa w
związku z tym zdarzeniem losowym, co stanowi dla wszystkich określone
zaskoczenie, zaś dla rodziny dodatkowo nagłą utratę źródła stałych dochodów.
Dlatego ustawodawca zadbał, aby procedura odzyskania świadczeń pracowniczych
odbyła się na innych zasadach niż dziedziczenie. Przepis ten bowiem wyłączył
spadkobierców zmarłego pracownika, wstawiając w to miejsce małżonka oraz inne
osoby spełniające warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl
przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dopiero
w razie braku takich osób prawa te wchodzą do spadku. Nawiązując do stanu
II PZP 3/26
5
faktycznego sprawy Sąd odwoławczy zwrócił uwagę, że po zmarłym X. Y. pozostał
również pełnoletni syn, który nie spełnia warunków do renty rodzinnej, jednak
prawdopodobnie dziedziczy po ojcu.
Sąd Najwyższy zważył:
Wstępnie trzeba stwierdzić, że Sąd odwoławczy ma rację twierdząc, że w
sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, które dotychczas nie było
przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Możliwe, że stało się tak z uwagi na
rzadko występujący przebieg zdarzeń. Nie chodzi bynajmniej o to, że spadkodawca
był sędzią, ale o to, że zmarł po ustaniu stosunku pracy, ale przed
wyegzekwowaniem zaległego wynagrodzenia. Sporna kwestia niewątpliwie
znajduje przełożenie na wynik rozpoznawanej sprawy i prawidłowość procedowania
przez Sąd pierwszej instancji. Sprawia to, że należy się nad nią pochylić.
W ujęciu formalnym Sąd odwoławczy pyta jedynie o to, czy w niniejszej
sprawie znajduje zastosowanie art. 631 § 2 k.p. Realnie zagadnienie prawne
dotyczy jednak również innego aspektu. Jeśli rację ma Sąd Okręgowy i art. 631 § 2
k.p. nie reguluje sytuacji prawnej praw majątkowych pozostałych po osobie, która w
chwili śmierci nie była czynnym sędzią, to zachodzi konieczność wskazania innej
podstawy prawnej dziedziczenia. Nakreślone przez Sąd odwoławczy zagadnienie
prawne kwestii tej nie porusza, co nie znaczy, że w razie udzielenia przez Sąd
Najwyższy odpowiedzi negatywnej, aspekt ten nie stanie się aktualny i nieodzowny.
Pozostając przy działaniach porządkujących, Sąd Najwyższy dostrzega, że
przedmiotem pytania prawnego nie jest podstawa prawna dochodzonego przez
powodów roszczenia. Wątek ten nie będzie zatem przedmiotem rozważań Sądu
Najwyższego. Z powinności relacyjnej można tylko zasygnalizować, że był on
tematem wypowiedzi Sądu Najwyższego zawartej w wyroku z dnia 30 maja 2025 r.,
II PSKP 11/25, OSNP 2025 nr 10, poz. 99.
Odnosząc się do zagadnienia prawnego postawionego przez Sąd Okręgowy
trzeba podkreślić, że art. 631 § 2 k.p. stanowi wyjątek względem ogólnej reguły
wyrażonej w art. 922 § 1 k.c. Tematyką „przechodzenia praw i obowiązków
majątkowych” ze zmarłego na inne osoby zajmuje się co do zasady prawo cywilne
II PZP 3/26
6
(art. 922 – 1088 k.c.). Prawo pracy nie reguluje tego motywu. Kodeks pracy
zdecydował się jednak na modyfikację zasad znanych z Kodeksu cywilnego, przy
czym jest ona wybiórcza. Znaczy to tyle, że, po pierwsze, w zakresie
nieregulowanym art. 631 § 2 k.p. zastosowanie znajdują reguły określone w
Kodeksie cywilnym, a po drugie, że przepis ten podlega wykładni zawężającej w
myśl dyrektywy exceptiones non sunt excendendae. Konkluzja ta usprawiedliwia
stanowisko Sądu Okręgowego.
Pozostając chwilę przy alternatywie wyznaczonej przez art. 631 § 2 k.p. i art.
922 § 1 k.c. powstaje pytanie, czy ewentualne zastosowanie reguł dziedziczenia
określonych w Kodeksie cywilnym podlega ocenie z pozycji wyznaczonej w art. 300
k.p. Wydaje się, że odpowiedz powinna być negatywna. Odpowiednie stosowanie
przepisów Kodeksu cywilnego (jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa
pracy) odnosi się bowiem tylko „do stosunku pracy”, a nie do relacji dziedziczenia.
Zależność zachodząca między osobami bliskimi a osobą zmarłą nie należy „do
stosunku pracy”. Określenie to posiada nie tylko stronę przedmiotową – w myśl
której można akcentować „pracowniczą” podstawę prawną roszczenia. Zwrot ten
akcentuje również stronę podmiotową. Stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego
„do stosunku pracy” jest możliwe według wzorca z art. 300 k.p. tylko wówczas, gdy
sprawa dotyczy pracownika i pracodawcy, a nie osób przejmujących prawa
majątkowe po zmarłym zatrudnionym.
Reasumując, jeśli w sprawie nie znajduje zastosowania (w całości lub w
części) autonomiczne rozwiązanie z art. 631 § 2 k.p., to określenie kręgu osób na
które przeszły prawa i obowiązki po osobie zmarłej wyznaczają przepisy Kodeksu
cywilnego, bez modyfikacji wynikającej z art. 300 k.p. Konkluzję tę można zresztą
uzasadnić w inny sposób. Prawidłowe jest bowiem założenie, że w omawianym
przypadku „odpowiednie stosowanie” z art. 300 k.p. oznacza stosowanie przepisów
Kodeksu cywilnego wprost, bez modyfikacji, bo obowiązujące zasady prawa pracy
nie odnoszą się do spadkobierców „byłego pracownika”. Wynika z tego, że
udzielenie odpowiedzi negatywnej na zadane przez Sąd Okręgowy pytanie jest
równoznaczne z koniecznością określenia sytuacji prawnej powodów według reguł
z Kodeksu cywilnego, bez żadnych modyfikacji. Doprecyzowanie tej konsekwencji
pozwala na skupienie uwagi na zasadniczej kwestii nurtującej Sąd odwoławczy.
II PZP 3/26
7
Wykładnia art. 631 § 2 k.p. przysparza wielu różnorodnych problemów.
Przepis explicite dotyczy tylko „praw majątkowych”. Ma to znaczenie, jeśli
uwzględni się, że art. 922 § 1 k.c. posługuje się formułą szerszą – stanowi o
„prawach i obowiązkach majątkowych”. Ograniczenie art. 631 § 2 k.p. do aktywów
nie jest przypadkowe. Autonomiczne rozwiązanie, preferujące osoby pozostające
ze zmarłym w zależności finansowej (wobec których mógł mieć on powinności
alimentacyjne), kosztem pozostałych spadkobierców, uzasadnione jest dochodową
funkcją większości praw majątkowych mających oparcie w stosunku pracy.
Wynagrodzenie za pracę, a także inne świadczenia ze stosunku pracy służą
zaspakajaniu bieżących potrzeb nie tylko pracownika, ale również członków jego
rodziny, szczególnie tych, którzy nie mogą się samodzielnie utrzymać, albo takich,
z którymi zmarły pracownik wspólnie gospodarzył. Rozsądne jest założenie, że
właściwość ta stanowi fundament modyfikacji cywilistycznych reguł dziedziczenia i
przyznania praw majątkowych pozostałych po zmarłym pracowniku tylko małżonce
oraz innym osobom spełniającym warunki wymagane do uzyskania prawa do renty
rodzinnej, z pokrzywdzeniem innych spadkobierców. Charakterystyczne jest, że
wzorzec ten nie rozciąga się na „obowiązki majątkowe” pozostałe po zmarłym
pracowniku – te są dziedziczone na zasadach określonych w art. 922 § 1 k.c. Z
omawianej funkcji (leżącej u podstaw art. 631 § 2 k.p.) da się wyprowadzić jeszcze
jedną konkluzję. Skupia ona uwagę na prawach majątkowych ze stosunku pracy, a
nie na zależności czasowej zachodzącej między śmiercią pracownika a datą
ustania łączącego go z pracodawca stosunku pracy. Prawo majątkowe ze stosunku
pracy opatrzone jest w takim samym stopniu funkcją dochodową zarówno w
przypadku, gdy pracownik umrze w trakcie trwania stosunku pracy, jak i po jego
rozwiązaniu, ale przed wyegzekwowaniem przysługujących mu świadczeń. Znaczy
to tyle, że racje funkcjonalne nie uzasadniają stanowiska Sądu odwoławczego.
W
klasycznej
wykładni
prawa
argumenty
celowościowe
nie
mają
pierwszeństwa, co nie znaczy, że są bez znaczenia. Stosując się do dyrektyw
preferencji należy podkreślić, że art. 631 § 2 k.p., wprawdzie posługuje się
terminem „pracownik”, jednak z pozycji językowej nie da się przesądzić, czy
zmodyfikowany sposób dziedziczenia znajduje zastosowanie tylko do sytuacji, w
której pracownik umrze w trakcie trwania stosunku pracy. Analiza wielu przepisów
II PZP 3/26
8
Kodeksu pracy przekonuje, że termin „pracownik” obejmuje również „byłych
pracowników”. Za przykład może posłużyć art. 265 § 1 k.p., który wprawdzie
statuuje prawo do wnioskowania o przywrócenie terminu do odwołania tylko
„pracownikowi”, jednak z kontekstu sytuacyjnego jednoznacznie wynika, że prawo
takie przysługuje również pracownikowi, którego stosunek pracy już się zakończył.
W art. 631 § 2 k.p. fraza „pracownik” determinowana jest dwoma czynnikami, po
pierwsze aspektem „własnościowym” (chodzi o prawa majątkowe pracownika), a po
drugie, jego śmiercią – ustawodawca rozgranicza czas „po śmierci” i czas „przed
śmiercią” pracownika. Połączenie tych dwóch wątków nie uzasadnia twierdzenia,
że
w
ramach
wykładni
językowej
można
podzielić
zapatrywanie
Sądu
odwoławczego (sprowadzające się do założenia, że przepis ma zastosowanie tylko
do przypadku, w którym śmierć pracownika nastąpi w czasie trwania stosunku
pracy).
Nie pozostaje nic innego jak sięgnąć po wykładnię systemową, skoro
interpretacja językowa nie prowadzi do jednoznacznych konkluzji. Sąd Okręgowy
aspektu systemowego nie podkreślił, choć niewątpliwie głosząc swoje stanowisko
sugerował się relacją zachodząca między § 1 i § 2 art. 631 k.p. Można założyć, że
Sąd ten przyjął, że § 2 omawianego przepisu został zawężony w ujęciu
przedmiotowym i podmiotowym do sytuacji opisanej w art. 631 § 1 k.p. Dlatego
opowiedział się za stanowiskiem, że autonomiczne dziedziczenie z § 2 dotyczy
tylko sytuacji, w której zmarły w chwili śmierci był pracownikiem – bo tylko do takiej
sytuacji odnosi się przekaz z § 1 art. 631 k.p. Według tego rozumowania
desygnatem zwrotu „przechodzą po śmierci pracownika”, użytego w § 2 tego
przepisu, nie objęto sytuacji „byłego pracownika”. Rzecz w tym, że zależność
zachodząca między kolejnymi jednostkami redakcyjnymi danego artykułu nie musi
opierać się na „podległości”. Nie jest bowiem wykluczone, że poszczególne
paragrafy samodzielnie wyznaczają sferę przedmiotową i podmiotową regulacji.
Dzieje się tak w szczególności, jeśli poszczególne części redakcyjne tekstu
prawnego odnoszą się do pokrewnych, jednak niekoniecznie jednorodzajowych
kwestii. Materia ta wymaga szerszych rozważań.
Zestawienie § 1 i § 2 art. 631 k.p. skłania do określenia sfery podmiotowej i
przedmiotowej zawartych tam norm prawnych. Stopień zbieżności tych sfer
II PZP 3/26
9
wyznacza rodzaj zależności zachodzącej między tymi przepisami. Oczywiste jest,
że w ujęciu przedmiotowym § 1 na plan pierwszy wysuwa relację przyczynowo-
skutkową - z dniem śmierci stosunek pracy wygasa. Z pozycji podmiotowej nie jest
jasne, czy konsekwencja ta ściśle nawiązuje do statusu pracownika. Przepis skupia
uwagę na wygaśnięciu stosunku pracy (skutku), a nie na śmierci pracownika
(przyczynie). Staje się to jasne, jeśli weźmie się pod uwagę, że w § 1 i § 2 art. 631
k.p. posłużono się określeniem „z dniem śmierci”, a nie, jak ma to miejsce w art.
922 § 1 k.c. zwrotem „z chwilą śmierci”. Odmienność ta znajduje uzasadnienie w
funkcji „porządkującej” prawa pracy. Sekwencją trwania zatrudnienia są dni, a nie
inne miary czasu. Dlatego stosunek pracy nie wygasa z chwilą śmierci pracownika
(w jej godzinie i minucie), jednak z końcem dnia, w którym śmierć ta miała miejsce
(zob wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 2014 r., III PK 123/13, OSNP
2015 nr 12, poz. 158). W doktrynie prawa pracy dostrzeżono, że wskazana
rozbieżność czasowa skutkuje poważnym problemem konstrukcyjnym dla stosunku
pracy, bo oznacza, że trwa on pomimo tego, że jedna z jego stron zmarła (zob. J.
Stelina, Stosunek pracy bez pracodawcy?, PiZS 2020 nr 7, s. 27-31). Omawiany
aspekt został podniesiony tylko po to, aby wykazać, że wątek podmiotowy w § 1 art.
631 k.p. nie jest wiodący. Determinująca w tym przepisie jest strona przedmiotowa.
Chodzi o ustanie stosunku pracy, którego kres prawodawca sparametryzował
formułą „z dniem śmierci pracownika”. W ujęciu podmiotowym ustawodawca nie
skupia uwagi na zmarłym (skutek z § 1 art. 631 k.p. następuje bowiem najczęściej z
chwilą, gdy dana osoba nie ma już statusu pracownika, bo wcześniej zmarła), choć
prawdą jest, że wygaśnięcie stosunku pracy nie może dotyczyć osoby, której więź
pracownicza zakończyła się przed dniem jej śmierci. Wynik tego rozumowania
zniechęca do przywiązywania nadmiernej wagi do sfery podmiotowej, która w § 1
art. 631 k.p. nie jest wiodąca. W rezultacie problematyczne jest założenie, że
materia ta warunkuje stronę podmiotową w art. 631 § 2 k.p.
Analiza przepisu, o który pyta Sąd odwoławczy, również prowadzi do
zbieżnych konkluzji. W przeciwieństwie do § 1 w art. 631 § 2 k.p. ustawodawca
skupił uwagę na czynniku podmiotowym. Staje się to zrozumiałe, jeśli weźmie się
pod uwagę, że wyjątek zawarty w tym przepisie uzasadniony jest funkcją, o której
wspomniano wyżej. Właściwości dochodowe wynagrodzenia za pracę i innych
II PZP 3/26
10
świadczeń ze stosunku pracy determinują modyfikację kręgu spadkobiorców, a tym
samym, to na tym motywie skupia uwagę art. 631 § 2 k.p. Ilustracją tej zależności
jest fraza „przechodzą po śmierci pracownika, w równych częściach, na małżonka
oraz inne osoby spełniające warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej”.
Przywołany tekst normatywny, z jednej strony, odwołuje się do „pracownika”, z
drugiej zaś, wyznacza autonomiczny krąg „spadkobierców”. Powstaje jednak
pytanie w jakim znaczeniu użyto określenie „pracownik”. Czy chodzi o wyjaśnienie,
które preferuje Sąd odwoławczy, a znajdujące odzwierciedlenie w art. 2 k.p., czy
też o szersze znaczenie tego terminu, obejmujące również byłych pracowników,
którzy dochodzą roszczeń ze stosunku pracy, jak również spadkobierców byłych
pracowników. Odpowiedz na tak postawione pytanie nie jest prosta.
Można zacząć od spostrzeżenia, że Kodeks pracy posłużył się zwrotem „po
śmierci pracownika”, a nie jak art. 922 § 1 k.c. formułą „z chwilą śmierci”.
Odmienność ta nie jest przypadkowa. Po pierwsze, obrazuje ona różnorodność
temporalną. „Z chwilą śmierci” wiąże ściśle w ujęciu czasowym przyczynę (śmierć) i
konsekwencję (przejście praw i obowiązków na spadkobierców). Termin „po
śmierci” jest bardziej otwarty. Mieści się w nim stan „bezpośrednio po śmierci”, jak
również stan „jakiś czas po śmierci”. Pozwala to twierdzić, że art. 631 § 2 k.p.
niekoniecznie przywiązuje znaczenie do pracowniczego statusu osoby umierającej.
Konkluzja ta koresponduje z kolejnym spostrzeżeniem. Pewne jest, że określenie
„po śmierci pracownika” należy odczytywać przez pryzmat przedmiotowy
wyznaczany przez sformułowanie „prawa majątkowe ze stosunku pracy
przechodzą”. Z tej pozycji staje się jasne, że zasadnicze znaczenie należy nadać
relacji zachodzącej w ramach stosunku pracy, czyli zależności powstałej jeszcze
przed śmiercią pracownika, a nie konsekwencji wyznaczanej przez śmierć
pracownika i jej datę. Koherencja czasowa identyfikowana jest w tym wypadku tym,
że prawa majątkowe przechodzące na osoby opisane w art. 631 § 2 k.p. powinny
pochodzić „ze stosunku pracy”. Miara ta abstrahuje od tego, czy zatrudniony w
chwili śmierci posiadał, czy też nie posiadał statusu pracowniczego. Określenie „po
śmierci pracownika” oznacza tylko tyle, że dziedziczone prawa majątkowe mają
pochodzić „ze stosunku pracy”, czyli powstać, gdy zmarły posiadał jeszcze status
pracownika. Przepis oparty został na schemacie „skoro pracownik w ramach
II PZP 3/26
11
stosunku pracy nabył prawo majątkowe, to ma do niego prawo, a jak umrze, to
przechodzi ono na wymienione art. 631 § 2 k.p. osoby”. We wzorcu tym to, czy
śmierć nastąpiła w czasie zatrudnienia, czy też po ustaniu stosunku pracy jest bez
znaczenia.
Przechodząc do wiążących dla sprawy wniosków, trzeba podkreślić, że § 1 i
§ 2 art. 631 k.p. w ujęciu przedmiotowym odnoszą się do odmiennych kwestii, tylko
luźno powiązanych ze sobą. Pierwszy z nich wyznacza jeden ze sposobów ustania
stosunku pracy (jego wygaśnięcia), drugi zaś określa wyjątkowy sposób
„dziedziczenia”. Zważywszy na odmienność przedmiotu regulacji nie jest trafne
zapatrywanie, że przejście praw majątkowych z art. 631 § 2 k.p. ograniczone
zostało do przypadków, w których stosunek pracy wygasł z dniem śmierci
pracownika (§ 1 tego artykułu). Zależność zachodząca między § 1 i § 2 art. 631 k.p.
sprowadza się wyłącznie do aspektu „tematycznego”. Łącznikiem jest „śmierć”,
która z jednej strony skutkuje wygaśnięciem trwającej więzi prawnej, z drugiej zaś
zmusza do określenia, kto jest uprawniony do praw majątkowych ze stosunku
pracy. Znaczy to tyle, że relacja między kolejnymi jednostkami redakcyjnymi art 631
k.p. nie opiera się na „zależności” podmiotowej. Była już o tym mowa, że
perspektywa podmiotowa w obu omawianych przepisach została skreślona w
odmienny sposób. Brak zwartości w tym zakresie uniemożliwia odczytywanie
zawartego w § 2 art. 631 k.p. wyjątku z pozycji instytucji regulowanej w § 1 art. 631
k.p. To, że stosunek pracy ustaje z dniem śmierci pracownika, nie oznacza, że tylko
w razie wygaśnięcia w ten sposób stosunku pracy prawa majątkowe przechodzą na
osoby wskazane w § 2 art. 631 k.p. Przyczyną wyodrębnienia wyjątku od ogólnych
reguł dziedziczenia nie jest bowiem sposób ustania stosunku pracy, ale rodzaj
dziedziczonych
praw
majątkowych
(pochodzących
„ze
stosunku
pracy”).
Spostrzeżenie to sprawia, że przedstawiony przez Sąd Najwyższy wynik wykładni
nie kłóci się z regułą, że wyjątki nie podlegają wykładni rozszerzającej.
Sumą zaprezentowanych rozważań jest konkluzja o fałszywości założenia,
na którym oparł się Sąd drugiej instancji. Autonomiczny sposób dziedziczenia
określony w art. 631 § 2 k.p. znajduje zastosowanie również do sytuacji, w której
śmierć
pracownika
nastąpiła
po
rozwiązaniu
stosunku
pracy,
a
przed
zaspokojeniem jego praw majątkowych mających źródło w stosunku pracy.
II PZP 3/26
12
Omawiane zagadnienie – zapewne ze względu na wyjątkowość sekwencji zdarzeń
– dotychczas nie było omawiane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zaś w
literaturze przedmiotu pojawia się sporadycznie i jest oceniane zdawkowo (bez
szerszych rozważań i dociekań). Przykładowo wskazuje się, że art. 631 § 2 k.p. ma
zastosowanie do sytuacji, w której z pracownikiem rozwiązano stosunek pracy,
nabył on prawo do ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy, jednak prawa tego nie
zdołał zrealizować z uwagi na śmierć (E. Włodkowska, Prawo do ekwiwalentu
pieniężnego za nie wykorzystany urlop wypoczynkowy po zmarłym pracowniku,
PiZS 2000 nr 12, s. 32). Zapatrywanie to jest zbieżne z wynikiem wykładni przepisu
prezentowanym przez Sąd Najwyższy.
Dotychczasowe rozważania nie kończą sprawy. Sąd Okręgowy sugeruje
również, że art. 631 § 2 k.p. nie powinien mieć zastosowania z uwagi na sędziowski
status osoby, po której dochodzone są prawa majątkowe. Wątek ten wymaga
dodatkowych rozważań.
Wstępnie trzeba poczynić istotne zastrzeżenie. Powodowie nie dochodzą
uposażenia sędziego w stanie spoczynku. Przedmiotem sporu jest zaniżone
wynagrodzenie za pracę za okres od stycznia 2022 r. do grudnia 2022 r. oraz
wyrównanie dodatkowego wynagrodzenia rocznego za 2022 rok. Pan sędzia X. Y.
przeszedł w stan spoczynku dopiero w dniu [...] maja 2023 r., a zmarł w dniu [...]
sierpnia 2023 r. Czyli w spornym okresie był czynnym sędzią. Podkreślenie to było
potrzebne, gdyż w sformułowanym zagadnieniu prawnym Sąd odwoławczy
posługuje się mylącym terminem „uposażenie sędziego sądu powszechnego”.
Po doprecyzowaniu, można sformułować zagadnienie prawne podlegające
ocenie przez Sąd Najwyższy. Sprowadza się ono do pytania, czy do
wynagrodzenia za pracę (i innych świadczeń ze stosunku pracy) sędziego znajduje
zastosowanie autonomiczny sposób dziedziczenia z art. 631 § 2 k.p., czy też
specyfika statusu sędziego nie pozwala na posiłkowanie się tym przepisem, a
zatem krąg spadkobierców wyznaczany jest na ogólnych zasadach (art. 922 § 1
k.c. i nast). Nakreślony dylemat nie znajduje prostej odpowiedzi. Z jednej strony,
oczywiste jest, że sędzia legitymuje się statusem pracowniczym (niezależnie od
łączącego go stosunku służby), a zatem nie ma przeszkód, aby stosować do niego
regułę porządkującą z art. 5 k.p., z drugiej jednak strony, treść Prawa o ustroju
II PZP 3/26
13
sądów powszechnych może sugerować, że sytuacja prawna powstała po śmierci
sędziego została ukształtowana przez pragmatykę w sposób zupełny. W
przeciwnym razie zbędny byłby art. 101 § 1 Prawa o ustroju. Wskazano w nim, że
w razie śmierci sędziego jego rodzinie przysługuje odprawa pośmiertna na
zasadach przewidzianych w Kodeksie pracy dla rodzin pracowników. Nie jest
zresztą wykluczone, że ratio legis tego przepisu polega wyłącznie na wyznaczeniu
w zdaniu drugim autonomicznego sposobu liczenia stażu warunkującego wysokość
odprawy. Przyjmując ten punkt widzenia, art. 101 § 1 ustawy nie wyklucza
posiłkowania się, z upoważnienia art. 5 k.p., rozwiązaniem zawartym w art. 631 § 2
k.p. W każdym razie w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie przesądzono
dotychczas, czy niezrealizowane prawa majątkowe nabyte przez sędziego w trakcie
trwania stosunku służbowego po jego śmierci przechodzą na spadkobierców
według wzorca określonego w art. 631 § 2 k.p.
Wstępnie należy poczynić kilka założeń wyjściowych. Po pierwsze, pewne
jest, że sędzia w stanie czynnym posiada status pracownika. Założenie to
powszechnie jest przyjmowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego i literaturze
przedmiotu. Z uwagi na przedmiot zagadnienia prawnego nie ma potrzeby kwestii
tej szczegółowo omawiać. Po drugie, trzeba podkreślić, że Prawo o ustroju sądów
powszechnych nie reguluje sposobu dziedziczenia praw majątkowych nabytych
przez sędziego, jednak do dnia śmierci niezrealizowanych. Po trzecie, w ustawie tej
nie przewidziano przepisu, który odsyłałby w sprawach nieuregulowanych do
Kodeksu pracy. Wskazane konkluzje rzutują na ocenę nakreślonego zagadnienia
prawnego.
Nie oddalając się od tego co dotychczas zostało powiedziane, trzeba
zauważyć, że Prawo o ustroju sądów powszechnych udziela pewnych, choć
oczywiście niedecydujących, wskazówek interpretacyjnych. Nie można pominąć, że
wprawdzie po śmierci sędziego albo sędziego w stanie spoczynku, członkom jego
rodziny przysługuje nie renta rodzinna, a uposażenie rodzinne, to jednak
ustawodawca zastrzegł, że świadczenie to jest należne osobom „spełniającym
warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów o emeryturach i
rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych” (art. 102 § 1 ustawy). Pozwala to
twierdzić, że przy istniejących odrębnościach (determinowanych w tym wypadku
II PZP 3/26
14
wyłączeniem sędziów z powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych),
prawodawcy nie jest obce również działania integrujące system prawny.
Jednocześnie brak jakichkolwiek racji funkcjonalnych, aby sytuacja prawna w razie
śmierci sędziego była wyznaczana w sposób odmienny niż w przypadku
pozostałych pracowników. W tym miejscu potrzeba powiedzieć jeszcze kilka słów.
Reglamentacja sytuacji prawnej poszczególnych grup pracowniczych zawsze
wyznaczana jest specyfiką uwarunkowań towarzyszącej im pracy. W przypadku
sędziów zależność ta znajduje również konstytucyjne umocowanie. Dlatego tak
trudno jednoznacznie określić, w jakim zakresie i na jakich zasadach stosować do
sędziego przepisy prawa pracy wyznaczające prawa i obowiązki pracownika.
Szczegółową analizę w tym zakresie przeprowadzono w literaturze już wiele lat
temu. Szczególne znaczenie należy nadać wypowiedzi K. Gonery o tytule: Status
pracowniczy sędziego. Czy sędzia jest pracownikiem?, w: Pozycja ustrojowa
sędziego, red. R. Piotrowski, Warszawa 2015, s. 39-65. Przekonuje zawarta w tej
wypowiedzi konkluzja, że „w najistotniejszych dziedzinach, ścisłe związanych ze
sprawowaniem władzy sądowniczej i wymierzaniem sprawiedliwości, typowo
pracownicze elementy stosunku służbowego sędziego schodzą na plan dalszy, a
pierwsze miejsce zajmuje pełnienie służby sędziowskiej, któremu zostają
podporządkowane cechy charakterystyczne dla zatrudnienia typu pracowniczego”.
Znaczy to tyle, że nie istnieje – co zdaje się sugerować Sąd Okręgowy – jeden
zwarty model postępowania. Interpretator w każdym przypadku zobowiązany jest
wszechstronnie rozważyć na ile jednostkowa kwestia mająca źródło w „sferze
pracowniczej” modyfikowana jest przez dominującą w przypadku sędziów „sferę
publicznoprawną”.
W
trakcie
tego
procesu
poznawczego
należy
unikać
schematyzmu (przejawiającego się głównie w uogólnieniach), jak również
zachować zobiektywizowany dystans krytyczny. Chodzi bowiem o to, aby kierować
się rozsądnym kompromisem, który z jednej strony, nie sprawi, że instytucje prawa
pracy, zabarwione co do zasady „podległością” zatrudnionego, będą wypaczać
niezawisłość sędziowską, z drugiej zaś nie doprowadzi do ukształtowania
„zatrudnieniowej” sytuacji prawnej sędziów w sposób ekstraordynaryjny, oderwany
od wymogów stawianych w art. 45 § 1 Konstytucji RP. Przeprowadzony wywód w
niniejszej sprawie jest potrzebny tylko z jednego względu. Pozwala na
II PZP 3/26
15
zdystansowanie się przy rozpoznawaniu spornego zagadnienia prawnego od
właściwości związanych z pełnieniem służby sędziowskiej i konstytucyjnych
gwarancji związanych ze sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości. Staje się to
zrozumiałe, jeśli weźmie się pod uwagę, że przedmiotem rozważań nie są prawa i
obowiązki sędziego, ale określenie kręgu jego spadkobierców. Z tej perspektywy
aspekt „służby” nie wydaje się determinujący, a to oznacza, że nie ma przeszkód,
aby dziedziczenie po zmarłym pracowniku (który był sędzią) określić według
pracowniczego wzorca – bez żadnych modyfikacji.
W tym zakresie miarodajne są wypowiedzi Sądu Najwyższego (zob. wyrok z
dnia 19 stycznia 2006 r., III BP 3/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 352). Wskazano w
nich, że problematyczne jest stanowisko, zgodnie z którym stosunek służbowy
sędziego, z wyłączeniem publicznoprawnej sfery jurysdykcyjnej (polegającej na
sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości w imieniu państwa przez niezawisłych,
nieusuwalnych i korzystających z immunitetu sędziów - art. 178, 180 i 181
Konstytucji), jak i jego elementów korporacyjnych (związanych z przynależnością
do samorządu sędziowskiego i wykonywaniem jego zadań), należy kwalifikować
jako służbowy stosunek pracy z nominacji zarówno w sferze prawa pracy, jak i
prawa ubezpieczeń społecznych. Zdaniem Sądu Najwyższego status sędziego
może mieć niewątpliwie relewantny charakter dla odrębnego potraktowania
sędziów względem innych pracowników (per analogiam orzeczenie TK z dnia 23
kwietnia 1996 r., K 29/95, OTK ZU 1996 nr 2, poz. 10). Sędziowie są jedyną
kategorią zawodową, której warunki pracy i wynagrodzenie stanowią przedmiot
wyraźnej regulacji konstytucyjnej (wyrok TK z dnia 18 lutego 2004 r., K 12/03, OTK-
A 2004 nr 2, poz. 8). Ma to na celu stworzenie realnych, odpowiednich podstaw i
gwarancji właściwego wypełniania przez nich fundamentalnej dla demokratycznego
państwa prawnego funkcji orzeczniczej. Z powyższego wynika, iż kwestie związane
z szeroko rozumianym wynagrodzeniem sędziowskim wykraczają poza samą
relację „praca - wynagrodzenie" i mają szczególny, funkcjonalny walor
konstytucyjny, wyróżniający je spośród wszystkich innych wynagrodzeń w sferze
publicznej. Wiążą się bowiem wprost z postrzeganiem tego zawodu w perspektywie
jego godności i niezawisłości. Właściwe zatem warunki pracy i wynagrodzenie
II PZP 3/26
16
odpowiadające godności tego urzędu oraz zakresowi obowiązków sędziów muszą
być ujmowane jako instytucja ustrojowa służąca dobru państwa.
Nakreślona perspektywa nie pozostaje w konflikcie z art. 631 § 2 k.p.
Wyjątkowy status wynagrodzenia należnego sędziemu nie sprzeciwia się temu, że
po jego śmierci przejdzie ono na osoby mu bliskie, wyznaczone przez ten przepis.
Wprawdzie czynnik „kierownictwa pracodawcy" w przypadku sędziów występuje w
szczątkowej postaci, a elementy prywatnoprawne zatrudnienia tej kategorii osób
mają charakter wtórny względem sfery publicznoprawnej, to jednak zależność ta
skupia uwagę na osobie sędziego, a nie osobach, które mają po nim otrzymać
świadczenia ze stosunku pracy. A zatem, najprościej rzecz ujmując, wprawdzie
publicznoprawny
status
sędziego
nie
jest
pochodną
jego
zatrudnienia
pracowniczego, jest bowiem dokładnie odwrotnie, to jednak zależność ta wyznacza
sytuację „pracowniczą” sędziego tylko w przypadku, gdy czynnik wtórny (mający
źródło w prawie pracy) mógłby rzutować na aspekt wiodący, czyli na
publicznoprawne prawo do sprawowania urzędu. Z tego powodu Sąd Najwyższy
głosi, że do sędziów nie znajduje zastosowania art. 229 § 4 k.p., jak również art. 81
§ 1 k.p. (wyrok z dnia 15 kwietnia 2021 r., III PSKP 14/21, OSNP 2022 nr 4, poz.
32). Konstatacja ta nie dotyczy jednak art. 631 § 2 k.p. Zawarta w tym przepisie
regulacja prawna nie znajduje się bowiem na kursie kolizyjnym ze sferą
publicznoprawną statusu sędziego.
Przeprowadzone rozważania nie pozostają w kontrze do stanowiska Sądu
Okręgowego. Sąd ten odwołał się do specyfiki zatrudnienia sędziów w innym
kontekście. Dostrzegł, że w Prawie o ustroju sądów powszechnych uregulowano
odmienną od renty rodzinnej instytucję, chodzi o uposażenie rodzinne. Odnosząc
się do tego spostrzeżenia, trzeba podkreślić dwie rzeczy. Po pierwsze, ustawa ta
(w art. 102 § 1) odsyła do ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyłącznie w zakresie warunków
wymaganych do uzyskania renty rodzinnej. Po drugie, omawiany przepis
jednocześnie deklaruje, że członkom rodziny zmarłego sędziego przysługuje
„uposażenie rodzinne”, a nie renta rodzinna. Powstaje zatem pytanie, czy zmienna
ta ma znaczenie i skłania do niestosowania art. 631 § 2 k.p. do praw majątkowych
pozostałych po sędziach.
II PZP 3/26
17
Udzielając odpowiedzi na tak postawione pytanie, należy zwrócić uwagę, że
art. 631 § 2 k.p. nie warunkuje kwalifikowanego sposobu dziedziczenia praw
majątkowych ze stosunku pracy od posiadania prawa do renty rodzinnej.
Odwołanie się w tym przepisie do „przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych” ma na celu jedynie wyłonienie kręgu „innych osób”
dziedziczących obok małżonka. Są nimi osoby „spełniające warunki wymagane do
uzyskania renty rodzinnej”, a nie osoby mające prawo do tej renty, czy też osoby,
które wystąpiły lub mogłyby wystąpić o przyznanie tego świadczenia. Znaczy to
tyle, że członek rodziny sędziego, któremu przysługuje uposażenie rodzinne w
rozumieniu art. 102 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych, wypełnia także
przesłankę z art. 631 § 2 k.p., czyli „spełnia warunki wymagane do uzyskania renty
rodzinnej”. Czym innym jest bowiem „spełnianie warunków” do otrzymania
określonego świadczenia, a czym innym prawna możliwość pobierania tego
świadczenia (w sytuacji, gdy w miejsce niego przewidziano inną, korzystniejszą
należność). Nie sposób w tym miejscu pominąć, że w rozumieniu art. 102 § 1
Prawa o ustroju sądów powszechnych uposażenie rodzinne uzależnione zostało
również od „spełnienia warunków wymaganych do uzyskania renty rodzinnej”.
Znaczy to tyle, że prawodawca posłużył się tym samym „łącznikiem”. „Spełnienie
warunków wymaganych do uzyskania renty rodzinnej”, na gruncie ustawy
emerytalnej otwiera możliwość pobierania tego świadczenia, a na podstawie art.
102 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych umożliwia otrzymanie uposażenia
rodzinnego. W rezultacie, w stosunku do praw majątkowych ze stosunku pracy
pozostałych po pracowniku (w tym również mającego status sędziego) art. 631 § 2
k.p. wyznacza krąg osób uprawnionych. Zbieżność ta nie pozwala na dyferencjację
praw „innych osób” w zależności od tego czy są bliskimi pracownika, czy też
bliskimi pracownika – sędziego. Odmienność sytuacji prawnej tych osób na gruncie
przepisów określających zakres zabezpieczenia społecznego (ubezpieczenia
społecznego) nie upoważnia do odmiennego ich potraktowania na gruncie prawa
pracy. Staje się to zrozumiałe, jeśli weźmie się pod uwagę, że o ile art. 102 § 1
Prawa o ustroju sądów powszechnych i przepisy ustawy emerytalnej skupiają
uwagę wyłącznie na prawach członków rodzinny zmarłego ubezpieczonego lub
sędziego, o tyle art. 631 § 1 k.p. wyznacza zależność miedzy trzema czynnikami.
II PZP 3/26
18
Po pierwsze, wskazuje na prawa majątkowe ze stosunku pracy, po drugie, na
śmierci pracownika, i po trzecie, wyznacza krąg osób uprawnionych do
dziedziczenia. Czyli to te dwa pierwsze motywy projektują ustawowy krąg
uprawnionych. Czyli odejście od cywilistycznego wzorca dziedziczenia wynika ze
specyficznego rodzaju należności podlegającej spadkobraniu, jak również z
posiadania przez osobę zmarłą statusu pracownika. Inne czynniki na zależność tę
nie mają wpływu. Zatem rodzaj świadczeń „zabezpieczeniowych” przyznanych
członkom rodzin pracowników i pracowników – sędziów nie rzutuje na sposób
wykładni art. 631 § 2 k.p. Nie ma zatem podstaw do podzielenia argumentów Sądu
Okręgowego.
Suma wskazanych racji prowadzi do konkluzji, że przepis art. 631 § 2 k.p.
stosuje się do roszczenia o wynagrodzenie sędziego sądu powszechnego w
sytuacji, gdy dotyczy ono okresu, w którym sędzia był w czynnej służbie, ale w
chwili śmierci był już w stanie spoczynku.
Dlatego orzeczono jak w sentencji.
[A.P.]
[r.g.]Pełny tekst orzeczenia
II PZP 3/26
Oryginalna, niezmieniona treść orzeczenia. Jeżeli chcesz przeczytać analizę (zagadnienia prawne, podstawa prawna, argumentacja, rozstrzygnięcie), wróć do strony orzeczenia.