II NSNc 72/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 stycznia 2026 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Aleksander Stępkowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Tomasz Demendecki
Mariusz Grzegorz Wilczyński (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa Niestandaryzowany Fundusz Inwestycyjny Zamknięty
Wierzytelności
przeciwko M.W., J.W.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 13 stycznia 2026 r.
skargi nadzwyczajnej Rzecznika Finansowego od nakazu zapłaty w postępowaniu
upominawczym Sądu Okręgowego w Krakowie z 26 listopada 2019 r.,
sygn. I C 1853/19,
I.
uchyla zaskarżony nakaz zapłaty w całości wobec M.W. i J.W. i
przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Krakowie do
ponownego rozpoznania;
II.
znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania przed
Sądem Najwyższym.
Tomasz Demendecki Aleksander Stępkowski Mariusz Grzegorz Wilczyński
II NSNc 72/25
2
UZASADNIENIE
Rzecznik Finansowy wniósł skargę nadzwyczajną od prawomocnego nakazu
zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanego przez Sąd Okręgowy w Krakowie
z 26 listopada 2019 r., I C 1853/19, w sprawie z powództwa Niestandaryzowany
Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty z siedzibą w W. (dalej: „powód”)
przeciwko M.W., J.W. i M.D., zaskarżając go w całości na rzecz pozwanych M.W.
oraz J.W. (dalej: „pozwani”).
Kontrolę orzeczenia skarżący zainicjował z uwagi na konieczność
wyeliminowania z obrotu prawnego jako naruszającego prawa i wolności człowieka
określone w Konstytucji RP takie jak: zasada prawa do sądu, a także zasada ochrony
prawa konsumenta oraz zasada przestrzegania przez Rzeczpospolitą prawa
międzynarodowego.
1. Na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 u.SN Rzecznik Finansowy zaskarżonemu
orzeczeniu zarzucił naruszenie zasad oraz wolności i praw człowieka i obywatela
określonych w Konstytucji RP, co miało istotny wpływ na wynik sprawy:
a) zasady prawa do sądu określonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP rozumianej
jako prawa do jawnego rozpatrzenia sprawy przez sąd, poprzez niewyznaczenie
rozprawy i wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, pomimo tego,
że z treści pozwu twierdzenia co do faktów: istnienia zobowiązania, wysokości
zobowiązania, wymagalności zobowiązania, czy wreszcie istnienia w umowie klauzul
abuzywnych, a także samej ważności umowy kredytu budziły wątpliwości,
co skutkowało brakiem zrównoważenia pozycji procesowej stron postępowania;
b) zasady ochrony konsumentów jako słabszej strony stosunków
cywilnoprawnych z przedsiębiorcą, rozumianej jako obowiązek uwzględnienia przy
wykładni prawa krajowego prawa Unii Europejskiej, określony w art. 76 Konstytucji
RP w zw. z art. 9 Konstytucji RP, polegające na niezapewnieniu konsumentowi
ochrony przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi, w tym nieuczciwymi warunkami
umownymi zgodnie z Dyrektywą Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.
w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „Dyrektywa
93/13”) poprzez pominięcie zastosowania przepisów Dyrektywy 93/13 w sprawie
II NSNc 72/25
3
i niezbadanie z urzędu umowy pod kątem występowania w niej klauzul abuzywnych,
czy też jej ważności (skuteczności), a tym samym niezapewnienie konsumentowi
jako słabszej stronie stosunków cywilnoprawnych z przedsiębiorcą właściwej
ochrony przed nieuczciwymi warunkami umownymi;
2. na podstawie art. 89 § 1 pkt 2 u.SN, rażące naruszenie przepisów prawa
materialnego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 3851 § 1 k.c. w zw. 3851 § 3 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13,
poprzez ich niezastosowanie w sprawie w wyniku zaniechania zbadania istoty
sprawy (treści umowy zawartej między przedsiębiorcą i konsumentami), a w
konsekwencji niezbadanie z urzędu abuzywności klauzul zawartych w umowie,
prowadzące
ostatecznie
do
odmowy
przyznania
ochrony
uprawnionym
konsumentom;
3. na podstawie art. 89 § 1 pkt 2 u.SN, rażące naruszenie przepisów prawa
procesowego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 499 § 1 pkt 2 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i wydanie
przez sąd nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym w sytuacji, gdy budzą
wątpliwości zawarte w treści pozwu twierdzenia co do faktów: istnienia klauzul
umownych, a co za tym idzie istnienia zobowiązania w wysokości wskazanej w
pozwie, wymagalności, ważności łączącej strony umowy.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości wobec
pozwanych i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu
w Krakowie.
Pozwani w odpowiedzi na skargę nadzwyczajną wnieśli o:
1. uwzględnienie skargi nadzwyczajnej w całości;
2. zasądzenie od powoda na rzecz pozwanych kosztów postępowania, w tym
kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.
Powód w odpowiedzi na skargę nadzwyczajną wniósł o: odrzucenie skargi
nadzwyczajnej, a w przypadku uznania, iż brak jest podstaw do odrzucenia skargi, o
wydanie postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi nadzwyczajnej do
rozpoznania, a w wypadku przyjęcia skargi nadzwyczajnej do rozpoznania,
o oddalenie skargi z uwagi na brak podstawy do uchylenia zaskarżonego nakazu
II NSNc 72/25
4
zapłaty oraz zasądzenie od pozwanych na rzecz powoda kosztów postępowania,
w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Do Sądu Okręgowego w Krakowie 8 października 2018 r. powód wniósł
pozew, na skutek którego 26 listopada 2019 r. Sąd Okręgowy w Krakowie nakazem
zapłaty w postępowaniu upominawczym, nakazał pozwanym, aby zapłacili powodowi
kwotę 175 738,56 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi
od dnia wytoczenia powództwa do dnia zapłaty oraz kwotę 42 112 zł tytułem zwrotu
kosztów postępowania, w tym kwotę 7 217 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa
procesowego i opłaty od złożonego pełnomocnictwa, z tym zastrzeżeniem, że
pozwani mają prawo do powoływania się w toku postępowania egzekucyjnego na
ograniczenie odpowiedzialności do stanowiącej ich własność nieruchomości
położonej w miejscowości B., dla której Sąd Rejonowy […] w K. prowadzi księgę
wieczystą, w zakresie wpisanej na rzecz powoda hipoteki umownej zwykłej do kwoty
183 169,23 CHF – w terminie dwóch tygodni od daty doręczenia nakazu albo wnieśli
w tym terminie sprzeciw.
Nakaz zapłaty nie został zaskarżony przez pozwanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga nadzwyczajna jest zasadna.
I.
1. Kontrola nadzwyczajna, wprowadzona do polskiego systemu prawnego w
art. 89-95, u.SN jest odpowiedzią na deficyty skargi konstytucyjnej, która nie
pozwalała adekwatnie chronić przed naruszeniami konstytucyjnych praw przez
wyroki sądów powszechnych lub wojskowych, które wprawdzie zapadały z
naruszeniem zasad konstytucyjnych, jednak w oparciu o przepisy, którym nie można
czynić zarzutu niekonstytucyjności (zob. sygnalizacja pełnego składu TK dokonana
12 marca 2003 r., S 1/03). Skarga nadzwyczajna likwiduje ten deficyt
nadzwyczajnych środków zaskarżenia pozwalających na eliminację rażąco
wadliwych orzeczeń z poszanowaniem prawa do sądu (zob. wyrok pełnego składu
TK z 19 lutego 2003 r., P 11/02, pkt 5) afirmując w ten sposób zasadę
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
II NSNc 72/25
5
społecznej. Realizując te założenia, skarga nadzwyczajna nie stanowi instrumentu
ponownej kontroli instancyjnej, ale służy skonkretyzowanej kontroli konstytucyjności
aktów jurysdykcyjnych, zaś jej zgodność z międzynarodowymi standardami ochrony
praw człowieka była już wyjaśniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyroki Sądu
Najwyższego z: 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 1-6; 25 listopada 2020 r.,
I NSNc 57/20, pkt 3).
2. Skarga nadzwyczajna może zostać wniesiona jedynie wówczas, gdy jest to
konieczne
dla
zapewniania
zgodności
prawomocnych
orzeczeń
sądów
powszechnych i wojskowych z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1 u.SN
in principio) i tylko wówczas, gdy można ją oprzeć na przynajmniej jednej z trzech
podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Połączenie ogólnej przesłanki
funkcjonalnej ze szczegółowymi podstawami skargi nadzwyczajnej sformułowaniem
„o ile”, jednoznacznie wskazuje na konieczność jednoczesnego zaistnienia
przesłanki funkcjonalnej i którejś (przynajmniej jednej) z jej szczegółowych podstaw
wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z
25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19). Jednocześnie, relacja zachodząca między
przesłanką funkcjonalną i przesłankami szczegółowymi wymaga, aby w pierwszej
kolejności dokonać oceny zaistnienia podstaw szczegółowych, a następnie dopiero
dokonać oceny tego, czy uchylenie prawomocnego wyroku sądu powszechnego lub
wojskowego jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (zob.
wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 2; z 25
listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 10).
Chociaż więc skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko pojętego
wymiaru sprawiedliwości, w znaczeniu o którym mowa w art. 175 ust. 1 Konstytucji
RP, to przesłanka funkcjonalna skargi, nakazująca dokonanie oceny tego, czy
uchylenie lub zmiana zaskarżonego orzeczenia sądu powszechnego jest konieczna
dla zapewnienia poszanowania zasady ustrojowej wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP,
podobnie jak i możliwość sformułowania zarzutów przewidzianych w art. 89 § 1 pkt
1 u.SN, czynią z tej skargi nade wszystko instrument kontroli konstytucyjności
orzeczeń sądowych. Z tego względu, w centrum kontroli nadzwyczajnej stoi pytanie
II NSNc 72/25
6
o poprawność zaskarżonego orzeczenia, nie zaś o to, czy jego treść była optymalna
lub wolna od jakiejkolwiek niedoskonałości.
3. Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej
związane jest z jej konstytucyjną funkcją ochronną wyrażającą się z jednej strony, w
dążeniu do zapewnienia prawidłowości działania organów władzy publicznej
(art. 7 w związku z art. 2 Konstytucji RP), a z drugiej strony, z konieczną ochroną
stabilności i prawomocności orzeczeń sądowych oraz kształtowanych przez nie
stosunków prawnych (art. 45 w związku z art. 2 Konstytucji RP; zob. wyroki
Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 13 stycznia 2021 r.,
I NSNk 3/19).
Konstrukcja skargi nadzwyczajnej wymaga zatem takiego określenia jej
przesłanek, które służyć będzie eliminowaniu z obrotu orzeczeń sądowych
obarczonych wadami o podstawowym znaczeniu dla demokratycznego państwa
prawnego
urzeczywistniającego
zasady
sprawiedliwości
społecznej.
W
konsekwencji, stwierdzone naruszenia stanowiące przesłanki szczegółowe kontroli
nadzwyczajnej muszą być na tyle poważne, by wzgląd na całokształt zasady
wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej
(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20 i z 13 stycznia
2021 r., I NSNk 3/19).
4. Specyfika przesłanki funkcjonalnej skargi nadzwyczajnej musi być jednak
uwzględniona przy odpowiednim stosowaniu art. 39813 § 1 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt
1 u.SN, przewidującego związanie sądu podstawami skargi. Oceniając konieczność
zapewnienia zgodności prawomocnych orzeczeń z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe
jest ważenie konstytucyjnych wartości znajdujących wyraz w art. 2 Konstytucji RP
(zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; 25
listopada 2020 r., I NSNc 57/20; 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20). Przemawia za
tym fakt, że art. 89 § 1 in principio u.SN nie mówi o przestrzeganiu lub nienaruszeniu
wskazanej w nim normy, ale o konieczności zapewnienia zgodności z tą zasadą. Tym
samym, zgodność z art. 2 Konstytucji RP jest nie tyle kryterium poprawności, co
swoistym celem kontroli nadzwyczajnej – stanem, który powinien zostać
urzeczywistniony w wyniku rozpoznania skargi. Wynika to również stąd, że art. 2
Konstytucji RP ma charakter normy-zasady, której zachowanie jest oceniane nie tyle
II NSNc 72/25
7
w dychotomicznych kategoriach naruszenia bądź nienaruszenia, ale przez ocenę
stopnia jej realizacji w optymalizacyjnej konfrontacji z innymi zasadami. Z samej
natury normy będącej zasadą wynika również konieczność dokonywania oceny jej
realizacji w oparciu o zasadę proporcjonalności (zob. wyroki Sądu Najwyższego z:
25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20; 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20). Właśnie ze
względu na tę naturę zasady ustrojowej wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP, sam ten
przepis nie może być podstawą szczegółową skargi nadzwyczajnej w rozumieniu art.
89 § 1 pkt 1 u.SN, odgrywa bowiem kluczową rolę przy końcowej ocenie
dopuszczalności uchylenia prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub
wojskowego. Jej celem jest wykazanie, że natura i rozmiar nieprawidłowości
popełnionych przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia usprawiedliwia odstąpienie
od – wynikającej skądinąd również z zasady państwa prawnego – ochrony powagi
rzeczy osądzonej i zmianę lub uchylenie zaskarżonego orzeczenia. Co do zasady
bowiem, art. 2 Konstytucji RP stoi na straży ostateczności i trwałości prawomocnych
orzeczeń sądów powszechnych, jednak natura i ciężar uchybień popełnionych
przy wydawaniu orzeczenia, które się uprawomocniło, może niekiedy nakazywać
danie pierwszeństwa względom wynikającym z konieczności ochrony innych praw
i wolności konstytucyjnych.
II.
5. W przypadku zarzutu naruszenia art. 76 Konstytucji RP, skarżący uzasadnił
na czym w jego opinii polega jego naruszenie, w sytuacji gdy sąd wydaje orzeczenie
nakładające na stronę będącą konsumentem obowiązek zapłaty, bez badania
prawidłowości stosunku podstawowego wiążącego konsumenta i przedsiębiorcę
dochodzącego zapłaty. Zarzut ten pozwala Sądowi Najwyższemu na merytoryczne
odniesienie się do niego, nawet jeśli nie wszystkie wywody skarżącego w tej mierze
zasługują na uznanie. To właśnie ten zarzut można było w sposób pełniejszy i
bardziej precyzyjny powiązać z właściwymi normami prawa, w szczególności z
relewantnymi
przepisami
Dyrektywy
93/13,
tudzież
z
tymi
regulacjami,
które wskazano jako rażąco naruszone w zarzucie z pkt 2 a.
6. Sąd Najwyższy w pełni przychyla się do wyrażonego wcześniej stanowiska
uznającego art. 76 Konstytucji RP za dopuszczalny wzorzec kontroli orzeczeń na
II NSNc 72/25
8
podstawie art. 89 § 1 pkt 1 u.SN oraz do przedstawionej w tym zakresie interpretacji
artykułu 76 Konstytucji RP przeprowadzonej w oparciu o orzecznictwo Trybunału
Konstytucyjnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 28 października 2020 r.,
I NSNc 22/20; 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20). Niezależnie od tego, że Trybunał
Konstytucyjny uznał (wyrok TK z 13 września 2011 r., K 8/09), że zarzut naruszenia
art. 76 Konstytucji RP „nie może […] stanowić samoistnej podstawy skargi
konstytucyjnej”, to stanowiska tego z całą pewnością nie można per analogiam
rozciągać na skargę nadzwyczajną. O ile bowiem prawnoprzedmiotowe
uwarunkowania gwarancji konstytucyjnych z art. 76 Konstytucji wynikające z
odesłania do regulacji ustawowych, uzasadniają stanowisko Trybunału w odniesieniu
do kontroli konstytucyjności abstrakcyjnych i generalnych unormowań ustawy w
ramach skargi konstytucyjnej, o tyle nic nie stoi na przeszkodzie, by traktować ten
przepis Konstytucji jako pełnoprawną podstawę prowadzenia skonkretyzowanej
kontroli konstytucyjności aktów stosowania prawa, jaka dokonuje się w ramach
kontroli nadzwyczajnej w Sądzie Najwyższym, której bliskim odpowiednikiem jest
kontrola konstytucyjności na gruncie amerykańskiej kultury prawnej w ramach judicial
review. Wynika to już z samego brzmienia art. 89 § 1 pkt 1 u.SN, który wyraźnie
wskazuje wśród podstaw skargi nadzwyczajnej nie tylko naruszenie konstytucyjnych
praw i wolności, ale również zasad konstytucyjnych. Nie ma też wątpliwości, że art.
76 Konstytucji RP wyraża zasadę konstytucyjną zobowiązującą organy państwa – w
tym również sądy powszechne – do podejmowania działań w celu ochrony
konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi (zob. wyroki TK z: 21
kwietnia 2004 r., K 33/03; 13 września 2005 r., K 38/04; z 17 maja 2006 r., K 33/05;
13 września 2011 r., K 8/09).
O nadaniu konstytucyjnej rangi ochronie praw konsumentów w art. 76 ustawy
zasadniczej przesądziło uznanie, że „konsument jest słabszą stroną stosunku
prawnego i z tej racji wymaga ochrony, a więc pewnych uprawnień,
które doprowadziłyby do przynajmniej względnego zrównania pozycji kontrahentów”
(wyrok TK z 11 lipca 2011 r., P 1/10, OTK-A 2011, nr 6, poz. 53 pkt. III. 2.4.;
zob. także wyrok TK z 13 września 2011 r., K 8/09). Jednak celem tej ochrony nie
jest faworyzowanie konsumentów, ale tworzenie rozwiązań prawnych, które
pozwalają urzeczywistnić zasadę równorzędności stron stosunków cywilnoprawnych
II NSNc 72/25
9
(szerzej zob. wyroki TK: z 11 lipca 2011 r., P 1/10; z 15 marca 2011 r., P 7/09 i
powołane tam orzecznictwo dotyczące art. 76 Konstytucji RP).
Niezależnie od tego, że art. 76 jako podstawa kontroli nadzwyczajnej nie
wymaga
związkowego
powiązania
go
z
innym
przepisem
Konstytucji
ustanawiającym ochronę praw i wolności, to jednak z samej treści tego przepisu
wynika konieczność powiązania go z normą rangi ustawowej, która określałaby
zakres ochrony przewidzianej w tym przepisie. Dlatego ochrona konsumentów,
na mocy art. 9 Konstytucji RP (jak słusznie dostrzegł skarżący) znajduje podstawy
także w Traktacie o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dalej: „TFUE”, wersja
skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 202 z 7.06.2016 r., s. 47), a zważywszy, że kształt
polskiego prawa konsumenckiego jest w ogromnej mierze efektem implementowania
do krajowego porządku prawnego uregulowań unijnych, oczywiste jest, że ochrona
wynikająca z art. 76 Konstytucji RP, dla jej skuteczności nie może abstrahować
od zasad i wymagań prawa europejskiego (zob. wyrok TK z 13 września 2005 r., K
38/04, wyrok Sądu Najwyższego z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20). Dlatego
przy wykładni art. 76 Konstytucji RP należy uwzględnić Dyrektywę 93/13, której
celem jest zbliżenie przepisów państw członkowskich odnoszących się do
nieuczciwych warunków umownych w umowach konsumenckich (art. 1 ust 1
Dyrektywy 93/13). W preambule do tej dyrektywy wprost wskazano, że sądy i organy
administracyjne państw członkowskich muszą mieć do swojej dyspozycji stosowne i
skuteczne środki zapobiegające dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków
w umowach konsumenckich.
7. Powyższe pozwala na przeprowadzenie oceny zgodności z tym przepisem
zaskarżonego wyroku, a obowiązek zapewnienia właściwej ochrony spoczywa
m.in. na sądach w procesie stosowania prawa.
Sąd Najwyższy zwrócił już uwagę, że „konsument ma słabszą pozycję
procesową, ponieważ toczy spór z podmiotem profesjonalnym” i ujawnia się
to na gruncie procesowym w sytuacji, gdy konsument ma ograniczone „możliwości
przeprowadzenia dowodów na okoliczność np. wygaśnięcia lub nieistnienia
zobowiązania, a także jego innej wysokości” co ma miejsce zwłaszcza wówczas,
gdy „[p]owód występujący z roszczeniem wobec konsumenta nie musi na zasadach
ogólnych udowodnić przyczyny powstania dochodzonej wierzytelności ani jej
II NSNc 72/25
10
wysokości”. (wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; 25
listopada 2020 r., I NSNc 57/20, jak również wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11
lipca 2011 r., P 1/10 oraz wyrok TSUE w sprawie C-176/17).
8. Wobec powyższego, należy uznać, że Sąd Okręgowy wydając zaskarżony
nakaz zapłaty naruszył konstytucyjną zasadę ochrony konsumentów wynikającą
z art. 76 Konstytucji RP nie zapewniając konsumentowi ochrony przed nieuczciwymi
praktykami rynkowymi w sposób, jakiego wymaga Dyrektywa 93/13/EWG.
Sąd Okręgowy nie uwzględnił okoliczności, że roszczenie dotyczyło wierzytelności
konsumenckiej.
9. Wydając nakaz zapłaty, Sąd Okręgowy w ogóle nie wziął pod uwagę
charakteru konsumenckiego umowy, będącej podstawą stosunku prawnego i
roszczeń stron postępowania, przez co nie wziął pod uwagę treści stosunku
podstawowego, łączącego wierzyciela z konsumentem. Okoliczność ta miała
zaś kluczowe znaczenie dla zakresu, w jakim pozwani mogli realizować swoje prawo
do sądu. Nie był on bowiem zobowiązany do formułowania szczegółowego zarzutu
dotyczącego abuzywności konkretnych postanowień umownych, gdyż obowiązek
badania niedozwolonego charakteru klauzul umownych, wiążących się z
przedmiotem sporu określonym przez powoda, spoczywał na sądzie z urzędu.
Obowiązek ten wynika zarówno z prawa krajowego, jak i z prawa unijnego, które
nakładają na sądy konieczność zapewnienia skutecznej ochrony praw konsumentów
przed
skutkami
posługiwania
się
przez
przedsiębiorców
niedozwolonymi
postanowieniami umownymi.
Tymczasem Sąd Okręgowy (sąd krajowy) jest zobowiązany z urzędu do
zbadania
nieuczciwego
charakteru
warunku
umownego,
jeżeli
dysponuje
niezbędnymi w tym celu informacjami co do okoliczności prawnych i faktycznych
(choćby umową kredytu czy umową pożyczki). Dlatego cel Dyrektywy 93/13 nie
mógłby zostać osiągnięty, gdyby konsumenci mieli obowiązek samodzielnego
powołania się na nieuczciwy charakter takich warunków, a skuteczna ochrona
konsumenta może zostać osiągnięta jedynie wtedy, gdy sąd krajowy będzie miał
kompetencję do ocenienia tego rodzaju warunków z urzędu (zob. wyrok TSUE
z 4 czerwca 2009 r. w sprawie C-243/08, Pannon GSM Zrt. przeciwko Erzsébet
Sustikné Győrfi).
II NSNc 72/25
11
Wprawdzie sąd nie jest zobowiązany badać całości umowy konsumenckiej, a
jedynie te jej elementy, które dotyczą, określonego przez strony, przedmiotu
rozstrzyganego sporu (zob. wyrok TSUE z 11 marca 2020 r., C-511/17, pkt 30),
jednak w niniejszej sprawie jest nim kwota zobowiązania, której wysokość wynika
pierwotnie z zastosowania mechanizmu określonego w umowie kredytu. Sąd
Okręgowy był zatem zobowiązany do zbadania z urzędu postanowień umownych, z
których wynikało roszczenie powoda. Niedochowanie tego obowiązku doprowadziło
do nieudzielenia ochrony konsumentowi.
W konsekwencji, zaniechanie Sądu Okręgowego stanowiło naruszenie prawa
do sądu (zarzut z pkt 1 a skargi nadzwyczajnej), zagwarantowanego w art. 45 ust. 1
Konstytucji RP, które obejmuje prawo do rzetelnego procesu oraz do rozpoznania
sprawy zgodnie z przepisami prawa. Nie sposób zaś w świetle przywołanego
orzecznictwa TSUE przyjąć, że uznanie przez sąd danej klauzuli za niedozwolone
postanowienie umowne może nastąpić jedynie na zarzut pozwanego konsumenta
wskazujący konkretne postanowienia umowne.
Sprawiedliwość proceduralna należy do istoty konstytucyjnego prawa do sądu,
albowiem prawo do sądu bez zachowania standardu rzetelności postępowania
byłoby prawem fasadowym (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 16 stycznia
2006 r., SK 30/05; 26 lutego 2008 r., SK 89/06). Co więcej, Sąd Najwyższy nawet w
sprawach bez elementu konsumenckiego i bez obowiązku oceny z urzędu dowodów,
wskazał, że niekiedy powstanie sytuacja procesowa, w której nieprzeprowadzenie
przez sąd z urzędu dowodu stanowiącego element „zebranego materiału”
stanowiłoby pogwałcenie elementarnych zasad, którymi kieruje się sąd przy
wymierzaniu sprawiedliwości (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 4 stycznia 2007 r., V
CSK 377/06).
10. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej, sąd krajowy jest zobowiązany do zbadania z urzędu, czy dane warunki
umowy wchodzące w zakres stosowania Dyrektywy 93/13 mają nieuczciwy
charakter, a także do tego, by dokonawszy takiego badania, zniwelować brak
równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą, o ile sąd ów posiada niezbędne
ku temu informacje dotyczące stanu prawnego i faktycznego (zob. wyrok TSUE z 13
września 2018 r. Profi Credit Polska C-176/17, EU:C:2018:711, pkt 42; podobnie
II NSNc 72/25
12
wyroki: z 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová, C-377/14, EU:C:2016:283,
pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo; z 21 grudnia 2016 r., Gutiérrez Naranjo i in.,
C-154/15, C-307/15 i C-308/15, EU:C:2016:980, pkt 58).
Trybunał Sprawiedliwości wskazał przy tym, że jeśli tylko sąd dysponuje
niezbędnymi informacjami dotyczącymi stanu prawnego i faktycznego, to jest on
zobowiązany do zbadania z urzędu warunków, które mogą być nieuczciwe.
Natomiast w sytuacji, gdy sąd nie dysponuje umową wiążącą strony sporu w
postępowaniu głównym, nie ma podstaw do uznania, że sąd „dysponuje informacjami
dotyczącymi stanu prawnego i faktycznego”, jedynie na tej podstawie, że jest
świadomy istnienia pewnych wzorców umów stosowanych przez przedsiębiorcę
(zob. wyrok z 7 listopada 2019 r., Profi Credit Polska, C-419/18 i C-483/18,
EU:C:2019:930, pkt 63 i 64; podobnie wyrok z 13 września 2018 r., Profi Credit
Polska, C-176/17, EU:C:2018:711, pkt 42 i 47).
Z utrwalonego orzecznictwa TSUE wynika, że obowiązek oceny nieuczciwego
charakteru niektórych warunków umowy oraz obecności wymaganych informacji w
umowie o kredyt z urzędu stanowi uregulowanie proceduralne ciążące na organach
wymiaru sprawiedliwości (wyrok z 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová,
C-377/14, EU:C:2016:283, pkt 77 i przytoczone tam orzecznictwo). Sądy krajowe,
stosując prawo krajowe, zobowiązane są zatem tak dalece, jak jest to możliwe,
dokonywać jego wykładni w świetle brzmienia i celu rozpatrywanej dyrektywy, tak by
osiągnąć przewidziany w niej rezultat (zob. wyrok z 7 listopada 2019 r., Profi Credit
Polska, C-419/18 i C-483/18, EU:C:2019:930, pkt 74 i 75, a także wyrok z 21 kwietnia
2016 r., Radlinger i Radlingerová, C-377/14, EU:C:2016:283, pkt 79 i przytoczone
tam orzecznictwo). Co więcej, w przypadku braku możliwości wykładni i stosowania
przepisów krajowych zgodnie z wymogami Dyrektywy 93/13 sądy krajowe mają
obowiązek zbadania z urzędu, czy postanowienia uzgodnione między stronami mają
nieuczciwy charakter, pozostawiając w razie potrzeby bez stosowania wszelkie
przepisy krajowe lub orzecznictwo, które są sprzeczne z efektem takiego badania
(zob. wyrok z 7 listopada 2019 r., Profi Credit Polska, C-419/18 i C-483/18,
EU:C:2019:930, pkt 76, podobnie wyroki: z 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM,
C-243/08, EU:C:2009:350, pkt 32, 34, 35; z 14 czerwca 2012 r., Banco Español de
Crédito, C-618/10, EU:C:2012:349, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z
II NSNc 72/25
13
18 lutego 2016 r., Finanmadrid EFC, C-49/14, EU:C:2016:98, pkt 46).
11. W świetle powyższych rozważań należy uznać, że doszło również
do naruszenia art. 3851 § 1 k.c. w zw. 3851 § 3 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy
93/13 skoro Sąd Okręgowy nawet nie dokonał badania czy pozwanym przysługiwał
status konsumenta. Należyte zastosowanie ww. przepisów wiąże się z koniecznością
zachowania większej ostrożności w zakresie rozpoznawania spraw, w których jedna
ze stron jest konsumentem. Z tego też względu ustawodawca wprowadził regulacje
mające zapewnić ochronę interesów konsumenta nie tylko na etapie dokonywania
czynności prawnych, ale również podczas dochodzenia określonych roszczeń na
drodze postępowania sądowego. Jak już wskazano, w niniejszej sprawie weryfikacja
zarzutów postawionych przez skarżącego sprowadza się również do ustalenia czy w
związku z wydaniem zaskarżonego nakazu zapłaty doszło do naruszenia prawa
przez Sąd Okręgowy, zwłaszcza w kontekście konieczności uwzględnienia
konsumenckiego charakteru umowy oraz zawartych w niej postanowień.
Nieuwzględnienie powyższych przepisów miało fundamentalne konsekwencje dla
sposobu rozpoznania sprawy i treści orzeczenia. Wątpliwości jednak budzi to, czy
oczywiste
naruszenie
wspomnianych
przepisów
skutkowało
jednocześnie
naruszeniem rażącym. Wątpliwości tych łatwo było uniknąć, gdyby art. 3851 § 1 k.c.
w zw. 3851 § 3 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 zostały powołane w związku
z zarzutem naruszenia art. 76 Konstytucji RP. W istocie bowiem to one decydują o
zakresie ochrony konsumentów wynikającej z art. 76 i powinny stanowić składową
zarzutu naruszenia zasady konstytucyjnej. Ryzykownym natomiast jest czynienie ich
podstawą samoistnego zarzutu, bowiem ustalenie rażącego charakteru naruszenia
tych przepisów k.c. może napotkać na trudności i budzić będzie szereg wątpliwości.
Dlatego Sąd Najwyższy dostrzegając oczywiste naruszenie art. 3851 § 1 k.c. w zw.
3851 § 3 k.c. w zw. z art. ust. 1 Dyrektywy 93/13 nie dostrzega wystarczających racji
by stwierdzić rażący charakter tego naruszenia.
12. Wątpliwości budzi również zarzut rażącego naruszenia prawa
procesowego tj. art. 499 § 1 pkt 2 k.p.c.
O ile doszło do naruszenia wskazanego przepisu, naruszenie to miało ścisły
związek z niewłaściwym sposobem zastosowania przepisów k.c., których naruszenie
zarzucono w zarzucie z pkt 2 a. Z uwagi na powyższe, należało formułować zarzut
II NSNc 72/25
14
naruszenia art. 499 § 1 pkt 2 k.p.c., w związku z powołaniem innych przepisów, które
wyznaczają zakres ochrony przewidzianej dla konsumentów w art. 76 Konstytucji.
Jest to tym istotniejsze, że kwestia rażącego charakteru naruszenia poszczególnych
przepisów k.p.c. zawsze może być przedmiotem wątpliwości.
III.
13. Ustalenie zaistnienia przesłanki szczegółowej kontroli nadzwyczajnej
pozwala przejść do rozstrzygnięcia tego czy spełniona została przesłanka ogólna.
Jak podkreślał Sąd Najwyższy, konieczność zapewnienia zgodności
z art. 2 Konstytucji RP wymaga wzięcia pod uwagę sformułowanych w orzecznictwie
i doktrynie zasad konkretyzujących tę normę ustrojową, przy czym Sąd Najwyższy
nie może abstrahować od całokształtu zasady wyrażonej w tym przepisie Konstytucji
RP, nawet jeśli nie wyeksplikowano z należytą dokładnością, istotnych dla sprawy
aspektów zasady w nim wyrażonej (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28
października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20;
postanowienia Sądu Najwyższego: z 6 października 2021 r., I NSNc 357/21; z 3
sierpnia 2021 r., I NSNc 169/20; z 28 września 2021 r., I NSNc 107/21; z 29 września
2021 r., I NSNc 228/21; z 27 października 2021 r., I NSNc 180/21).
Dlatego Sąd Najwyższy stwierdza, że nie uwzględniając w sposób należyty
konsumenckiego charakteru stosunku łączącego powoda z pozwanymi, sąd – jako
organ władzy państwowej – nie wywiązał się z obowiązku wynikającego
z art. 76 Konstytucji RP w związku z unormowaniami art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13.
W świetle art. 2 Konstytucji RP – sąd nie chronił zatem należycie zaufania,
jakie konsument ma prawo w nim pokładać. W ten sposób, sąd orzekający w imieniu
Rzeczypospolitej Polskiej, będącej w świetle art. 2 Konstytucji RP demokratycznym
państwem prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej,
którego obowiązkiem jest m.in. ochrona konsumentów, wsparł działania
przedsiębiorcy nakierowane na wykorzystanie słabszej pozycji konsumenta,
sąd zaś nie udzielił konsumentom dostatecznej ochrony.
W świetle powyższego, Sąd Najwyższy stwierdził, że w niniejszej sprawie
zaistniała konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej ze względu na
II NSNc 72/25
15
naruszenie szeregu zasad chronionych przepisami Konstytucji RP. Chodzi
zwłaszcza o art. 76 Konstytucji RP, przy czym uchybiono przepisom ustawowym (art.
3851 § 1 w zw. z art. 3851 § 3 k.c.), a w konsekwencji art. 2 Konstytucji RP.
Istotną przesłanką takiego rozstrzygnięcia jest fakt, że akceptacja praktyki
orzeczniczej, polegającej na wydawaniu nakazu zapłaty przeciwko konsumentowi
bez kontroli treści umowy w zakresie objętym żądaniem powoda, na podstawie której
doszło do jego wystawienia, doprowadzi do powstania mechanizmu obejścia
Dyrektywy 13/93 i zagraża zbiorowym interesom konsumentów.
14.
Jednocześnie,
zdaniem
Sądu
Najwyższego,
na
przeszkodzie
uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej nie stoi treść art. 89 § 4 u.SN (art. 115 § 2 u.SN).
Zgodnie z tym przepisem, jeżeli zachodzą przesłanki wskazane w art. 89 § 1 u.SN,
a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne, w szczególności
jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło 5 lat, a także
jeżeli
uchylenie
orzeczenia
naruszyłoby
międzynarodowe
zobowiązania
Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy ogranicza się do stwierdzenia wydania
zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności,
z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie, chyba że zasady lub wolności i prawa
człowieka i obywatela określone w Konstytucji przemawiają za wydaniem
rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.
Choć od wydania zaskarżonego nakazu upłynęło ponad 6 lat, co w świetle
art. 89 § 4 u.SN (art. 115 § 2 u.SN) stanowi samodzielną podstawę stojącą
na przeszkodzie jego uchyleniu, to zważywszy na pieniężny charakter świadczeń
będących przedmiotem skargi, nie sposób mówić o wystąpieniu nieodwracalnych
skutków zaskarżonego nakazu zapłaty. Co więcej, Sąd Najwyższy stwierdza, że
prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji RP przemawiają za wydaniem
orzeczenia o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN. Dalsze bowiem obowiązywanie
zaskarżonego nakazu zapłaty skutkowałoby utrzymaniem istnienia długu pozwanych
w rozmiarze dotkliwie ingerującym w ich prawa majątkowe.
Co więcej, uwzględnienie niniejszej skargi jest jedynym środkiem,
który pozwala zapewnić w tej sprawie pełną skuteczność prawa Unii Europejskiej,
poprzez zapewnienie sądowej ochrony praw podmiotowych wynikających z prawa
europejskiego. Tym samym, Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych,
II NSNc 72/25
16
uwzględniając skargę nadzwyczajną w niniejszej sprawie, realizuje obowiązek
zapewnienia pierwszeństwa i pełnej skuteczności prawa Unii Europejskiej
w obszarze objętym kompetencjami Unii Europejskiej, w szczególności zaś regulacją
Dyrektywy 93/13, gwarantując zgodność postępowania krajowego z art. 19
ust. 1 TUE.
15. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 91
§ 1 u.SN, orzekł jak w punkcie I sentencji.
O wzajemnym zniesieniu kosztów postępowania wywołanego wniesioną
skargą nadzwyczajną Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39818 k.p.c.
w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN.
[K.O.]
[r.g.]Pełny tekst orzeczenia
II NSNC 72/25
Oryginalna, niezmieniona treść orzeczenia. Jeżeli chcesz przeczytać analizę (zagadnienia prawne, podstawa prawna, argumentacja, rozstrzygnięcie), wróć do strony orzeczenia.