II GSK 668/22

II GSK 668/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-11-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-04-22
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Małgorzata Rysz
Wojciech Sawczuk /sprawozdawca/
Zbigniew Czarnik /przewodniczący/
Symbol z opisem
6042 Gry losowe i zakłady wzajemne
Hasła tematyczne
Gry losowe
Sygn. powiązane
II SA/Go 864/21 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 2021-12-08
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 847
art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4, art. 89 ust. 4 pkt 3.
Ustawa z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Zbigniew Czarnik Sędzia NSA Małgorzata Rysz Sędzia del. WSA Wojciech Sawczuk (spr.) Protokolant asystent sędziego Magdalena Czyżewska po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 8 grudnia 2021 r. sygn. akt II SA/Go 864/21 w sprawie ze skargi "I." Sp. z o.o. w B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze z dnia 8 lipca 2021 r. nr 0801-IOA.4246.35.2020.NNE w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry 1. uchyla zaskarżony wyrok, 2. oddala skargę, 3. zasądza od "I." Sp. z o.o. w B. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze 14.800 (czternaście tysięcy osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
I.
Decyzją z 18 listopada 2020 r. znak 418000-COP-1.4246.151.2020.6 Naczelnik Lubuskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Gorzowie Wielkopolskim, na podstawie art. 2 ust. 3, art. 14 ust. 1, art. 89 ust. 1 pkt 3 oraz ust. 4 pkt 3, art. 90 ust. 1 pkt 1 i ust. 2, art. 91 ustawy z 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 847 ze zm. - dalej jako UGH), wymierzył I. Sp. z o.o. w B. karę pieniężną w kwocie 800.000 zł jako posiadaczowi zależnemu lokalu mieszczącego się w Z. przy [...], w którym w dniu 3 lipca 2017 r. znajdowały się niezarejestrowane automaty do gier: Turbo Hot Fun nr [...], Hot Fun nr [...], Turbo Hot Fun nr [...], Energy Hot Fun nr [...], Turbo Hot Fun nr [...], Energy Hot Fun nr [...], Hot Fun nr [...], Hot Fun nr [...].
W dniu 3 lipca 2017 r. funkcjonariusze Służby Celno-Skarbowej Lubuskiego Urzędu Celno- Skarbowego w Gorzowie Wielkopolskim, przeprowadzili kontrolę w salonie gier o nazwie Q., znajdującym się w Z. przy [...], podczas której stwierdzono zainstalowane i gotowe do użycia automaty do gier (8 sztuk).
Ponieważ zachodziło uzasadnione podejrzenie, że w kontrolowanym lokalu prowadzone są gry na automatach o wygrane pieniężne z naruszeniem przepisów prawa, kontrolujący przeprowadzili eksperymenty procesowe na ujawnionych automatach. Wyniki eksperymentów pozwoliły uznać, że na przedmiotowych automatach prowadzi się gry o wygrane pieniężne i rzeczowe, bez wymaganego zezwolenia, w których gra zawiera element losowości.
W trakcie prowadzonego postępowania karnego skarbowego powołany został biegły sądowy z zakresu informatyki. Wyniki sporządzonych ekspertyz potwierdziły, że na skontrolowanych automatach prowadzi się gry o wygrane pieniężne i rzeczowe, bez wymaganego zezwolenia, w których gra zawiera element losowości.
II.
Decyzją z 8 lipca 2021 r. znak 0801-IOA.4246.35.2020.NNE, Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
III.
Wyrokiem z 8 grudnia 2021 r. sygn. akt II SA/Go 864/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim uchylił zaskarżoną decyzję DIAS i orzekł o kosztach postępowania. W uzasadnieniu wskazał, że odpowiedzialność podmiotu, o którym mowa w art. 89 ust. 1 pkt 3 UGH zależy od łącznego spełnienia następujących warunków:
- podmiot był posiadaczem zależnym lokalu, w którym znajdowały się niezarejestrowane automaty do gier hazardowych,
- lokal ten był we władaniu tego posiadacza w następstwie ważnego (pod względem prawnym) przeniesienia posiadania,
- w dacie stwierdzenia znajdowania się w lokalu niezarejestrowanych automatów do gier hazardowych była w nim wykonywana przez posiadacza w sposób faktyczny, działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa.
W ocenie WSA organy nie dokonały wszechstronnej oceny materiału dowodowego odnośnie tego, który z podmiotów faktycznie władał lokalem. Stwierdziły, że skarżąca nie utraciła władania lokalem na skutek umowy podnajmu z dnia 1 czerwca 2017 r. zawartej ze spółką "Q.L.", ale bez dokonania wnikliwej analizy, kto faktycznie władał lokalem w dniu kontroli, w którym stwierdzono, że znajdują się w nim niezarejestrowane automaty do gier hazardowych. Dla ustalenia, czy skarżąca spółka podlega - czy też nie - odpowiedzialności określonej w art. 89 ust. 1 pkt 3 UGH istotne jest bowiem, czy umowa zawarta przez skarżącą ze spółką "Q.L." przeniosła posiadanie na spółkę "Q.L." jako podnajemcę oraz czy władała ona przedmiotowym lokalem. Innymi słowy - kto w dniu ujawnienia przedmiotowych automatów był posiadaczem władającym lokalem. DIAS wskazał, że według punktu 2.3 umowy najmu lokalu z 26 maja 2017 r. najemca może podnająć wynajmowaną przez siebie powierzchnię innemu podmiotowi, ale tylko za uprzednią zgodą wynajmującej. Z zeznań E.P. wynika jednak, że nie pamięta czy wyraziła zgodę skarżącej spółce na zawarcie umowy podnajmu. Nie można zatem wywodzić, że taka zgoda przez właściciela lokalu nie została faktycznie wyrażona. Organ podniósł, że w punkcie 2.3 umowy z 26 maja 2017 r. widnieje zapis dotyczący zakazu prowadzenia w lokalu działalności określonej w PKD 92.00.Z. Z kolei w umowie podnajmu z dnia 1 czerwca 2017 r. zawartej między I. Sp. z o.o. a Q.L. Sp. z o.o. powyższe uregulowania w zakresie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej związanej z urządzaniem gier na automatach nie zawarto, co zdaniem organu świadczy o niedochowaniu należytej staranności, a w konsekwencji uznaniu, że spółka godziła się na wprowadzenie automatów do gier hazardowych. Miernik należytej staranności należy odnosić do posiadacza zależnego władającego lokalem, co w niniejszej sprawie nie zostało zdaniem WSA wykazane w sposób nie budzący wątpliwości. Podniesiona przez organ okoliczność jest niewystarczająca do przyjęcia, że skarżąca spółka faktycznie władała lokalem i miała bezpośredni wpływ na to, co w lokalu się znajduje. Wskazać trzeba, że organy nie dokonały dokładnej analizy umowy podnajmu z 1 czerwca 2017 zawartej pomiędzy stronę skarżącą (Oddający w podnajem) a Q.L. sp. z o.o. (Podnajemca). Zgodnie z § 1 pkt 3 ww. umowy podnajemca będzie prowadził w lokalu działalność gospodarczą, zgodnie z jego przeznaczeniem. Podnajemca zobowiązuje się do zaprzestania prowadzenia dotychczasowej działalności gospodarczej w lokalu (§ 1 pkt 4). Według § 1 pkt 5 umowy Oddający w podnajem oświadcza, że nie ponosi żadnej odpowiedzialności prawnej ani finansowej z tytułu działalności prowadzonej przez Podnajemcę. lokalu. Z kolei zgodnie z § 1 pkt 6 umowy Oddający w podnajem oświadcza, że w lokalu nie będzie prowadził żadnej własnej działalności gospodarczej w okresie podnajmu określonego w niniejszej umowie.
Organy nie dokonały kompleksowej analizy umowy podnajmu w celu ustalenia, który podmiot faktycznie władał lokalem. Nie może budzić wątpliwości, że w tym celu konieczne jest dokonanie ustaleń odnośnie stanu faktycznego jak i prawnego. W świetle art. 336 k.c., posiadanie jest "władaniem rzeczą", a takie władanie przejawia się w podejmowaniu czynności wskazujących na to, że posiadacz traktuje rzecz (lokal) jako pozostającą w jego sferze swobodnej dyspozycji. Przykładowo wskazuje się w orzecznictwie, że przeniesienie posiadania do części lokalu (rozumianego jako część powierzchni lokalu) nie będzie skutkowało "przesunięciem" ciężaru odpowiedzialności na posiadaczy zależnych tej niewyodrębnionej w osobny lokal części powierzchni lokalu (wyrok NSA z 3 grudnia 2020 r. sygn. akt II GSK 995/20).
Z protokołu oględzin lokalu przy [...] w Z. wynika, że drzwi wejściowe i okna lokalu były oklejone folią z nazwą firmy Q. Z akt sprawy wynika również, że w trakcie kontroli lokalu przybyła M.M. - pracownik do sprzedaży usług firmy Q. W świetle przedstawionych okoliczności należy zatem uznać za nieuprawnione stanowisko organów, że w sprawie nie doszło do przeniesienia posiadania na kolejnego posiadacza zależnego (podnajemcę) i w konsekwencji skarżąca w dniu kontroli była posiadaczem zależnym władającym lokalem. Organy nie dokonały bowiem dokładnego ustalenia stanu prawnego i faktycznego oraz wszechstronnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w celu jednoznacznego wykazania, kto był faktycznym posiadaczem lokalu (posiadaczem władającym lokalem), w którym znajdowały się niezarejestrowane automaty.
WSA nie podzielił również stanowiska organu, że w przypadku prowadzenia działalności polegającej na oferowaniu gier na zarejestrowanych automatach do gier, uznać należy, że przedmiotem działalności podmiotu jest świadczenie tylko tego typu usług, tj. działalności usługowej. Sens użytego w art. 89 ust. 1 pkt 3 lub 4 UGH odniesienia do wskazanych rodzajów działalności gospodarczej polega na tym, że sankcjonowane są nie wszystkie przypadki ujawnienia automatów do gier hazardowych w lokalach, lecz tylko takie, gdy automaty te znajdują się w lokalach, w których prowadzona jest wskazana w ustawie działalność gospodarcza. Musi to być zatem działalność prowadzona przez posiadacza lokalu (posiadacza samoistnego albo posiadacza zależnego) i to inna, niż polegająca na organizowaniu nielegalnego hazardu. Z akt sprawy nie wynika jednak, czy w dniu kontroli w lokalu była prowadzona faktycznie działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa, o jakiej mowa w art. 89 ust. 1 pkt 3 UGH.
IV.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Zielonej Górze zaskarżając to orzeczenie w całości i zarzucając:
I. naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 89 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2019 r. poz. 847 z późn. zm., dalej w skrócie: u.g.h.) poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu przez Sąd, iż przeniesienie posiadania przez posiadacza zależnego lokalu na kolejnego posiadacza zależnego przenosi na niego odpowiedzialność jeżeli ten kolejny posiadacz faktycznie włada lokalem, podczas gdy wykładnia ta nie ma oparcia w treści ww. przepisu, jak również brak jest w treści tego przepisu przesłanki "faktycznego władania lokalem przez kolejnego posiadacza zależnego", a w konsekwencji Organy słusznie przypisały odpowiedzialność pierwotnemu posiadaczowi zależnemu lokalu;
2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. poprzez jego nieuzasadnioną rozszerzającą wykładnię, polegająca na uznaniu przez Sąd, że odpowiedzialność administracyjna, o której mowa w przepisie, może obciążać tylko takiego posiadacza zależnego, który dzierżąc lokal nie był "należycie staranny", czyli co najmniej godził się na nielegalny stan rzeczy polegający na znajdowaniu się w jego lokalu niezarejestrowanych automatów do gier hazardowych, podczas gdy brak jest w przepisie takiej przesłanki odpowiedzialności, a nawet gdyby przyjąć przesłankę "staranności" to pominięcie przez Sąd, Iż w sprawie nie zachodziły żadne szczególne, wyjątkowe okoliczności, w świetle których Skarżący nie mógł sprawować takiej pieczy nad dzierżonym lokalem, by zapobiegać sytuacji umieszczania w nim niezarejestrowanych automatów do gier hazardowych;
3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. poprzez jego błędną wykładnię skutkująca uznaniem przez Sąd, że urządzanie gier hazardowych na automatach nie może być uznane za działalność usługową zgodnie z ww. przepisem, podczas gdy w przypadku prowadzenia działalności polegającej na oferowaniu gier na niezarejestrowanych automatach do gier, w świetle stosownych definicji przedmiotem działalności podmiotu jest działalność usługowa;
4. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. poprzez błędną wykładnię, skutkującą uznaniem przez Sąd, że odpowiedzialność administracyjna dotyczy wyłącznie posiadacza lokalu rozumianego jako lokal samodzielny czyli taki, z którego można korzystać bez konieczności korzystania z innego lokalu i jego pomieszczeń, a przedmiotem posiadania powinien być "cały lokal", a nie wydzielona jego część, podczas gdy ustawodawstwo europejskie odnoszące się do gier hazardowych nakazuje realizację postulatu surowszych środków ochrony konsumentów, i skoro pojęcie lokalu zdefiniowane w innych aktach prawnych dla celów niezwiązanych z urządzaniem i prowadzeniem działalności w zakresie gier hazardowych jest niewystarczające, a sama ustawa nie definiuje tego terminu, to pojęcie "lokal" należy traktować szeroko, tak aby odpowiadało znanemu z dotychczasowej praktyki pojęciu "miejsca przeznaczonego do obsługi".
II. naruszenia przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 122, art. 187 § 1, art. 191 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2020 r. poz. 1325 z późn. zm.) poprzez niesłuszne przyjęcie przez Sąd, iż postępowanie prowadzone przez organ administracji publicznej naruszało ww. zasady ogólne, podczas gdy organ wszechstronnie rozpatrzył zebrany w sprawie materiał i wyprowadził z niego logiczne wnioski, co znalazło wyraz w uzasadnieniu decyzji będącej przedmiotem rozpoznania przez Sąd w zaskarżonym niniejszą skargą kasacyjną wyroku, a dokonana przez organ odmienna ocena dowodów nie oznacza naruszenia reguł postępowania dowodowego;
2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 122, art. 187 § 1 art. 191 O.p. poprzez dokonanie nieprawidłowej kontroli decyzji przez Sąd, a w konsekwencji niezasadne jej uchylenie na skutek błędnego uznania, że zebrany materiał dowodowy nie pozwalał organowi na dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, a organy nie dokonały kompleksowej analizy umów podnajmu, pomimo że organy dokonały kompleksowej analizy ww. umowy, a postępowanie w sprawie wymierzenia kary pieniężnej w związku z naruszeniem przez skarżącą warunków legalnego urządzania gier hazardowych doprowadziło do definitywnych ustaleń;
3. art. 141 § 4 P.p.s.a., tzn. wewnętrzną niespójność uzasadnienia i wskazań wyroku, polegającą na:
a) z jednej strony na przyjęciu przez Sąd przy wykładni art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. miernika należytej staranności posiadacza zależnego, rozumianej jako "...sprawowanie pieczy nad lokalem by zapobiegać sytuacji umieszczenia w nim niezarejestrowanych automatów do gier hazardowych..." a z drugiej pominięcie przez Sąd stanu faktycznego w tym zakresie, w tym m.in. ustaleń organów w zakresie treści umów najmu i podnajmu oraz powiązań osobowych pomiędzy najemcą (Skarżącą) a podnajemcą (Q.L.), świadomości Skarżącej spółki w zakresie charakteru prowadzonej działalności przez Q.L.,
b) nakazaniu przez Sąd Organom, aby analizowały zapisy umowy podnajmu, podczas gdy z całości uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd dla przypisania odpowiedzialności z art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. dał pierwszeństwo ustaleniom kto faktycznie włada lokalem, w którym znajdują się automaty do gier, co czyni bez znaczenia dodatkowe badanie treści umowy podnajmu.
Organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i merytoryczne rozpoznanie sprawy, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Gorzowie Wielkopolskim. W obu przypadkach strona wniosła o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
V.
Skarga kasacyjna jest zasadna.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego przeprowadzonego przez WSA, które ustawodawca jednoznacznie i enumeratywnie wylicza w art. 183 § 2 ustawy procesowej.
VI.
Przechodząc do meritum sprawy w pierwszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że sprawy skarżącej spółki były już, w analogicznym stanie faktycznym i prawnym, przedmiotem rozpoznania. Podzielić w całości należy rozważania wyrażone w wyrokach dotyczących tej samej spółki i tego samego miejsca w którym wykryto nielegalnie umieszczone automaty do gier - por. wyroki z 31 stycznia 2023 r. sygn. akt II GSK 548/22 oraz z 25 stycznia 2024 r. sygn. akt II GSK 626/23.
Następnie należy zauważyć, że analiza zarzutów skargi kasacyjnej wskazuje na to, że poza zarzutem nr II.3, dotyczącym naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., pozostałe podniesione uchybienia mają komplementarny charakter w tym sensie, że organ kwestionuje za ich pomocą całokształt oceny Sądu pierwszej instancji co do kwestii legitymowania się przez spółkę cechą posiadacza zależnego lokalu, faktu władania nim, czy wreszcie charakteru wykonywanej w lokalu działalności gospodarczej, uprawniającej do nałożenia kary pieniężnej. Całokształt tych zarzutów (oznaczonych w skardze kasacyjnej nr I.1-I.4 i II.1 oraz II.2) wskazuje, że są one zasadne.
W doktrynie i orzecznictwie sądowym zgodnie podkreśla się, że z art. 89 ust. 1 pkt 3 UGH, w brzmieniu nadanym przepisami ustawy nowelizującej z 15 grudnia 2016 r., wynika, że karze pieniężnej podlega posiadacz zależny lokalu, w którym znajdują się niezarejestrowane automaty do gier i w którym prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa. Pojęcie niezarejestrowanych automatów należy odnosić do urządzeń, które nie zostały zarejestrowane stosownie do treści art. 23a UGH lub też takie, co do których wygasła udzielona rejestracja. Kara z tytułu naruszenia wspomnianych przepisów, zgodnie z treścią art. 89 ust. 4 pkt 3 UGH wynosi 100.000 zł od każdego automatu. Odpowiedzialności administracyjnej na tej podstawie podlega - co do zasady - posiadacz samoistny lokalu, chyba że lokal ów jest przedmiotem posiadania zależnego. W takiej sytuacji odpowiedzialność posiadacza samoistnego jest wyłączona. Ustawodawca nie zdefiniował w UGH pojęć: posiadacza zależnego, posiadacza samoistnego oraz lokalu. Wskazać więc wypada, że instytucja posiadania (samoistnego/zależnego), należy do sfery uregulowań prawa cywilnego. Zgodnie bowiem z art. 336 k.c. posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). W doktrynie zaznacza się, że posiadacz samoistny włada rzeczą jak właściciel, zaś podział wskazany w art. 336 k.c. oparty jest na elemencie woli posiadacza. Posiadanie samoistne zachodzi wówczas, gdy posiadacz przez posiadanie, czyli władztwo nad rzeczą, realizuje w stosunku do rzeczy uprawnienia, które przysługują właścicielowi, zgodnie z treścią art. 140 k.c. Posiadaniem zależnym jest natomiast zwykle władztwo nad rzeczą, które wywodzi się ze stosunku prawnego, który daje posiadaczowi pewne, ściśle określone uprawnienia do rzeczy (por. Ustawa o grach hazardowych, Komentarz, red. S. Radowicki, red. M. Wierzbowski, WKP 2019, Lex).
Z kolei interpretacja pojęcia lokalu napotyka na pewne problemy, jako że istnieje szereg aktów prawnych posługujących się tym pojęciem lub pojęciami zbliżonymi (np. ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, ustawa z 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta, Kodeks cywilny - zwłaszcza art. 680-692; ustawa z 24 czerwca 1994 r. o własności lokali). Z przepisów tych wynika, że interpretacja pojęcia lokalu jest bardzo szeroka. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie nie funkcjonuje jedna, uniwersalna i powszechnie akceptowana definicja. "Taki stan powoduje, że biorąc pod uwagę możliwe sankcje wynikające z ustawy o grach hazardowych, zasadne jest przyjmowanie możliwie szerokiej interpretacji pojęcia lokalu, którym posługuje się ustawodawca w art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 UGH. Stąd pojęcie to obejmować winno wszelkie powierzchnie wydzielone w sposób wyraźny (np. ścianami, odrębnym wejściem), znajdujące się również w ramach innego obiektu/pomieszczenia (np. budynku, galerii handlowej, lokalu biurowego), przeznaczone jednocześnie do pobytu osób (w celach mieszkalnych lub związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej). Podmiotami podlegającymi sankcjom wskazanym w art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 UGH są zatem posiadacze zależni albo samoistni lokali w rozumieniu prezentowanym powyżej (por. Ustawa o grach hazardowych, Komentarz ...).
Wskazano już, że zakresem przedmiotowym art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 w zw. z ust. 4 pkt 3 UGH jest objęcie sankcją administracyjną działań podmiotów wskazanych w tym przepisie, polegających na ulokowaniu niezarejestrowanych automatów do gier w lokalach, w których prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa. Konieczne jest jednak zwrócenie uwagi na kilka kwestii, które mogą być istotne dla postępowania w przedmiocie nałożenia sankcji administracyjnej na posiadaczy lokali (samoistnych/zależnych).
Po pierwsze, dla nałożenia ewentualnej sankcji nie mają znaczenia kwestie własnościowe dotyczące automatów do gier i urządzeń. Nie ma więc znaczenia, czy urządzenie jest własnością posiadacza lokalu, jest przedmiotem dzierżawy czy też prawa do niego przysługują podmiotowi trzeciemu. Dla nałożenia kary wystarczające jest bowiem, by automat do gier znajdował się w danym lokalu. Tak też było w tej sprawie.
Po drugie, nałożenie sankcji możliwe jest niezależnie od faktycznego stanu automatu do gier, w szczególności jego stanu technicznego. Nawet więc jeśli dany automat jest niesprawny technicznie lub też jest odłączony od zasilania, względnie źródła danych (serwera), to fakt taki nie wyklucza możliwości nałożenia sankcji. Nie ma też znaczenia ewentualne nieeksponowanie automatu do gier czy urządzenia do gier w lokalu (np. zasłonięcie go). Wystarczający dla spełnienia przesłanki do nałożenia sankcji jest fakt fizycznego ulokowania automatu do gier w konkretnym lokalu. Co istotne, automat do gier musi mieć status automatu niezarejestrowanego, w świetle obowiązku określonego w art. 23a ustawy. Również i ten stan występuje w niniejszej sprawie.
Po trzecie, dla zastosowania sankcji konieczne jest, by w danym lokalu, w którym znajduje się niezarejestrowany automat do gier, prowadzony był wymieniony w ustawie typ działalności (gastronomiczna, handlowa lub usługowa). Nie ma przy tym znaczenia, czy działalność prowadzona jest bezpośrednio przez posiadacza samoistnego/zależnego lokalu, czy też przez podmiot trzeci. Działalność taka musi być wykonywana w sposób faktyczny.
Ponownie więc odwołując się do cytowanego wyżej opracowania należy zauważyć, że art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 UGH wskazuje, że co do zasady podmiotem odpowiedzialnym za wymienione w nim czyny jest posiadacz samoistny lokalu, chyba że wykaże on, że lokal stał się przedmiotem posiadania zależnego. W takim przypadku odpowiedzialność zostaje przeniesiona na posiadacza zależnego. Dodatkowo istotne jest, że na gruncie art. 337 k.c. przepis ów stosować należy per analogiam do sytuacji oddania rzeczy przez posiadacza zależnego kolejnemu posiadaczowi w posiadanie zależne. W sytuacji takiej, posiadacz zależny nie traci posiadania, oddając rzecz w dalsze posiadanie zależne. Jeśli zatem posiadacz zależny nie wyzbywa się swojego posiadania wskutek oddania rzeczy np. w podnajem, powstaje sytuacja współistnienia dwóch (lub więcej) podmiotów, które nabywają status posiadacza zależnego. W tym kontekście rysuje się istotne pytanie o podmiot podlegający odpowiedzialności na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 UGH. Prawodawca zaniechał umieszczenia w przepisach rozwiązania analogicznego do zastosowanego względem posiadaczy samoistnych i zwolnienia ich z odpowiedzialności w przypadku oddania lokalu w posiadanie zależne. W związku z tym wydaje się zasadne i najbardziej racjonalne przyjęcie, że skoro ustawodawca nie zastosował w art. 89 ust. 1 pkt 3 UGH zabiegu tożsamego z zastosowanym w pkt 4 tego artykułu, to było to działanie w pełni celowe, umożliwiające i nakazujące organom każdorazowe badanie i weryfikację, który z posiadaczy zależnych jest w faktycznym władaniu/dzierżeniu (dysponowaniu) lokalu. Za takim rozumieniem przepisu przemawia przede wszystkim jego wykładnia teleologiczna, znajdująca swe podstawy w treści uzasadnienia projektu noweli ustawy o grach hazardowych z 15 grudnia 2016 r. Zaznacza się bowiem, że: "Projekt przewiduje rozszerzenie katalogu podmiotów podlegających karze pieniężnej za naruszenie przepisów regulujących rynek gier hazardowych. Katalog ten został rozszerzony o podmioty urządzające gry hazardowe z naruszeniem udzielonej koncesji lub zezwolenia, właściciela lokalu, podmiot posiadający tytuł prawny do lokalu lub podmiot faktycznie władający lokalem, w którym organizowane są nielegalne gry hazardowe".
Z tak zredagowanego uzasadnienia wynika jasno, że celem ustawodawcy było sankcjonowanie podmiotu dzierżącego lokal (jeśli nie jest to właściciel), co oznacza, że w przypadku zaistnienia szeregu posiadaczy zależnych lokalu odpowiedzialność ponosić powinien ten, który faktycznie lokalem dysponuje. Konstatacja taka obliguje zatem każdorazowo organ administracji do dokładnego zweryfikowania stanu prawnego i faktycznego związanego z konkretnym lokalem i jego dysponentami. Jednocześnie jednak w toku takiego badania organ może i powinien badać nie tylko zapisy ewentualnych umów łączących posiadaczy lokalu, ale przede wszystkim stan faktyczny obrazujący rzeczywistych dzierżycieli lokalu i ich wzajemne relacje.
Samo zawarcie przez posiadacza zależnego umowy oddającej lokal w dalsze posiadanie zależne nie świadczy per se o pozbyciu się władztwa nad nim i w związku z tym odpowiedzialności za to, co w lokalu się dzieje i znajduje. Istotne jest bowiem to, czy w drodze zawierania różnego rodzaju umów, nie dochodzi do tworzenia pozorów legalności działania, ukrywających realny cel działalności np. pranie pieniędzy pochodzących z hazardu poprzez kreowanie pozornych stanów obrotu nieruchomościami (podnajmowanie ich powierzchni) i jedynie formalnego "odcinania" się od realnie prowadzonej w nich działalności hazardowej, pod pozorem wspomnianego już "legalnego uczestnictwa w rynku najmu nieruchomości".
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy stwierdzić trzeba, że organy prawidłowo stwierdziły, że w dniu kontroli przedmiotowy lokal znajdujący się w Z. przy [...], był we władaniu I. Sp. z o.o., co wynika z treści umowy najmu z 26 maja 2017 r. zawartej pomiędzy - Wynajem Lokali E.P. z/s w Z. (właścicielka lokalu, wynajmująca), a firmą I. Sp. z o.o. , jako najemcą. Zgodnie z treścią tej umowy najemca przejmuje lokal usługowo-handlowy o pow. 131 m², z dniem 1 czerwca 2017 r. Umowa ta została zawarta na czas nieokreślony z możliwością jej rozwiązania z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. Następnie, tego samego dnia (1 czerwca 2017 r.), I. Sp. z o.o. jako "oddający w podnajem" zawarła z Q.L. Sp. z o.o. w B., umowę podnajmu lokalu znajdującego się na parterze nieruchomości, położonej w Z., przy [...]. Umowa ta została zawarta na czas nieokreślony. Obie umowy zostały podpisane przez Prezesa Zarządu I. Sp. z o.o. – S.U. W umowie najmu zawartej w dniu 26 maja 2017 r. w pkt 2.3 wynajmująca zastrzegła, że najemca może podnająć wynajmowaną przez siebie powierzchnię innemu podmiotowi, ale tylko za uprzednią zgodą wynajmującej. Właściciel lokalu pod pewnymi warunkami wyłączył zatem posiadaczowi zależnemu możliwość oddania rzeczy (lokalu) w dalsze posiadanie (np. w ramach tzw. podnajmu) przeniesienie tego posiadania na kolejnego posiadacza zależnego (np. podnajemcę). Jak wynika z ustaleń organu odwoławczego wezwano właścicielkę lokalu 30 marca 2021 r. do złożenia pisemnych wyjaśnień formułując pytanie: "Czy wyraziła Pani zgodę na podnajęcie lokalu przy [...] w Z. przez I. Sp. z o.o. innym podmiotom?". E.P. udzieliła odpowiedzi pismem z 8 kwietnia 2021 r. o treści: "Wyjaśniam, że wezwanie dotyczy sprawy sprzed ok. 4 lat, nie przypominam sobie już teraz okoliczności towarzyszących umowie najmu z 26.05.2017 r. ze spółką I. Zaznaczam, że umowa ta została rozwiązana. Jednocześnie bardzo mocno podkreślam, że w/w umowa najmu wyraźnie zakazywała w lokalu jakiegokolwiek działania w zakresie określonym w PKD 92.00.Z, bez wyjątków, który to zakaz zgodnie z umową obejmował i obejmuje zarówno najemcę, jak i ewentualnego podnajemcę/ów". Natomiast na wezwanie organu z 16 kwietnia 2021 r. do złożenia pisemnych wyjaśnień w zakresie "Czy Spółka z o. o. I. uzyskała zgodę od właściciela lokalu znajdującego się przy [...] w Z., tj. Pani E.P. na dalsze podnajęcie w/w lokalu innym podmiotom?", skarżąca nie udzieliła odpowiedzi, pomimo prawidłowo doręczonego pisma. Powyższe okoliczności, przede wszystkim fakt, że spółka pomimo zawartego w umowie najmu zastrzeżenia, co do dalszego podnajmu przedmiotowego lokalu, zawarła w dniu 1 czerwca 2017 r. umowę podnajmu tego lokalu ze Spółką z o.o. "Q.L.", prowadzą do uznania, że takie zachowanie zmierzało do uniknięcia odpowiedzialności za prowadzenie działalności, która w świetle zmienionych przepisów ustawy o grach hazardowych podlegała sankcji administracyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela zatem twierdzenia skarżącego kasacyjnie organu, że stanowisko spółki, iż ta nie była posiadaczem zależnym przedmiotowego lokalu, nie znajduje potwierdzenia w aktach sprawy i zebranych dowodach. Fakt, że spółka pomimo zawartego w umowie najmu (z 26 maja 2017 r.) zastrzeżenia co do dalszego podnajmu przedmiotowego lokalu, zawarła w dniu 1 czerwca 2017 r. umowę podnajmu tego lokalu ze spółką Q.L., prowadzi do zasadnego wniosku, że takie zachowanie zmierzało do uniknięcia odpowiedzialności za prowadzenie działalności, która w świetle zmienionych przepisów ustawy o grach hazardowych podlegała sankcji administracyjnej, na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 89 ust. 4 pkt 3 UGH.
Jest to tym bardziej przekonujące, jeżeli w procesie oceny zachowania spółki uwzględni się przekonujące wyjaśnienia skarżącego kasacyjnie organu, wyraźnie wskazujące, że obie spółki, tj. I. i Q.L., pozostają ze sobą w ścisłym związku osobowo-kapitałowym, zaś zmiany osobowe i jedynie pozorne rozdzielenie działalności zostały podęte na krótko przed rozpoczęciem szeroko zakrojonej aktywności, w której tle niewątpliwie pozostawał najem i podnajem lokali związanych z wykonywaniem działalności sprzecznej z ustawą o grach hazardowych.
Naczelny Sąd Administracyjny podzielił także stanowisko skarżącego kasacyjnie organu, w kwestii uznania urządzania gier hazardowych na automatach za działalność usługową, o której mowa jest w art. 89 ust. 1 pkt 3 UGH. Przepis ten wskazuje na podmiot podlegający karze, którym jest posiadacz zależny lokalu, w którym znajdują się niezarejestrowane automaty do gier i w którym jest prowadzona działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa. "W przypadku prowadzenia działalności polegającej wyłącznie na oferowaniu gier na niezarejestrowanych automatach do gier, w świetle powyższego, uznać należy, że przedmiotem działalności podmiotu jest świadczenie tylko tego typu usługi, tj. działalność usługowa. Tym samym lokal, w którym oferowana jest gra na automatach, stanowi lokal, w którym prowadzona jest działalność usługowa w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 UGH. Jednocześnie wskazać należy, że zarówno Polska Klasyfikacja Wyrobów i Usług (PKWiU), wprowadzona do polskiego porządku prawnego rozporządzeniem Rady Ministrów z 4 września 2015 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Wyrobów i Usług (PKWiU) (Dz. U. z 2015 r. poz. 1676 ze zm.), jak i Polska Klasyfikacja Działalności (PKD), wprowadzona rozporządzeniem Rady Ministrów z 24 grudnia 2007 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD) (Dz.U. z 2007 r. poz. 251, poz. 1885 ze zm.), zostały opracowane do stosowania w statystyce, ewidencji i dokumentacji oraz rachunkowości, a także w urzędowych rejestrach i systemach informacyjnych administracji publicznej. Zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy o statystyce publicznej (Dz.U. z 2016 r. poz. 1068 ze zm.) standardowe klasyfikacje i nomenklatury (czyli PKWiU oraz PKD) służą do określenia przebiegu i opisu procesów gospodarczych i społecznych." (s. 10-11 skargi kasacyjnej). W PKWiU w sekcji R Usługi Kulturalne, Rozrywkowe, Sportowe i Rekreacyjne wymienione zostały usługi związane z udostępnianiem automatów do gier (symbol PKWiU 92.0012). Nadto należy zwrócić uwagę, iż skarżąca spółka wynajęła jako posiadacz zależny od właścicielki lokal usługowo-handlowy, a zatem lokal, który zgodnie z umową z 26 maja 2017 r. nie był przeznaczony na cele np. mieszkaniowe, lecz na cele prowadzenia działalności usługowo-handlowej. Nadto należy wyjaśnić, że stosownie do art. 89 ust. 1 pkt 3 UGH, działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa ma być prowadzona w lokalu, w którym znajdują się niezarejestrowane automaty do gier, ale niekoniecznie ta działalność musi być prowadzona przez posiadacza zależnego takiego lokalu. Przepis ten bowiem stanowi, że karze pieniężnej podlega: "3) posiadacz zależny lokalu, w którym znajdują się niezarejestrowane automaty do gier i w którym prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa."
Kończąc ten etap rozważań należy na marginesie wskazać na cel zmiany ustawy o grach hazardowych, która wprowadziła odpowiedzialność posiadacza zależnego lokalu, w którym znajdują się "nielegalne" automaty i w którym prowadzona jest określona działalność gospodarcza. Była nim niewątpliwie chęć kompleksowego oddziaływania na podmioty nielegalnie urządzające gry hazardowe na automatach, poprzez penalizowanie podmiotów dzierżących samoistnie lub zależnie lokal, w którym prowadzona jest działalność gospodarcza, atrakcyjna z punktu widzenia urządzających gry na automatach, a więc - mówiąc w pewnym uproszczeniu - przyciągającą potencjalną klientelę, mogącą poszukiwać "rozrywki" w hazardzie. Skoro więc penalizowany jest stan, w którym posiadacz zależny prowadzi np. bar, w którym serwowane jest jedzenie i alkohol, i który zezwala na umieszczenie w nim automatów, to tym bardziej nie może nie ponosić odpowiedzialności podmiot, który tworząc jedynie pozory legalnego działania (dalszego podnajmu lokali), zasłania się brakiem działalności wymienionej w przepisie. Błędnie bowiem nie zalicza do tego rodzaju działalności nielegalnego urządzania gier na automatach.
Niezasadny jest natomiast zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. postawiony w pkt II.3 petitum skargi kasacyjnej.
Należy zauważyć, że w orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. w sytuacji, gdy sporządzone jest ono w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Funkcja uzasadnienia wyroku wyraża się i w tym, że jego adresatem, oprócz stron, jest także Naczelny Sąd Administracyjny. Tworzy to więc po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, który umożliwi przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia w sytuacji, gdy strona postępowania zażąda, poprzez wniesienie skargi kasacyjnej, jego kontroli (por. wyrok NSA z 13 grudnia 2012 r. sygn. akt II OSK 1485/11). Treść uzasadnienia powinna więc umożliwić zarówno stronom postępowania, jak i - w razie kontroli instancyjnej - Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, prześledzenie toku rozumowania sądu i poznanie racji, które stały za rozstrzygnięciem o zgodności bądź niezgodności z prawem zaskarżonego aktu. Tworzy to po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, że w razie wniesienia skargi kasacyjnej nie powinno budzić wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż zaskarżony wyrok został wydany po gruntownej analizie akt sprawy i że wszystkie wątpliwości występujące na etapie postępowania administracyjnego zostały wyjaśnione (por. wyrok NSA z 25 stycznia 2013 r. sygn. akt II OSK 1751/11). Uzasadnienie zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji realizuje powyższe wymagania. Wynika z niego, jaki stan faktyczny został w tej sprawie przyjęty przez Sąd, dokonano też jego oceny, jak również zawarto rozważania dotyczące wykładni prawa materialnego, a także przepisów postępowania mających zastosowanie w sprawie. To, że strona skarżąca kasacyjnie nie zgadza się z dokonaną przez Sąd pierwszej instancji oceną prawną nie oznacza, że został naruszony art. 141 § 4 p.p.s.a. Za pomocą tego zarzutu nie można bowiem zwalczać zaaprobowanej przez Sąd podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, czy też stanowiska co do wykładni lub zastosowania prawa materialnego (por. wyroki NSA z 27 lipca 2012 r. sygn. akt I FSK 1467/11 oraz z 13 maja 2013 r. sygn. akt II FSK 358/12).
Z wypowiedzią Sądu pierwszej instancji można się zgadzać bądź nie, ale nie można w sposób uzasadniony twierdzić, że uzasadnienie wyroku nie spełnia wymagań konstrukcyjnych, bądź że wyrok nie poddaje się weryfikacji instancyjnej.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonego wyroku, zaś na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi spółki na decyzję DIAS.
O kosztach postępowania orzeczono zaś na podstawie art. 203 pkt 2 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a), § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) oraz § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1935 ze zm.).