II FSK 3564/18

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, Sędzia NSA Grażyna Nasierowska (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Alicja Polańska, po rozpoznaniu w dniu 21 marca 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej T. [...] sp. z o.o. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 maja 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 40/18 w sprawie ze skargi T. [...] sp. z o.o. z siedzibą w W. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 26 października 2017 r. nr [...] w przedmiocie wyłączenia spod egzekucji kwot pieniężnych oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

1. Zaskarżonym wyrokiem z 25 maja 2018 r., sygn. akt III SA/Wa 40/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę T. [...] sp. z o.o. z siedzibą w W. (dalej: skarżąca) na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie (dalej: organ odwoławczy, DIAS) z 26 października 2017 r. w przedmiocie wniosku o wyłączenie spod egzekucji.

2. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku skarżąca zarzuciła naruszenie następujących przepisów:

I. na podstawie art. 174 pkt 1 oraz 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. - Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.)

1) naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z naruszeniem art. 1a pkt 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. - Dz. U. z 2014 r. poz. 1619 z późn. zm., dalej: u.p.e.a.) poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu skarżącego w niniejszej sprawie za dłużnika zajętej wierzytelności, podczas gdy z wymaganych przez ustawę dwóch kumulatywnych przesłanek dla uznania danego podmiotu za dłużnika żadna z nich nie została wypełniona w odniesieniu do skarżącego;

2) naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z naruszeniem art. 38 w zw. z naruszeniem art. 18 u.p.e.a. w zw. z naruszeniem art. 61a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tj. - Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 z późn. zm., dalej: k.p.a.) poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 38 u.p.e.a. przejawiające się w jego niezastosowaniu z uwagi na brak zdaniem sądu pierwszej instancji spełnienia koniecznych ku temu przesłanek, co w konsekwencji doprowadziło do oddalenia skargi oraz utrzymania w mocy postanowienia organu odwoławczego w przedmiocie utrzymania w mocy postanowienia organu pierwszej instancji odmawiającego wszczęcia postępowania dotyczącego wyłączenia spod egzekucji oraz zwrotu wpłaconych przez skarżącego kwot, podczas gdy przepis ten powinien znaleźć w sprawie zastosowanie i na jego podstawie postępowanie mające swoją podstawę normatywną właśnie w art. 38 u.p.e.a. powinno zostać wszczęte i dalej prowadzone;

3) naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z naruszeniem art. 89 § 1, § 2 oraz § 3 u.p.e.a. poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w sprawie miało miejsce ważne i skuteczne zajęcie; poprzedzone zostało to nieprawidłowym uznaniem, że skarżący, który działał pod wpływem błędu, dokonując wpłat na rachunek organu egzekucyjnego, dorozumianie uznał wierzytelność, której uznać nie mógł, gdyż na tę chwilę wierzytelność ta nie istniała, podczas gdy zajęcie zostało dokonane bez podstawy prawnej, a w realiach niniejszego stanu faktycznego powinno zostać uznane za nieistniejące;

4) naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. z naruszeniem art. 33 § 1 pkt 6 w zw. z art. 34 § 4 w zw. z art. 59 § 1 pkt 7 u.p.e.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w niezastosowaniu i uznaniu, że postępowanie egzekucyjne w stosunku do skarżącego nie powinno zostać umorzone, podczas gdy umorzenie takie powinno nastąpić;

5) naruszenie art. 151 p.p.s.a. w zw. naruszeniem z art. 18 u.p.e.a. w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z naruszeniem art. 36 § 1 u.p.e.a. poprzez oddalenie skargi pomimo naruszenia przez organ odwoławczy art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a. oraz art. 36 § 1 u.p.e.a. w postaci oparcia się przez ten organ na stanie faktycznym nie w pełni wyjaśnionym i ustalonym, a w konsekwencji orzeczenie wbrew nakazowi i dyrektywie, by organ wypowiadał się władczo jedynie na podstawie stanu faktycznego ustalonego w największym możliwym w realiach konkretnej sprawy stopniu zbliżonym do prawdy obiektywnie istniejącej oraz w oparciu o wyczerpująco zebrany i rozpatrzony materiał dowodowy, co przejawiło się w szczególności w braku uwzględnienia błędu występującego po stronie skarżącego oraz w braku wystąpienia, w razie jakichkolwiek wątpliwości organów, do skarżącego o udzielenie niezbędnych wyjaśnień w zakresie okoliczności wystąpienia tego błędu; także biorąc pod uwagę, ż zgodnie z art. 7 k.p.a. ciężar dowodu odnośnie ustalenia

całościowego stanu faktycznego sprawy ciąży na organie, podczas gdy uwzględnienie zasad opisanych w tych przepisach powinno doprowadzić do uchylenia postanowień organów obu instancji.

Przy tak sformułowanych zarzutach kasacyjnych skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz rozpoznanie skargi poprzez uchylenie postanowień organów obu instancji, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, a także o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania. Jednocześnie skarżąca złożyła oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy w sprawie.

W ustawowym terminie organ odwoławczy nie skorzystał z przysługującemu prawa do wystąpienia z odpowiedzią na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

W rozpatrywanej sprawie Naczelnik Urzędu Skarbowego dokonał zajęcia innej wierzytelności pieniężnej zawiadomieniem z 20 kwietnia 2017 r. Była to wierzytelność przysługująca Zobowiązanej od Skarżącej. Skarżąca przyjęła otrzymane zajęcie wierzytelności i w okresie od 9 maja do 8 czerwca 2017 r. przekazała do organu egzekucyjnego pięć przelewów na łączną kwotę 46.581,87 zł. Pismem z 17 lipca 2017 r. Skarżąca poinformowała, że Zobowiązanej nie przysługują wobec Spółki wierzytelności pieniężne. Wskazano, że jedyna wierzytelność pieniężna, jaką Zobowiązana posiadała wobec Strony wynikała z zawartej przez Stronę ze Zobowiązaną umowy najmu z 1 września 2014 r., jednakże na mocy dokonanej w 2016 r. umowy cesji wierzytelności przedmiotowa wierzytelność została scedowana przez Zobowiązaną na rzecz Banku. Skarżąca wniosła o zwrot przekazanych środków finansowych.

Spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do odpowiedzi na pytanie, czy dłużnikowi zajętej wierzytelności przysługuje uprawnienie do żądania zwrotu wypłaconych tytułem realizacji zajęcia świadczeń oraz czy organy orzekające w sprawie miały prawo do wydania postanowień odmawiających wszczęcia postępowania dotyczącego wyłączenia spod egzekucji oraz zwrotu wpłaconych przez Skarżącą kwot. Sąd pierwszej instancji, odwołując się do orzecznictwa, wyjaśnił, że dłużnik zajętej wierzytelności nie ma uprawnień do oceny prawidłowości postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec zobowiązanego, nie ma także legitymacji do występowania o zwrot przekazanej organowi egzekucyjnemu zajętej wierzytelności zobowiązanego w sytuacji, gdy uprzednio ją uznał, gdyż w przepisach ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji brak jest podstawy materialnoprawnej do sformułowania takiego żądania. Sąd zwrócił także uwagę, że dłużnik zajętej wierzytelności nie jest stroną postępowania egzekucyjnego.

Zgodnie z art. 89 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności pieniężnej innej, niż określona w art. 72-85 u.p.e.a., przez przesłanie do dłużnika zobowiązanego zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego i jednocześnie wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby należnej od niego kwoty do wysokości egzekwowanej należności wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia należności w terminie i kosztami egzekucyjnymi bez zgody organu egzekucyjnego nie uiszczał zobowiązanemu, lecz należną kwotę przekazał organowi egzekucyjnemu na pokrycie należności. Na mocy art. 89 § 2 u.p.e.a. zajęcie wierzytelności jest dokonane z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1.

Zgodnie zaś z § 3 art. 89 u.p.e.a. jednocześnie z przesłaniem zawiadomienia, o którym mowa w § 1, organ egzekucyjny:

1) wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia złożył oświadczenie dotyczące tego, czy:

a) uznaje zajętą wierzytelność zobowiązanego,

b) przekaże organowi egzekucyjnemu z zajętej wierzytelności kwoty na pokrycie należności lub z jakiego powodu odmawia tego przekazania,

c) - i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się albo toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność;

2) zawiadamia zobowiązanego, że nie wolno mu zajętej kwoty odebrać ani też rozporządzać nią lub ustanowionym dla niej zabezpieczeniem;

3) doręcza zobowiązanemu odpis tytułu wykonawczego, o ile nie został wcześniej doręczony, a także odpis wniosku, o którym mowa w art. 90 § 1 u.p.e.a.

Biorąc pod uwagę wyżej przytoczone regulacje prawne, stwierdzić należy, że Skarżąca powinna nieudowodnioną okoliczność dokonania cesji wierzytelności podnosić w terminie 7 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o zajęciu innej wierzytelności. Jest to jedyny środek przewidziany w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przekazanie przez dłużnika zajętej wierzytelności kwoty pieniężnej, dochodzonej w postępowaniu egzekucyjnym, jednoznacznie potwierdziło uznanie przez dłużnika zajętej wierzytelności przez organ egzekucyjny. Dla skuteczności uznania roszczenia nie jest bowiem wymagana żadna szczególna forma. Uznanie może być dorozumiane, np. na skutek częściowego wykonania zobowiązania, uiszczenia odsetek, złożenia prośby o odroczenie płatności itp.

Z art. 38 u.p.e.a. wynika, że kto, nie będąc zobowiązanym, rości sobie prawa do rzeczy lub prawa majątkowego, z którego prowadzi się egzekucję administracyjną, może wystąpić do organu egzekucyjnego - w terminie czternastu dni od dnia uzyskania wiadomości o czynności egzekucyjnej skierowanej do tej rzeczy lub tego prawa - z żądaniem ich wyłączenia spod egzekucji, przedstawiając lub powołując dowody na poparcie swego żądania (art. 38 § 1 u.p.e.a.). Tak więc w przypadku zajęcia wierzytelności, do której osoba trzecia rości sobie prawo, może ona wystąpić na podstawie art. 38 § 1 u.p.e.a. z żądaniem wyłączenia wierzytelności spod egzekucji, a uprawnienie to nie przysługuje dłużnikowi zajętej wierzytelności. Istotą regulacji art. 38 § 1 u.p.e.a. jest ochrona osób trzecich, w przypadku pomyłkowego kierowania egzekucji wobec praw majątkowych nienależących do zobowiązanego. Osobą trzecią jest każda osoba nieujęta w tytule egzekucyjnym jako zobowiązany. Skarżąca nie mogła skutecznie z treści tego przepisu wywodzić ochrony prawnej. Przepisy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie przewidują możliwości zwrotu prawidłowo wyegzekwowanej kwoty, która - jak się okazało po zakończeniu egzekucji - stanowiła nienależne przysporzenie na rzecz zobowiązanego, jednak skarżącej przysługuje także powództwo na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego z art. 189 k.p.c. - zwane powództwem o ustalenie, że uznanie przez nią roszczenia o zajęcie wierzytelności było niezgodne z prawem, ewentualnie co do ustalenia na tej podstawie istnienia rzeczywistego stosunku prawnego łączącego ją jako dłużnika zajętej wierzytelności z zobowiązanym (wyrok NSA z 23 stycznia 2018 r., II FSK 195/16). W rozpoznawanej sprawie spółka wprawdzie nie złożyła oświadczenia, o którym mowa w art. 89 § 3 pkt 1 lit.a) u.p.e.a., to fakt dokonania wpłat w maju i czerwcu 2017 r. jednoznacznie nakazuje domniemywać, że uznała wpłatę wierzytelności jako wierzytelności zobowiązanego. W wyroku z 1 marca 2016 r., I FSK 1324/14, Naczelny Sąd Administracyjny wyraził następujący pogląd: "Jeżeli z innych dowodów jednoznacznie wynika, że zajęta w trybie art. 89 u.p.e.a. wierzytelność została przez dłużnika uznana i że jest wykonalna, brak odpowiedzi dłużnika na wezwanie w trybie art. 89 § 3 u.p.e.a. bądź złożenie oświadczenia sprzecznego z wcześniejszym uznaniem nie stanowią przeszkody do stosowania przez organ egzekucyjny wobec bezpodstawnie uchylającego się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności lub jego części środków trybu, o którym mowa w art. 71b u.p.e.a." Wobec powyższego nie zasługują na uwzględnienie zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 38, art. 89 §1, §2 oraz §3 u.p.e.a. Nie zasługują na uwzględnienie również zarzuty naruszenia art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 18 u.p.e.a. oraz art. 7, art. 77 §1 w zw. z art. 80 k.p.a. Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w art. 1a pkt 3 definiuje pojęcia dłużnika zajętej wierzytelności, przez którego rozumie dłużnika zobowiązanego, jak również bank, pracodawcę, podmiot prowadzący działalność maklerską, trasata oraz inne podmioty realizujące na wezwanie organu egzekucyjnego zajęcie wierzytelności lub innego prawa majątkowego zobowiązanego. W świetle tego przepisu aby możliwe było uznanie danego podmiotu, jako dłużnika zajętej wierzytelności nie jest wystarczające spełnienie jedynie przesłanki formalnej, czyli faktyczne realizowanie przez ten podmiot wezwania organu egzekucyjnego, lecz konieczne jest także, aby zobowiązanemu przysługiwała wobec niego określona wierzytelność lub prawo majątkowe, które mogłyby być przedmiotem zajęcia dokonanego przez organ egzekucyjny i w dalszej konsekwencji przeprowadzenia z nich egzekucji w ramach postępowania egzekucyjnego w administracji. Jednakże to, czy zobowiązanemu w istocie przysługiwała wobec dłużnika zajętej wierzytelności określona wierzytelność lub inne prawo majątkowe, nie podlega badaniu w postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Nie można zatem twierdzić, że organ egzekucyjny nie ustalił prawidłowo stanu faktycznego sprawy, skoro Skarżąca przyznaje, że działała pod wpływem błędu i uznała zajętą wierzytelność zobowiązanego (art. 89 §3 pkt 1 lit. a) u.p.e.a.). Z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności wezwania, w trybie i o treści określonej w art. 89 § 1 u.p.e.a., następuje dokonanie zajęcia wierzytelności.

Sąd pierwszej instancji prawidłowo również przyjął, że w rozpatrywanej sprawie organy powinny odmówić wszczęcia postępowania na podstawie art. 61a §1 k.p.a. Zgodnie z art. 61a § 1 k.p.a. gdy żądanie, o którym mowa w art. 61, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Przepis ten ma odpowiednie zastosowanie w rozpoznawanej sprawie na mocy odesłania zawartego w art. 18 u.p.e.a. Na skutek odmowy wszczęcia postępowania, organ nie prowadzi postępowania i nie rozstrzyga sprawy, co do jej istoty. W postanowieniu wydanym w trybie art. 61a § 1 k.p.a. organ nie może formułować wniosków i ocen dotyczących meritum żądania. Instytucja odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego kończy się bowiem aktem formalnym, a nie merytorycznym (por. wyrok NSA z dnia 18 grudnia 2015 r. sygn. akt II OSK 999/14). Sąd badając legalność podjętego przez organ rozstrzygnięcia ocenia jedynie, czy zaistniała przesłanka do odmowy wszczęcia postępowania w sprawie. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji słusznie ocenił, że wniosek strony nie mógł być załatwiony merytorycznie, a wydane rozstrzygnięcia mają charakter formalny.

Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 §2 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.