II NSNc 59/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 15 października 2025 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Paweł Czubik (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Paweł Wojciechowski
Mariusz Grzegorz Wilczyński (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa Gminy Miejskiej Kraków
przeciwko J. O., P. O., K. O., A. O., A. O., W. L., E. O., W. O., N. O., M. K.
o eksmisję,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 15 października 2025 r.
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku
zaocznego Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty w Krakowie z 13 lipca 2009
r., sygn. I C 400/09/N,
1. stwierdza, że w zaskarżonym zakresie, tj. co do pkt. II
sentencji - w stosunku do J. O. - wyrok zaoczny Sądu Rejonowego
dla
Krakowa
-
Nowej
Huty
w
Krakowie
z
13
lipca
2009 r., sygn. I C 400/09/N, został wydany z naruszeniem prawa;
2.
znosi
wzajemnie
koszty
postępowania
wywołanego
wniesioną skargą nadzwyczajną.
D.Z.
II NSNc 59/24
2
UZASADNIENIE
1. Strona powodowa Gmina Miejska Kraków w pozwie wniesionym przeciwko
U. O., J. O., M. O., P. O., K. O., A. O., A. O. i małoletnim: W. L., E. O., W. O., N. O.
oraz M. K. domagała się nakazania opuszczenia lokalu mieszkalnego położonego w
K. na osiedlu […], opróżnienia tego lokalu ze wszystkich rzeczy oraz wydania go
stronie powodowej, zasądzenia od pozwanych solidarnie na swoją rzecz kosztów
postępowania sądowego według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa
procesowego w kwocie 120 zł, nadania wyrokowi rygoru natychmiastowej
wykonalności i rozpoznanie sprawy również pod swoją nieobecność.
Na uzasadnienie swojego żądania podniosła, że pozwani zajmują lokal
mieszkalny położony w K. na os. […], którego powodowa Gmina jest właścicielem.
Ponieważ pozwani zaprzestali uiszczania Gminie należnych opłat za korzystanie z
lokalu powstały z tego tytułu zaległości przekraczające 3 pełne okresy płatności.
Powód pisemnie wezwał pozwaną U. O. i J. O., jako najemców do zapłaty
wyznaczając im dodatkowy miesięczny termin do uregulowania zaległości. Jednak
nie dokonali oni spłaty, zatem pismem z 18 sierpnia 2008 r. powód wypowiedział
umowę najmu z zachowaniem 1-miesięcznego okresu wypowiedzenia. Wezwanie
pozwanej do dobrowolnego opuszczenia lokalu pozostało bezskuteczne.
Pozwani odpisy pozwu wraz z załącznikami oraz wezwaniem na rozprawę
wyznaczoną na … lipca 2009 r. i pouczeniami otrzymali 8 czerwca 2009 r., nie wnieśli
odpowiedzi na pozew, ani nie stawili się na rozprawę.
Sąd Rejonowy dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie, rozpatrujący sprawę,
ustalił bezspornie, że pozwani U. O. i J. O. na podstawie decyzji o przydziale lokalu
mieszkalnego z 22 października 1980 r. zajmują lokal mieszkalny położony w K. na
os. […] w K., którego strona powodowa – Gmina jest właścicielem. Zgodnie z treścią
decyzji do zamieszkania wraz z nimi uprawnieni są: córka K. i córka A. Pozostałe
osoby pozwane mają status domowników. W związku z tym, iż pozwani zaprzestali
uiszczania powodowi należnych opłat za korzystanie z lokalu powstały z tego tytułu
zaległości przekraczające trzy pełne okresy płatności.
II NSNc 59/24
3
Pismami z 23 lipca 2007 r. strona powodowa wezwała pozwanych do zapłaty
zadłużenia z tytułu najmu przedmiotowego lokalu, które to zadłużenie według stanu
na 30 czerwca 2007 r. wyniosło 25 921,26 zł.
Powodowa Gmina wyznaczyła pozwanym 1-miesięczny termin od daty
otrzymania tego pisma dla uregulowania tego zadłużenia na konto bankowe,
wskazane w piśmie. Pismem tym pozwani zostali poinformowani, że w przypadku
nieuregulowania przedmiotowego zadłużenia w oznaczonym terminie Gminie
przysługuje uprawnienie do wypowiedzenia umowy najmu. Pisma te zostały
doręczone pozwanym 31 lipca 2007 r.
Wobec nieuiszczenia zaległości pismem z 18 sierpnia 2008 r. (doręczonym
pozwanym 21 sierpnia 2008 r.) strona powodowa wypowiedziała, na miesiąc
naprzód, na koniec miesiąca kalendarzowego umowę najmu o najem lokalu
mieszkalnego położonego na os. […] w K., powołując się na art. 11 ust. 2 pkt 2
ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym
zasobie gminy i zmianie Kodeksu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz.
266 ze zm.). Pozwani zostali poinformowani, że termin wypowiedzenia biegnie od
daty otrzymania przedmiotowego pisma. Zostali też wezwani do protokolarnego
przekazania mieszkania w stanie opróżnionym z osób i rzeczy i poinformowana, że
niezastosowanie się do tego wezwania spowoduje skierowanie pozwu do sądu o
eksmisję. Kierowane do pozwanych wezwania do opuszczenia lokalu pozostały
bezskuteczne.
2. Sąd Rejonowy dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie 13 lipca 2009 r.,
po rozpoznaniu sprawy, m.in. nakazał pozwanym: U. O., J. O., K. O., P. O., M. O., A.
O., M. K., A. O., W. L., E. O., W. O., N. O. wyrokiem zaocznym opuszczenie lokalu
mieszkalnego położonego w K. na os. […], opróżnienie tego lokalu ze wszystkich
rzeczy oraz wydanie go stronie powodowej, orzekając jednocześnie, iż pozwanym
nie przysługuje prawo do lokalu socjalnego oraz nadając rygor natychmiastowej
wykonalności.
W uzasadnieniu wyroku zaocznego Sąd Rejonowy podniósł, że strona
powodowa prawidłowo zastosowała przepisy zarówno do merytorycznych przyczyn
wypowiedzenia pozwanym stosunku najmu, jak i formalnej strony tego
wypowiedzenia. Zgodnie bowiem z art. 11 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie praw
II NSNc 59/24
4
lokatorów, jeżeli lokator jest uprawniony do odpłatnego używania lokalu,
wypowiedzenie przez właściciela stosunku prawnego może nastąpić tylko z przyczyn
określonych w ust. 2-5 oraz w art. 21 ust. 4 i 5 tej ustawy. Wypowiedzenie powinno
być pod rygorem nieważności dokonane na piśmie oraz określać przyczynę
wypowiedzenia. Nie później niż na miesiąc naprzód, na koniec miesiąca
kalendarzowego, właściciel może wypowiedzieć stosunek prawny, jeżeli lokator jest
w zwłoce z zapłatą czynszu lub innych opłat za używanie lokalu co najmniej za trzy
pełne okresy płatności pomimo uprzedzenia go na piśmie o zamiarze wypowiedzenia
stosunku prawnego i wyznaczenia dodatkowego, miesięcznego terminu do zapłaty
zaległych i bieżących należności.
Sąd wskazał również, że zgodnie z art. 14 ust. 1 i 4 ustawy o ochronie praw
lokatorów, w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu sąd orzeka o uprawnieniu do
otrzymania lokalu socjalnego bądź o braku takiego uprawnienia wobec osób, których
nakaz dotyczy. Obowiązek zapewnienia lokalu socjalnego ciąży na gminie właściwej
ze względu na miejsce położenia lokalu podlegającego opróżnieniu. Sąd nie może
orzec o braku uprawnienia do otrzymania lokalu socjalnego wobec między innymi
niepełnosprawnego, chyba że osoba taka mogła zamieszkać w innym lokalu niż
dotychczas używany. W tym jednak zakresie wobec pozwanych Sąd orzekający
uznał, że nie została wykazana co najmniej przesłanka ta, iż pozwani nie mogą
zamieszkać w innym lokalu niż dotychczas zamieszkiwany, a w efekcie że pozwani
sami we własnym zakresie zrealizować mogą swoje potrzeby mieszkaniowe z
pominięciem przedmiotowego mieszkania. Pozwani na skutek bierności dowodowej
nie wykazali osiąganych przez siebie dochodów, stanu zdrowia, posiadanych
oszczędności czy wartościowych składników majątkowych i dalszych możliwości
zarobkowych. Należy mieć na uwadze, że wśród pozwanych 6 osób jest pełnoletnich.
W ocenie Sądu postępowanie nie wykazało, że pozwani znajdują się w jakiejś
szczególnej sytuacji materialnej czy rodzinnej. Nie wykazali z jakich powodów doszło
do powstania zaległości czynszowych, czy pracowali i zarabiali zgodnie z
możliwościami, a ich rodzina składała się z 6 osób pełnoletnich.
Zdaniem Sądu celem ustawy o ochronie praw lokatorów jest w szczególności
zapobieganie bezdomności w razie nakazania przez sąd opróżnienia lokalu. Temu
celowi służy właśnie art. 14 ust. 1 tej ustawy przewidujący obowiązek sądu
II NSNc 59/24
5
orzeczenia w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu o uprawnieniu do otrzymania
lokalu socjalnego bądź o braku takiego uprawnienia wobec osób, których nakaz
dotyczy i w razie orzeczenia o takim uprawnieniu – obowiązek gminy właściwej ze
względu na miejsce położenia lokalu podlegającego opróżnieniu zapewnienia lokalu
socjalnego.
Rozważając indywidualny i społeczny aspekt orzeczenia nakazującego
opuszczenie przez pozwanych zajmowanego lokalu mieszkalnego na osiedlu J. w K.,
Sąd wyraził przekonanie, że pozwani byli w stanie samodzielnie zapewnić sobie
mieszkanie, skoro byli w stanie mimo wszystko zaspokoić swoje potrzeby życiowe i
nie korzystają z pomocy społecznej. Sąd zauważył, że starannie i szczegółowo
pouczał wszystkich pozwanych i zobowiązał ich do przedstawienia wszelkich
okoliczności i dowodów mających wpływ na prawo do lokalu socjalnego pod rygorem
uznania, że nie spełniają kryteriów do przyznania prawa do lokalu socjalnego.
Pozwani nie przedstawili jednak swojej aktualnej sytuacji życiowej, co przesądziło o
treści wyroku zaocznego.
3. W dniu 22 października 2009 r. wyrokowi nadano klauzulę wykonalności.
Pozwem z 10 października 2018 r. J. O. wystąpił o pozbawienie wykonalności tytułu
wykonawczego – wyżej opisanego zaocznego wyroku eksmisyjnego wraz z
wnioskiem o zawieszenie postępowania egzekucyjnego (sygn. I C 3896/18/N). W
piśmie procesowym z 27 maja 2019 r. pełnomocnik J. O. wskazał, że wyrok zaoczny
zapadł w sytuacji, gdy korespondencję z Sądu i wezwania odbierała U. O., osoba
niepełnosprawna psychicznie, w tym czasie bez kontaktu z otoczeniem. Nikt nie
uczestniczył w postępowaniu i nie był świadomy toczącego się postępowania.
Pełnomocnik podniósł, że przedłożone dokumenty, w szczególności orzeczenia o
stopniach niepełnosprawności, dotyczące J. O. i M. O., wskazują na obowiązek
dostarczenia lokalu socjalnego. W dniu […] 2019 r. zmarła pozwana U. O.
Wyrokiem z 7 stycznia 2021 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa-Nowej Huty
w Krakowie oddalił powództwo o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,
tj. prawomocnego wyroku zaocznego z 13 lipca 2009 r., I C 400/09/N. Z uzasadnienia
do punktu II i III wyroku wynika, że Sąd ustalił, że powód J. O. jest osobą o
umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, utrzymującą się z renty socjalnej, która
od
1
października
2018
r.
wynosi
1
029,80
zł
brutto
miesięcznie.
II NSNc 59/24
6
Od 1 października 2018 r. powód otrzymuje kwotę 825 zł, po potrąceniu przez ZUS
zadłużenia powoda w S. Powód kilkakrotnie w 2018 r. i w 2019 r. korzystał ze
świadczeń pomocy społecznej. Na podstawie prawomocnego wyroku eksmisyjnego
z 13 lipca 2009 r. przeciwko J. O. i pozostałym członkom jego rodziny toczy się
postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Komornika Sądowego w sprawie o
sygn. Km [...].
W piśmie z 21 marca 2021 r. skierowanym do Rzecznika Praw Obywatelskich
pełnomocnik z urzędu pozwanego J. O., zawarł wniosek o skargę nadzwyczajną od
zaocznego wyroku zaocznego z 13 lipca 2009 r., I C 400/09/N, podnosząc, że Sąd
orzekł o eksmisji […] rodziny nie sprawdzając dochodów tej rodziny, jej stanu zdrowia
i nie uwzględniając faktu, że przysługiwało tym osobom prawo do lokalu socjalnego.
Te uchybienia Sądu – zdaniem pełnomocnika – pozbawiły rodzinę […] ochrony przed
bezdomnością, a przecież co najmniej dwie osoby (J. O., M. O.) wchodzące w skład
tej rodziny legitymują się orzeczeniami o stopniu niepełnosprawności. Pismem z 22
sierpnia 2022 r. pełnomocnik procesowy pozwanego powiadomił RPO, że M. O.
zmarł, zaś Komornik sądowy podjął postępowanie egzekucyjne, którego
przedmiotem jest eksmisja J. O. i innych z lokalu mieszkalnego nr […] na os. […] w
K. Aktualnie komornik zwrócił się do wierzyciela Gminy Miejskiej Kraków o wskazanie
pomieszczenia tymczasowego, do którego ma nastąpić usunięcie lokatorów.
4. Rzecznik Praw Obywatelskich, z uwagi na konieczność zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej, wniósł skargę nadzwyczajną od prawomocnego
wyroku zaocznego Sądu Rejonowego dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie
z 13 lipca 2009 r., I C 400/09/N, wydanego w sprawie z powództwa Gminy Miejskiej
Kraków przeciwko U. O. i innym o eksmisję, zaskarżając go w części, tj. co do pkt. II
sentencji wyroku w zakresie odnoszącym się do pozwanego J. O. i wnosząc, na
podstawie art. 115 § 2 w zw. z art. 91 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym, o jego
uchylenie w zaskarżonym zakresie i części oraz przekazanie sprawy Sądowi
Rejonowemu do ponownego rozpoznania.
Na podstawie art. 89 § 1 pkt 2 ustawy o SN powyższemu wyrokowi zaocznemu
RPO zarzucił naruszenie w sposób rażący prawa, to jest:
II NSNc 59/24
7
- art. 15 ust. 4 w zw. z art. 15 ust. 1 ustawy o ochronie praw lokatorów, polegające
na tym, że wbrew jednoznacznej dyspozycji tego przepisu, przed wydaniem wyroku
zaocznego uwzględniającego powództwo w sprawie o opróżnienie lokalu
mieszkalnego, Sąd nie przeprowadził obligatoryjnego postępowania dowodowego
celem ustalenia sytuacji osobistej i majątkowej pozwanych, a w konsekwencji ustalił,
iż J. O. (osobie z niepełnosprawnością) nie przysługuje uprawnienie do lokalu
socjalnego
- art. 14 ust. 3 w zw. z art. 14 ust. 4 ustawy o ochronie praw lokatorów, polegające
na zaniechaniu ustalenia z urzędu czy po stronie pozwanego J. O. zachodzą
przesłanki do przyznania lokalu socjalnego, a mimo to orzeczenie, iż J. O. nie
przysługuje uprawnienie do otrzymania lokalu socjalnego w sytuacji, gdy pozwany J.
O. był w chwili wyrokowania osobą z niepełnosprawnościami i należał do kręgu osób,
wobec których Sąd miał obowiązek w wyroku eksmisyjnym przyznać uprawnienie do
lokalu socjalnego.
Nadto na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 ustawy o SN zaskarżonemu wyrokowi
RPO zarzucił naruszenie zasad oraz praw człowieka i obywatela określonych w
Konstytucji, tj. art. 75 ust. 1 Konstytucji RP i określonego w nim obowiązku
przeciwdziałania bezdomności i konstytucyjnej zasady zaufania do państwa oraz
zasady bezpieczeństwa prawnego, wywodzonych z art. 2 Konstytucji RP, a także
naruszenie prawa do sądu, wyrażonego w ramach art. 45 ust. 1 Konstytucji RP,
poprzez
zaniechanie
przez
Sąd
przed
wydaniem
zaskarżonego
wyroku
eksmisyjnego w trybie zaocznym, wdrożenia z urzędu czynności z zakresu
postępowania
dowodowego,
które
Sąd
miał
obowiązek
przeprowadzić,
aby ustalić czy eksmisja nie dotyczy osób, którym powinien przyznać lokal socjalny.
Istotne uchybienia procesowe doprowadziły do orzeczenia o braku po stronie
pozwanego J. O. uprawnienia do lokalu socjalnego, a tym samym do pozbawienia
ochrony przed bezdomnością osoby legitymującej się orzeczeniem o stopniu
niepełnosprawności, należącej do grupy szczególnie chronionej na gruncie polskiego
prawa przed eksmisją „na bruk”. Zaniechanie Sądu niewątpliwie podważyło zaufanie
do organów państwa i stanowionego przez nie prawa. Prawo to może być odbierane
jako iluzoryczne, gdy z jednej strony na poziomie ustaw i Konstytucji RP zapewnia
II NSNc 59/24
8
ochronę przed eksmisją „na bruk” grupom szczególnie wrażliwym, do której należy
pozwany J. O., z drugiej strony na etapie stosowania prawa ochrony tej nie udziela.
W ocenie Rzecznika, istotne naruszenia zasad i praw, określonych
w Konstytucji RP, przemawiają za wydaniem przez Sąd Najwyższy wnioskowanego
przez Rzecznika rozstrzygnięcia, mimo upływu okresu pięciu lat od chwili
uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia.
5. Strona powodowa wniosła pismem z 10 grudnia 2022 r. o oddalenie skargi
w całości jako bezzasadnej.
6. Jak ustalił Sąd Najwyższy, 27 października 2022 r. Komornik sądowy
skutecznie przeprowadził czynności opuszczenia i opróżnienia przedmiotowego
lokalu mieszkalnego i oddał lokal ten w posiadanie wierzycielowi w stanie wolnym od
osób i rzeczy (zob. uzasadnienie postanowienia Komornika sądowego przy Sądzie
Rejonowym dla Krakowa Nowej Huty w Krakowie R. G. z 22 marca 2023 r., Km [...]
– k. 102 akt sprawy).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
7. Skarga nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie, albowiem prawomocny
wyrok zaoczny Sądu Rejonowego dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie z 13 lipca
2009 r., I C 400/09/N, w zaskarżonym zakresie punktu II, tj. w przedmiocie braku
uprawnienia do lokalu socjalnego odnośnie do osoby J. O., nie odpowiada prawu.
Zgodnie z art. 89 § 1 ustawy o SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady
sprawiedliwości
społecznej,
od
prawomocnego
orzeczenia
sądu
powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może
być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile: 1) orzeczenie narusza zasady
lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji lub 2) orzeczenie
w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe
zastosowanie, lub 3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu
z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego – a orzeczenie nie może być
uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru
sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji RP.
Jej celem jest wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a jednocześnie naruszających
II NSNc 59/24
9
zasady sprawiedliwości społecznej, orzeczeń sądowych, które dotyczą konkretnych,
zindywidualizowanych
podmiotów
(zob.
postanowienie
Sądu
Najwyższego
z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19; wyrok Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2020 r.,
I NSNu 1/20). Rolą kontroli nadzwyczajnej nie jest jednak eliminowanie wszystkich
wadliwych orzeczeń. Wyjątkowość orzekania w ramach tej instytucji powinna
dotyczyć tylko tych z nich, które nie dają się pogodzić z podstawowymi zasadami
demokratycznego państwa prawnego, będąc prima facie orzeczeniami w sposób
elementarny niesprawiedliwymi (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2021 r.,
I NSNc 146/21).
W piśmiennictwie zauważa się, że z formalnego punktu widzenia skarga
nadzwyczajna należy do nadzwyczajnych środków zaskarżenia o złożonym
charakterze. Formalnoprawna analiza skargi nadzwyczajnej wniesionej w niniejszej
sprawie prowadzi do wniosku, że skarga jest dopuszczalna, co otwiera możliwość
jej merytorycznego rozpoznania.
8. Przechodząc do zasadniczych rozważań należy zauważyć, że skarga
spełnia warunek przesłanki ogólnej z art. 89 § 1 ustawy o SN, jej uwzględnienie jest
konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Skarżący
słusznie podnosi, że jedną z zasad wywodzonych z zasady demokratycznego
państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) jest zasada zaufania obywatela
do państwa, wiążąca się również z oczekiwaniami obywatela , aby organy państwa
prawidłowo stosowały obowiązujące przepisy prawa, skoro zgodnie z art. 7 ustawy
zasadniczej, organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa,
ochronie konstytucyjnej podlegać musi zaufanie obywatela nie tylko do samej litery
prawa, ale przede wszystkim do sposobu jego interpretacji, jaka jest przyjmowana
w praktyce stosowania prawa przez organy państwa.
W pełni można zgodzić się z RPO, że art. 2 Konstytucji RP jest adresowany
również do sądów powszechnych i dlatego – jak słusznie wyjaśniał Sąd Najwyższy
– przepis ten musi być rozumiany w ten sposób, że w demokratycznym państwie
prawnym sądy są zobowiązane urzeczywistniać zasady sprawiedliwości społecznej,
a ich orzeczenia powinny być słuszne, czyli zgodne z podstawowymi zasadami
etycznego postępowania i z wartościami powszechnie uznawanymi w kulturze
II NSNc 59/24
10
polskiego społeczeństwa (tak również wyrok Sądu Najwyższego z 20 marca 2009 r.,
II CSK 602/08). W kontekście zasady zaufania obywatela do państwa, sąd
rozstrzygający
sprawę
powinien
w
istocie
budować
autorytet
wymiaru
sprawiedliwości i kształtować zewnętrzne przekonanie o prawidłowości każdej
podjętej przez sąd orzekający czynności i o sprawiedliwości wydanego orzeczenia.
W sytuacji faktycznej pozwanego zaskarżone orzeczenie można postrzegać
jako rażące zaniechanie Sądu w przedmiocie nieprzeprowadzeniu z urzędu
czynności dowodowych w postępowaniu sądowym z udziałem osób, które zgodnie
z intencją ustawodawcy wymagają wsparcia. Pozwany, jako osoba niepełnosprawna,
nie był w stanie w sposób właściwy chronić swoich interesów, jego bezpieczeństwo
prawne zostało naruszone, zaś skutki tego rzutowały na naruszenia innych jego praw
gwarantowanych ustawowo.
Sąd Najwyższy w niniejszym składzie zgadza się z RPO, że zastosowanie
art. 15 ust. 4 w zw. z art. 15 ust. 1 ustawy o ochronie praw lokatorów wymaga
przeprowadzenia postępowania dowodowego, nie ma zastosowania w tym zakresie
art. 339 § 2 k.p.c. Wydanie wyroku zaocznego bez przeprowadzenia postępowania
dowodowego było chybione. Bierność pozwanych nie może być w całości
interpretowana na ich niekorzyść, w szczególności gdy w rachubę wchodzą osoby o
różnym charakterze i poziomie niepełnosprawności. Sąd dysponował możliwościami
prawnymi umożliwiającymi przeprowadzenie dowodów z urzędu, jednak z nich nie
skorzystał. Uchybienia proceduralne mają charakter ewidentny i dający się stwierdzić
nawet bez dokonywania pogłębionej analizy sprawy. Powyższy pogląd co do
obowiązku podjęcia inicjatywy dowodowej z urzędu oraz braku zastosowania art. 339
§ 2 k.p.c. znajduje potwierdzenie także w stanowisku doktryny (cyt.: „mimo
niestawiennictwa pozwanego lub biernej postawy w toku postępowania, sąd musi
wyjaśnić, jakie osoby zajmują lokal, który ma być opróżniony, oraz czy spełniają one
przesłanki do otrzymania lokalu socjalnego. Nawet w razie bezczynności pozwanego
wyrok powinien odpowiadać prawdziwemu stanowi rzeczy” [za:] Z. Knypl, Eksmisja i
prawa człowieka. Wykonywanie eksmisji z lokali mieszkalnych, Currenda 2012). Sąd
nie skorzystał z dostępnych możliwości prawnych (choćby ustanowienia kuratora),
które pozwoliłyby mu powziąć pewne informacje w przedmiotowej sprawie.
II NSNc 59/24
11
W konsekwencji powyższych uchybień, Sąd nie orzekł stosownie do
dyspozycji art. 14 ust. 1 ustawy o ochronie praw lokatorów o uprawnieniu
do otrzymania lokalu socjalnego.
Oprócz spełnienia przesłanki ogólnej skargi nadzwyczajnej, w sprawie
zarzucić można naruszenie art. 75 Konstytucji RP, gwarantującego ochronę przed
bezdomnością. Reguła ta na poziomie ustawy realizuje się w obowiązku przyznania
przez sąd uprawnienia do lokalu socjalnego (od 21 kwietnia 2019 r. najmu socjalnego
lokalu) m.in. osobie z niepełnosprawnością. Wskutek niezastosowania w sposób
właściwy przepisów ustawowych nie doszło do zapewnienia skutecznej ochrony
obywatela we wspomnianym zakresie. Sąd Najwyższy uznaje, że RPO dowiódł
naruszenia art. 15 ust. 4 ustawy o ochronie praw lokatorów, a przez to gwarancji
konstytucyjnych, które ustawa ta realizuje. Nadto za udowodnione należy uznać
rażące
naruszenie standardów rzetelności proceduralnej
–
postępowanie
przeprowadzono wadliwie co przyczyniło się do unicestwienia uprawień materialnych
pozwanego.
Tym
samym
zaskarżone
orzeczenie
można
postrzegać
jako naruszające zasady i prawa zagwarantowane konstytucyjnie.
9. Zgodnie z art. 115 § 2 ustawy o SN, jeżeli zachodzą przesłanki wskazane
w art. 89 § 1 tej ustawy, a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki
prawne, w szczególności jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego
orzeczenia upłynęło 5 lat, Sąd Najwyższy ogranicza się do stwierdzenia wydania
zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności,
z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie. W przedmiotowej sprawie doszło do
wykonania przed trzema laty komorniczych czynności egzekucyjnych polegających
na opróżnieniu lokalu. Lokal został zwrócony właścicielowi. Pozwany zmuszony był
uregulować swoją sytuację mieszkaniową na własną rękę, nie mógł wówczas
skorzystać z przysługującej mu ochrony – nie zaoferowano mu lokalu socjalnego.
Wskutek wykonania egzekucji komorniczej sytuacja prawna jest nieodwracalna.
Potencjalnie przyznane bowiem w wyroku uprawnienie do lokalu socjalnego miałoby
zabezpieczać sytuację mieszkaniową na moment opróżnienia lokalu, a nie 3 lata po
wykonaniu egzekucji komorniczej. Po tym, gdy doszło do egzekucji, zmiana wyroku
w zakresie zaskarżonej części, tj. punktu II (odnoszącej się do rzeczonego
uprawnienia), czy tym bardziej jego uchylenie w tym zakresie i przekazanie do
II NSNc 59/24
12
ponownego rozpoznania, tworzyłoby sytuację bez faktycznego znaczenia prawnego.
Nie bez znaczenia jest także upływ czasu, który minął nie tylko od wydania czy
uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku zaocznego (13 lat), lecz także od
przeprowadzenia czynności egzekucyjnych (3 lata).
Z uwagi na powyższe okoliczności, Sąd Najwyższy ograniczył się
rozstrzygając
przedmiotową
skargę
nadzwyczajną
do
stwierdzenia,
że w zaskarżonym zakresie, tj. co do pkt. II sentencji – w stosunku do J. O. – wyrok
zaoczny Sądu Rejonowego dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie z 13 lipca 2009
r., sygn. I C 400/09/N, został wydany z naruszeniem prawa. Ponadto zniesiono
wzajemnie koszty postępowania wywołanego wniesioną skargą nadzwyczajną.
D.Z.
[r.g.]
[a.ł]Pełny tekst orzeczenia
II NSNC 59/24
Oryginalna, niezmieniona treść orzeczenia. Jeżeli chcesz przeczytać analizę (zagadnienia prawne, podstawa prawna, argumentacja, rozstrzygnięcie), wróć do strony orzeczenia.