II NSNc 115/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 16 czerwca 2026 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Marek Dobrowolski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Mirosław Sadowski
Radosław Tomasz Jeż (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa M. Ś.
przeciwko J. S.
o zapłatę
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 16 czerwca 2026 r.
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty
w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w B. z 13 października 2008 r.,
sygn. VII Nc 5255/08,
1. uchyla w całości zaskarżony nakaz zapłaty i przekazuje
sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w
B.;
2. znosi
wzajemnie
koszty
postępowania
wywołanego
wniesioną skargą nadzwyczajną.
UZASADNIENIE
II NSNc 115/24
2
W dniu 31 lipca 2008 r. J. S. (dalej: „pozwany” lub „pożyczkobiorca”) zawarł
umowę pożyczki z firmą P. (dalej: „powód” lub „pożyczkodawca”). Strony umowy
przyjęły, że kwota pożyczki zostanie przekazana pożyczkobiorcy w dniu zawarcia
umowy, a termin jej zwrotu określono na 29 sierpnia 2008 r. Ustalono też, że
pożyczka jest nieoprocentowana, natomiast w przypadku niedokonania zwrotu
pożyczki we wskazanym powyżej terminie powodowi przysługiwała „opłata za
opóźnienie” w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia. Kwota udzielonej
pożyczki wynosiła 500,00 zł, zaś całkowity koszt pożyczki – 150,00 zł (na kwotę tę
składała się: opłata przygotowawcza – 75,00 zł, prowizja – 25,00 zł oraz opłata za
obsługę – 50,00 zł).
W związku z niedokonaniem zwrotu pożyczki powód złożył pozew do Sądu
Rejonowego w B. o zapłatę. Nakazem zapłaty z 13 października 2008 r. (VII Nc
5255/08) w postępowaniu upominawczym Sąd Rejonowy w B. nakazał pozwanemu
zapłatę kwoty 650,00 zł z odsetkami umownymi w wysokości 20,00 zł za każdy dzień
opóźnienia począwszy od 30 sierpnia 2008 r. oraz kwotę 30,00 zł – tytułem kosztów
procesu. Wobec niewniesienia sprzeciwu przez pozwanego nakaz zapłaty
uprawomocnił się z dniem 8 listopada 2008 r. Sąd Rejonowy w B. nadał powyższemu
nakazowi zapłaty klauzulę wykonalności.
Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w R. prowadził postępowanie
egzekucyjne przeciwko pozwanemu. Na poczet egzekucji przekazano kwotę
1914,24 zł. Postępowanie egzekucyjne zostało umorzone postanowieniem
komornika z 24 grudnia 2015 r.
Skargę nadzwyczajną od powyższego nakazu zapłaty wniósł Prokurator
Generalny (dalej: „skarżący”). W piśmie z 12 grudnia 2023 r. (data wpływu do Sądu
Rejonowego w B.) zaskarżył wskazane orzeczenie w całości. Na podstawie art. 89 §
1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U.
2024, poz. 622, dalej: „u.SN”) zarzucił mu:
1)
naruszenie
zasad,
wolności
i
praw
człowieka
i
obywatela,
określonych w art. 76 oraz art. 64 ust. 1 Konstytucji RP, takich jak zasada ochrony
własności i ochrona konsumenta, jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach
II NSNc 115/24
3
prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi
przez orzeczenie nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym wierzytelności
wynikającej z zawartej w dniu 31 lipca 2008 r. przez pozwanego z powodem umowy
pożyczki, bez zbadania potencjalnie nieuczciwego charakteru zapisów umowy,
z której wynikało zobowiązanie, w sytuacji gdy zawarte w niej zapisy odnoszące się
do rażąco wygórowanego i nieproporcjonalnego do wysokości udzielonej pożyczki
oprocentowania na poziomie zabronionym przez prawo i w istocie zmierzającego do
obejścia zakazu lichwy, w sposób istotny naruszały równowagę kontaktową
na niekorzyść pozwanego konsumenta i implikowało obowiązek skierowania sprawy
do rozpoznania w postępowaniu zwyczajnym, zaś zaniechanie powyższego
skutkowało bezpodstawnym wzbogaceniem się strony powodowej i naruszało prawo
do własności pozwanego jako konsumenta;
2) naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w
Konstytucji
RP,
a
mianowicie
zasady
praworządności,
sprawiedliwości
proceduralnej, a także prawa do rzetelnej procedury, zasady zaufania obywatela
do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz zasady pewności i bezpieczeństwa
prawnego wynikających z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, poprzez uznanie
przez Sąd Rejonowy w B., że zachodzą podstawy do wydania nakazu zapłaty w
postępowaniu upominawczym, nie zaś skierowania sprawy do rozpoznania na
rozprawie, podczas gdy już z treści pozwu oraz z załączonych dokumentów w sposób
oczywisty wynikało, że roszczenie skierowane wobec pozwanego w zakresie
żądania we wskazanej wysokości odsetek było oczywiście bezzasadne, bowiem było
nieważne na zasadzie art. 58 k.c., jako sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym
przepisem art. 3531 k.c. oraz z zasadami współżycia społecznego; nakaz zapłaty w
postępowaniu upominawczym nie mógł być więc wydany;
3) naruszenie w sposób rażący prawa materialnego, tj. przepisów art. 359 §
21 k.c., art. 359 § 22 k.c. oraz art. 359 § 23 k.c., przez ich niezastosowanie i orzeczenie
zgodnie z żądaniem pozwu o obowiązku zapłaty przez pozwanego kwoty 650,00 zł
wraz z umownymi odsetkami w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia od 30
sierpnia 2008 r., co stanowi 92% w skali miesiąca, podczas gdy wskazane przepisy
w brzmieniu obowiązującym zarówno w dacie czynności prawnej, z której wynikał
II NSNc 115/24
4
obowiązek zapłaty odsetek umownych, jak i w dacie orzekania przez sąd, stanowiły,
że maksymalna wysokość odsetek wynikająca z czynności prawnej nie może w
stosunku
rocznym
przekraczać
czterokrotności
wysokości
stopy
kredytu
lombardowego Narodowego Banku Polskiego, a jeżeli przekracza tę wysokość to
należą się odsetki maksymalne;
4) naruszenie w sposób rażący prawa procesowego, tj. przepisów art. 499 § 1
pkt 1 i 2 k.p.c., art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c., przez ich niezastosowanie
i uznanie, że umowa pożyczki, zawarta w dniu 31 lipca 2008 r. pomiędzy pozwanym
a powodem, jest w całości ważna, pomimo że w § 4 umowy zastrzeżone zostały
odsetki umowne w wysokości 20,00 zł dziennie w przypadku niedokonania zwrotu
pożyczki 650,00 zł, czyli 92% miesięcznie i 1123% w stosunku rocznym, a więc
o charakterze „lichwiarskim” i obiektywnie nieusprawiedliwione oraz mogące realnie
spowodować niemożność wykonania zobowiązania przez dłużnika, podczas
gdy zarówno jej treść, jak i cel, z uwagi na regulacje dotyczące zastrzeżenia odsetek
mających charakter „lichwiarski”, są sprzeczne z celem i naturą umowy pożyczki,
a także z zasadami współżycia społecznego i w tym zakresie umowa jest nieważna
na zasadzie art. 58 § 1 w zw. z § 2 i 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą i zasadami
współżycia społecznego, a tym samym wydanie nakazu nie było dopuszczalne;
5) rażące naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 221 k.c., poprzez
jego niezastosowanie do pozwanego jako konsumenta, w sytuacji kiedy
z okoliczności sprawy nie wynikało, żeby dokonana przez niego czynność prawna –
zawarcie z powodem umowy pożyczki z 31 lipca 2008 r. była związana
z działalnością gospodarczą lub zawodową pozwanego.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty w całości
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w B. z
pozostawieniem
temu
sądowi
rozstrzygnięcia
o
kosztach
postępowania
ze skargi nadzwyczajnej.
Prokurator Generalny w uzasadnieniu skargi wskazał, że 20 lutego 2006 r. w
życie weszły przepisy art. 359 § 21, § 22 i § 23 k.c., zgodnie z którymi: „maksymalna
wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym
II NSNc 115/24
5
przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego
Banku Polskiego (odsetki maksymalne); jeżeli wysokość odsetek wynikających z
czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się odsetki
maksymalne”; „postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów
o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego. W takim
przypadku stosuje się przepisy ustawy”. Umowa pożyczki, która jest źródłem
wierzytelności objętej zaskarżonym nakazem zapłaty, zawarta została 31 lipca 2008
r., a więc gdy powyższe przepisy już obowiązywały. Również późniejszy nakaz
zapłaty był wydany w takim stanie prawnym. Według skarżącego, świadczy to o tym,
że zaskarżone orzeczenie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa. Zdaniem
Prokuratora Generalnego, w umowie zastrzeżono „opłatę za opóźnienie” w realizacji
świadczenia umownego na „lichwiarskim” poziomie rażąco przekraczającym limit
odsetek maksymalnych wynikających z ustawy.
Prokurator Generalny zaznaczył również, że wydanie przez Sąd Rejonowy w
B. orzeczenia, z którego wynika powinność zapłaty odsetek w wysokości 1123% w
skali roku, w sytuacji gdy obowiązujące w dacie zawarcia umowy przepisy określały
wysokość odsetek maksymalnych na poziomie 29% w skali roku, jest niewątpliwie
sprzeczne nie tylko z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, ale także z
zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej. Orzeczenie to bowiem usankcjonowało „lichwiarski”
charakter zapisów umowy, co godzi nie tylko w obowiązujący porządek prawny, ale
także w wartości chronione przez system prawa stanowiące podstawę
wprowadzonych przepisów o odsetkach maksymalnych i jest niewątpliwie sprzeczne
ze sprawiedliwością społeczną.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie skutkujące uchyleniem
zaskarżonego nakazu zapłaty i przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu w B. do
ponownego rozpoznania.
II NSNc 115/24
6
Zgodnie z art. 89 § 1 u.SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia zgodności
z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub
sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może być wniesiona skarga
nadzwyczajna, o ile: 1) orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i
obywatela określone w Konstytucji, lub 2) orzeczenie w sposób rażący narusza
prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, lub 3) zachodzi
oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie
materiału dowodowego - a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie
innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Skargę nadzwyczajną, co do zasady, wnosi się w terminie 5 lat od dnia
uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została
wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna w terminie roku od dnia rozpoznania (art.
89 § 3 zd. 1 u.SN). Stosownie do art. 115 § 1 u.SN, jedynie przejściowo, w okresie 6
lat od dnia wejścia w życie ustawy, skarga nadzwyczajna może być wniesiona od
prawomocnych
orzeczeń
kończących
postępowanie
w
sprawach,
które
uprawomocniły się po 17 października 1997 r. W takim przypadku, zgodnie z art. 115
§ 1a u.SN, skarga nadzwyczajna od prawomocnego orzeczenia kończącego
postępowanie w sprawie, które uprawomocniło się przed wejściem w życie ustawy,
może być wniesiona jedynie przez Prokuratora Generalnego lub Rzecznika Praw
Obywatelskich. Ponadto, od tego samego orzeczenia w interesie tej samej strony
skarga nadzwyczajna może być wniesiona tylko raz (art. 90 § 1 u.SN).
Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru
sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej. Jej celem jest wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a
jednocześnie naruszających zasady sprawiedliwości społecznej, orzeczeń sądowych,
które dotyczą konkretnych, zindywidualizowanych podmiotów (zob. postanowienie
Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19; wyroki Sądu Najwyższego z:
9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20; 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21; 17 maja 2023 r.,
II NSNc 125/23; 24 lipca 2024 r., II NSNc 343/23; 11 grudnia 2024 r., II NSNc 412/23).
Rolą kontroli nadzwyczajnej nie jest jednak eliminowanie wszystkich wadliwych
orzeczeń. Wyjątkowość orzekania w ramach tej instytucji powinna dotyczyć tylko tych
II NSNc 115/24
7
z nich, które nie dadzą się pogodzić z podstawowymi zasadami demokratycznego
państwa prawnego, będąc prima facie orzeczeniami w sposób elementarny
niesprawiedliwymi.
Na podmiocie wnoszącym skargę nadzwyczajną spoczywa w pierwszej
kolejności powinność wykazania zaistnienia w danej sprawie przynajmniej jednej
z przesłanek szczegółowych – uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN.
Ponadto, skarga nadzwyczajna musi nawiązywać do przesłanki ogólnej
(funkcjonalnej), wskazanej w art. 89 § 1 in principio u.SN, która wymaga
równoczesnego wykazania, że uwzględnienie skargi nadzwyczajnej jest konieczne
dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej związane
jest z jej funkcją ochronną w ujęciu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, tj. z jednej
strony, z dążeniem do zapewnienia prawidłowości działania organów władzy
publicznej (art. 7 w zw. z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), a z drugiej
strony, z konieczną ochroną stabilności i prawomocności orzeczeń sądowych oraz
kształtowanych przez nie stosunków prawnych (art. 45 w zw. z art. 2 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej; zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 14 kwietnia 2021 r., I
NSNc 5/21; 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21; 15 maja 2024 r., II NSNc 371/23; 11
grudnia 2024 r., II NSNc 412/23). Ochrona powagi rzeczy osądzonej (res iudicata),
a przez to stabilności prawa, należy do fundamentów demokratycznego państwa
prawnego i znajduje głębokie uzasadnienie aksjologiczne. Z tego względu – jak
wskazuje się w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej:
„ETPC”)
–
nadzwyczajne
środki
zaskarżenia
muszą
być
uzasadnione
okolicznościami o istotnym i niewątpliwym charakterze, korygującym fundamentalne
wady rozstrzygnięć jurysdykcyjnych, niweczące podstawową funkcję wymiaru
sprawiedliwości (wyrok ETPC z 24 lipca 2003 r., Riabykh przeciwko Rosji, skarga nr
52854/99). Nie mogą przy tym inicjować de facto dodatkowej kontroli instancyjnej.
Dopuszczalny na gruncie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka środek kontroli
musi wobec tego sprawiedliwie wyważyć między prywatnymi interesami a ochroną
pewności prawa, w tym ochroną powagi rzeczy osądzonej, od których zależy
efektywność funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.
II NSNc 115/24
8
Konstrukcyjnym założeniem skargi nadzwyczajnej jest więc takie określenie
jej przesłanek, by służyła ona eliminowaniu z obrotu orzeczeń sądowych
obarczonych
wadami
o
fundamentalnym
znaczeniu
w
świetle
zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej. W konsekwencji, stwierdzone naruszenia muszą być na tyle poważne,
by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej
Polskiej nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z: 14 kwietnia 2021 r., I NSNc 5/21; 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21;
24 lipca 2024 r., II NSNc 306/23; 11 grudnia 2024 r., II NSNc 412/23).
Dokonując
wstępnej
oceny
skargi
nadzwyczajnej,
Sąd
Najwyższy
nie stwierdził istnienia jakichkolwiek okoliczności, które mogłyby prowadzić
do stwierdzenia, że w niniejszej sprawie jest ona niedopuszczalna, co skutkowałoby
jej odrzuceniem a limine, bez potrzeby merytorycznego zbadania podniesionych
w niej zarzutów. Została ona wywiedziona przez Prokuratora Generalnego, który jest
jednym z dwóch podmiotów wskazanych w art. 115 § 1a u.SN, uprawnionych do
wnoszenia skarg nadzwyczajnych od orzeczeń, które uprawomocniły się przed
dniem wejścia w życie ustawy o Sądzie Najwyższym. Zaskarżony nakaz zapłaty
wydany przez Sąd Rejonowy w B. nie może także zostać uchylony ani zmieniony w
trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Ponadto, jest to pierwsza
skarga nadzwyczajna w niniejszej sprawie. Reasumując, należy stwierdzić, że nie
zachodzą przeszkody do merytorycznego rozpoznania wniesionej przez Prokuratora
Generalnego skargi nadzwyczajnej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się już pogląd, że konstrukcja
skargi nadzwyczajnej wymaga, aby w pierwszej kolejności dokonać oceny
przesłanek
szczegółowych
skargi
nadzwyczajnej,
a
następnie
dopiero
przeprowadzić ocenę tego, czy w przypadku uznania chociażby jednej z nich za
uzasadnioną, wystąpiła również przesłanka ogólna (funkcjonalna). W rozpoznawanej
skardze nadzwyczajnej Prokurator Generalny sformułował przeciwko zaskarżonemu
nakazowi zapłaty, wydanemu przez Sąd Rejonowy w B. 10 października 2008 r., VII
Nc 5253/08, zarzuty odwołujące się do dwóch przesłanek szczegółowych
określonych w art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN.
II NSNc 115/24
9
W pierwszej kolejności należy wskazać, że zasadny okazał się zarzut
rażącego naruszenia prawa materialnego. Zgodnie z obowiązującymi zarówno w
dniu zawarcia umowy między powodem a pozwanym, jak i w dacie wydania
zaskarżonego orzeczenia, przepisami art. 359 § 21-23 k.c., maksymalna wysokość
odsetek wynikających z czynności prawnej nie mogła w stosunku rocznym
przekraczać czterokrotności wysokości kredytu lombardowego Narodowego Banku
Polskiego (odsetki maksymalne). Jeżeli wysokość odsetek wynikających z czynności
prawnej przekraczała wysokość odsetek maksymalnych, należały się odsetki
maksymalne. Postanowienia umowne nie mogły wyłączać ani ograniczać przepisów
o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego.
W takim przypadku należało stosować przepisy ustawy.
W dacie zawarcia umowy między powodem a pozwanym stopa kredytu
lombardowego Narodowego Banku Polskiego wynosiła 7,25%, co oznacza, że
odsetki maksymalne, przewidziane w tej umowie nie mogły być wyższe niż 29% w
skali roku. Tymczasem w umowie ustalono, że odsetki będą wynosiły 20 zł za każdy
dzień opóźnienia. Uwzględniając wysokość przekazanej pozwanemu kwoty oraz
koszty udzielonej pożyczki (650 zł), wskazane odsetki stanowią jej 3% – za każdy
dzień opóźnienia i 1123% – w stosunku rocznym. Wydanie przez Sąd Rejonowy w
B. nakazu zapłaty, zasądzającego odsetki przekraczające dopuszczalną wysokość
ponad 38 razy, doprowadziło do zaaprobowania ich lichwiarskiego charakteru.
Stanowi to formę rażącego naruszenia prawa i elementarnych zasad współżycia
społecznego. Pogląd taki jest konsekwentnie prezentowany w orzecznictwie Sądu
Najwyższego. Przykładowo, w wyroku z 4 października 2022 r. (I NSNc 731/21) Sąd
Najwyższy
słusznie
przyjął,
że,
„[k]orzystanie
z
prawa
podmiotowego
pożyczkodawcy, jako dysponenta określonej wartości ekonomicznej, z nadmiernego
oprocentowania jest sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa zobowiązań:
zasadami uczciwości w obrocie, uczciwego zarobku, rzetelności strony stosunku
umownego i tymi wartościami, które kierują uczciwym społeczeństwem w potocznym
rozumieniu tych określeń. Postanowienia umowy o charakterze lichwiarskim,
zastrzegające rażąco wygórowane odsetki – zarówno kapitałowe, jak i te naliczane
w razie opóźnienia w spłacie pożyczki – nie są dopuszczalne, ani w obrocie
powszechnym, ani profesjonalnym” (por. również wyroki Sądu Najwyższego z: 27
II NSNc 115/24
10
lipca 2000 r., IV CKN 85/00; 25 stycznia 2023 r., II NSNc 146/23; 8 listopada 2022 r.,
I NSNc 123/22; 9 października 2024 r., II NSNc 445/23).
Konsekwencją wskazanego naruszenia jest nieprawidłowe zastosowanie art.
499 § 1 pkt 1 k.p.c. Na gruncie tego przepisu, nie ma podstaw do wydania nakazu
zapłaty w postępowaniu upominawczym, jeżeli według treści pozwu roszczenie jest
oczywiście bezzasadne. Zgodnie z przyjętą linią orzeczniczą, oczywista
bezzasadność ma miejsce, gdy z treści pozwu wynika wyraźnie, że powodowi nie
przysługiwało prawo żądania od pozwanego określonego świadczenia na podstawie
przytoczonych okoliczności faktycznych, a decydują o tym przepisy prawa
materialnego (wyrok Sądu Najwyższego z 14 kwietnia 2021 r., I NSNc 35/20). W
niniejszej sprawie, jak wskazano powyżej, zastrzeżenie w umowie odsetek o
charakterze lichwiarskim stanowiło naruszenie prawa i zasad współżycia
społecznego. Zgodnie z art. 58 § 2 k.c., czynność prawna sprzeczna z zasadami
współżycia społecznego jest nieważna. Mimo to Sąd Rejonowy w B. pominął
wskazane okoliczności i wydał zaskarżony nakaz zapłaty. Uzasadnia to również
słuszność podniesienia zarzutu naruszenia konstytucyjnego prawa do sądu
(art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) – w zakresie prawidłowego prowadzenia postępowania
cywilnego,
uwzględniającego
potrzebę
ochrony
jego
słabszej
strony.
Postępowanie upominawcze ma na celu przyspieszenie i uproszczenie dochodzenia
należnych wierzytelności, aczkolwiek nie może prowadzić to do sytuacji, w których
dochodzi
do
oczywistego
pokrzywdzenia
drugiej
strony
postępowania
(por. wyrok Sądu Najwyższego z 4 grudnia 2024 r., II NSNc 454/23).
Powyższe rozważania prowadzą do przyjęcia zasadności podniesionych
zarzutów naruszenia prawa materialnego i procesowego. Dodać przy tym trzeba,
że naruszenie oparte na przesłance z art. 89 § 1 pkt 2 u.SN ma w niniejszej sprawie
charakter rażący. Zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego,
rażące naruszenie prawa zachodzi wówczas, gdy zaskarżone orzeczenie można
uznać za niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni
przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć, gdy było wynikiem
rażąco
błędnej
wykładni
lub
niewłaściwego
zastosowania
prawa
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2021 r., I NSNc 51/20 i powołane tam
orzecznictwo). Przyjmuje się ponadto, że naruszenie prawa jest rażące wówczas,
II NSNc 115/24
11
gdy w jego następstwie powstają skutki, które są niemożliwe do zaaprobowania w
świetle wymagań praworządności lub też takie, które powodują niemożność
akceptacji zaskarżonego orzeczenia jako aktu, który został wydany przez organ
praworządnego państwa (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 marca 1996 r.,
II PRN 4/96; por. także wyrok Sądu Najwyższego z 5 maja 2021 r., I NSNc 159/20).
Podobny pogląd wypowiedział Sąd Najwyższy w wyroku z 8 czerwca 2021 r.,
I NSNc 25/19, wskazując, że „[r]ażący charakter naruszenia prawa, o którym mowa
w art. 89 § 1 pkt 2 ustawy z 2017 r. o Sądzie Najwyższym, winien uprawdopodabniać
tezę o konieczności uchylenia zaskarżonego orzeczenia celem urzeczywistnienia
zasady konstytucyjnej z art. 2 Konstytucji RP” (zob. także: wyrok Sądu Najwyższego
z 24 marca 2021 r., I NSNc 134/20).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy trzeba przyjąć,
że przymiotu rażącego naruszenia prawa należy upatrywać w przyznaniu
pierwszeństwa zasadzie swobody umów przed zgodnością treści umów z zasadami
współżycia społecznego, a tym samym zalegalizowaniu nadmiernie wygórowanych
odsetek, których wysokość w sposób oczywisty pozostawała w sprzeczności
z obowiązującymi przepisami.
Co więcej, w niniejszej sprawie o rażącym naruszeniu prawa decyduje również
status konsumenta, który należało przypisać pozwanemu. Zgodnie z art. 221 k.c., za
konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności
prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową.
Konsumentowi, jako słabszej stronie w stosunkach z profesjonalnymi podmiotami,
przysługuje szczególny rodzaj ochrony prawnej. Wydając zaskarżony nakaz zapłaty,
Sąd Rejonowy w B. doprowadził zatem do naruszenia konstytucyjnej normy, zawartej
w art. 76 Konstytucji RP. Zgodnie z nim, władze publiczne chronią konsumentów,
użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności
i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony
określa ustawa. Sąd nie tylko nie zapewnił pozwanemu należytej ochrony przed
nieuczciwymi praktykami ze strony powoda, ale doprowadził do zasądzenia odsetek,
których wysokość pozostawała w oczywistej i rażącej sprzeczności z obowiązującym
prawem.
II NSNc 115/24
12
Niezasadny okazał się zarzut oparty na przesłance wynikającej z art. 89 § 1
pkt 1 u.SN, tj. naruszenie wynikającej z zasady demokratycznego państwa prawnego
(art. 2 Konstytucji RP) zasady zaufania obywateli do państwa i jego organów, a w
szczególności bezpieczeństwa prawnego i pewności prawa. Niedopuszczalne jest
bowiem formułowanie przesłanek szczególnych (w tym przypadku w postaci
naruszenia zasad lub wolności i praw człowieka i obywatela określonych w
Konstytucji) odpowiadających treścią przesłance ogólnej skargi nadzwyczajnej.
Stanowi to bowiem próbę obejścia zasady, że możliwe jest uchylenie zaskarżonego
orzeczenia tylko, gdy zasadność przesłanek szczególnych, zostaje dodatkowo
poparta koniecznością zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
prawnego
urzeczywistniającego
zasady
sprawiedliwości
społecznej.
Poprzez utożsamienie treści zarzutu z art. 89 § 1 pkt 1 u.SN z przesłanką ogólną,
skarżący uniemożliwił Sądowi Najwyższemu powyższą weryfikację. Podnosząc
zarzut naruszenia zasad lub wolności i praw człowieka i obywatela określonych w
Konstytucji, podmiot wnoszący skargę ma obowiązek doprecyzować, o które z zasad
lub wolności i praw mu chodzi oraz odpowiednio uzasadnić ich naruszenie.
Niedopuszczalne jest też przerzucanie na Sąd Najwyższy obowiązku takiego
doprecyzowania zarzutów. Wspomnianego obowiązku skarżącego nie może też
zastąpić ogólne stwierdzenie, że poprzez wydanie zaskarżonego orzeczenia doszło
do naruszenia zasady demokratycznego państwa prawa. Skarżący ma bowiem
obowiązek wykazać to naruszenie, jako konsekwencję innych zarzutów, a nie jako
jeden z nich. Nie jest też możliwe oparcie skargi nadzwyczajnej wyłącznie na samej
przesłance ogólnej.
Przyjmuje się, że samo stwierdzenie zaistnienia przesłanek szczegółowych
skargi nadzwyczajnej nie jest jeszcze wystarczające dla wyeliminowania
zaskarżonego orzeczenia z obrotu prawnego. W dalszej kolejności należy bowiem
ustalić czy uchylenie tego orzeczenia jest „konieczne dla zapewnienia zgodności z
zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej” (art. 89 § 1 in principio u.SN).
Określona w art. 2 Konstytucji RP zasada demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej ma charakter
kompleksowy. Wywodzona jest z niej konieczność zapewnienia bezpieczeństwa
II NSNc 115/24
13
prawnego jednostki, pewności co do prawa, przewidywalności stanowionego prawa,
lojalności państwa względem obywateli, co powinno budować zaufanie jednostki do
Państwa. Bezpieczeństwo prawne obywateli winno być przy tym rozumiane nie tylko
formalnie jako przewidywalność działań władzy publicznej, ale także jako skuteczne
zabezpieczenie dóbr życiowych i interesów człowieka.
Należy przyznać rację skarżącemu, że poprzez wydanie przez Sąd Rejonowy
w B. zaskarżonego nakazu zapłaty naruszono nie tylko obowiązujący porządek
prawny, ale także wartości chronione przez system prawa, co jest niewątpliwie
sprzeczne ze sprawiedliwością społeczną. Jednym z zadań sądów orzekających w
sprawach cywilnych jest bowiem niedopuszczenie do legalizowania zachowań, które
należałoby uznać za sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego.
Tylko taki standard odpowiada bowiem zasadzie demokratycznego państwa prawa
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (wyrok Sądu Najwyższego
z 24 lipca 2024 r., II NSNc 306/23). Ponadto w orzecznictwie stanowczo podkreśla
się, że eliminacja z obrotu nadmiernych, lichwiarskich odsetek, grożących „pętlą
zadłużenia” jest celem prawa (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z: 22 czerwca 2022
r., II NSNc 592/21; 5 października 2023 r., II NSNc 119/23; 11 grudnia 2024 r., II
NSNc 412/23). Wydając zaskarżony nakaz zapłaty Sąd Rejonowy w B. nie sprostał
temu zadaniu.
Wydanie nakazu zapłaty uwzględniającego nadmiernie wygórowane odsetki
stanowiło rażące naruszenie prawa, dlatego też uchylenie zaskarżonego orzeczenia
jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Wystąpienie w
niniejszej sprawie przesłanek szczegółowych oraz przesłanki funkcjonalnej z art. 89
§ 1 u.SN uzasadnia stwierdzenie, iż uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty jest
proporcjonalnym środkiem pozwalającym zapewnić zgodność z art. 2 Konstytucji RP.
W niniejszej sprawie na przeszkodzie uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej
nie stoi treść art. 115 § 2 u.SN. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli zachodzą przesłanki
wskazane w art. 89 § 1 u.SN, a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne
skutki prawne, w szczególności jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego
orzeczenia upłynęło 5 lat, a także jeżeli uchylenie orzeczenia naruszyłoby
międzynarodowe zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy ogranicza
II NSNc 115/24
14
się do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz
wskazania okoliczności, z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie, chyba że
zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji
przemawiają za wydaniem rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.
W niniejszej sprawie od wydania zaskarżonego nakazu zapłaty upłynęło
ponad 5 lat, co w świetle art. 115 § 2 u.SN stanowi samodzielną podstawę
uniemożliwiającą jego uchylenie. Jednakże – według Sądu Najwyższego –
konieczność ochrony praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji
przemawia za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 91 § 1 u.SN
orzekł jak w sentencji.
Na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN Sąd Najwyższy zniósł
wzajemnie między stronami koszty procesu w postępowaniu wywołanym
wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
[r.g.]Pełny tekst orzeczenia
II NSNC 115/24
Oryginalna, niezmieniona treść orzeczenia. Jeżeli chcesz przeczytać analizę (zagadnienia prawne, podstawa prawna, argumentacja, rozstrzygnięcie), wróć do strony orzeczenia.