II CZ 927/26

Sygn. akt: II Cz 927/26
POSTANOWIENIE
Dnia 31 sierpnia 2026 r.
Sąd Okręgowy w Krakowie II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:
Przewodniczący: Sędzia Dagmara Pawelczyk - Woicka
Renata Mleczko
Marzena Lewicka
po rozpoznaniu 31 sierpnia 2026 roku w Krakowie na posiedzeniu niejawnym w Krakowie
sprawy ze skargi Gminy Miejskiej H.
o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 16 grudnia 2020 roku, sygnatura akt II Ca 1457/20 w sprawie z wniosku (...) Spółki Akcyjnej w H. przy uczestnictwie Gminy Miejskiej H. o zasiedzenie służebności
na skutek zażalenia Gminy Miejskiej H. na postanowienie Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 12 maja 2026 roku, sygnatura akt II Ca 612/26
postanawia:
na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., przekazać Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:
Czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego o charakterze zakresowym, stwierdzający niezgodność z Konstytucją RP określonego rozumienia przepisu ustawy, stanowi podstawę do wznowienia postępowania na podstawie art. 401 1 k.p.c. w sprawie, w której sąd zastosował właśnie to rozumienie, oraz czy taki wyrok wchodzi w życie w rozumieniu art. 190 ust. 3 Konstytucji RP i art. 407 § 2 k.p.c. już z chwilą publicznego ogłoszenia na sali rozpraw Trybunału Konstytucyjnego, czy dopiero z chwilą jego publikacji w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej?
Renata Mleczko Dagmara Pawełczyk - Woicka Marzena Lewicka
UZASADNIENIE
W toku rozpoznawania zażalenia Gminy Miejskiej H. na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania ujawniło się zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, którego rozstrzygnięcie jest niezbędne dla prawidłowego rozpoznania sprawy. Zagadnienie to dotyczy zarówno momentu wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, jak i charakteru wyroku zakresowego jako podstawy wznowienia postępowania.
I. Przedmiot zagadnienia
Przedmiotem zagadnienia prawnego jest dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 16 grudnia 2020 r., sygn. akt II Ca 1457/20, wniesionej na podstawie art. 401 1 k.p.c. w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r., sygn. akt P 10/16. Wyrok ten ma charakter zakresowy i stwierdza, że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305 1 -305 4 k.c., są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji RP.
Sąd Okręgowy w zaskarżonym postanowieniu uznał skargę za niedopuszczalną, przyjmując, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wszedł jeszcze w życie z uwagi na brak jego publikacji w Dzienniku Ustaw. W konsekwencji postanowieniem z dnia 12 maja 2026 r. (sygn. akt II Ca 612/26) odrzucił skargę Gminy Miejskiej H. o wznowienie postępowania.
Podstawą odrzucenia było wyłącznie ustalenie, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r., sygn. akt P 10/16, nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw. Sąd Okręgowy przyjął, że:
- zgodnie z art. 407 § 2 k.p.c. termin do wniesienia skargi o wznowienie biegnie od dnia wejścia orzeczenia TK w życie,
- art. 190 ust. 3 Konstytucji RP wiąże wejście w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z ogłoszeniem,
- „ogłoszenie” w rozumieniu tego przepisu oznacza publikację w organie urzędowym (Dzienniku Ustaw),
- wobec braku publikacji wyrok nie wszedł w życie, termin z art. 407 § 2 k.p.c. nie rozpoczął biegu, a skarga nie znajduje oparcia w ustawowej podstawie (art. 410 § 1 k.p.c.).
Sąd Okręgowy nie badał charakteru wyroku P 10/16 jako wyroku zakresowego i nie uczynił z tego samodzielnej podstawy odrzucenia skargi. Rozstrzygnięcie oparto wyłącznie na braku formalnego wejścia wyroku w życie wskutek nieopublikowania.
Niemniej jednak w sprawie ujawniają się dwa powiązane ze sobą zagadnienia prawne, których rozstrzygnięcie jest niezbędne dla prawidłowej oceny dopuszczalności skargi.
II. Zagadnienie momentu wejścia w życie orzeczenia TK
Na gruncie art. 190 Konstytucji RP należy precyzyjnie rozróżnić trzy pojęcia: publiczne ogłoszenie na sali rozpraw, publikacja w organie urzędowym oraz wejście w życie orzeczenia.
W orzecznictwie ujawniła się istotna rozbieżność co do wykładni art. 190 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 407 § 2 k.p.c. Jedna linia orzecznicza przyjmuje, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie dopiero z chwilą jego ogłoszenia w Dzienniku Ustaw. Stanowisko to znalazło wyraz m.in. w:
- postanowieniu Sądu Okręgowego we Włocławku z dnia 15 grudnia 2025 r., sygn. akt IV U 295/25 (Sąd uznał, że brak publikacji wyroku TK uniemożliwia wznowienie postępowania na podstawie art. 401 1 k.p.c., ponieważ termin z art. 407 § 2 k.p.c. biegnie od wejścia orzeczenia w życie, co następuje z ogłoszeniem w Dzienniku Ustaw);
- wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 13 marca 2025 r., sygn. akt XIV U 11/25 (Sąd Okręgowy w Warszawie, XIV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych) - pełny tekst z uzasadnieniem dostępny pod adresem: https://orzeczenia.ms.gov.pl/content/$N/154505000004218_XIV U 000011 2025 U z 2025-03-28_001
(w uzasadnieniu organ rentowy i sąd odwoławczy odwoływali się do braku publikacji wyroku TK jako przeszkody do wznowienia/przeliczenia świadczenia).
Pogląd ten podzielił również Sąd Okręgowy w Krakowie w zaskarżonym postanowieniu.
Odmienne stanowisko prezentuje linia orzecznicza, zgodnie z którą orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wywołuje skutki prawne już z chwilą publicznego ogłoszenia sentencji na sali rozpraw. W uchwale Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2016 r. przyjęto, że nieopublikowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego uchyla domniemanie zgodności z Konstytucją kontrolowanego przepisu z chwilą jego ogłoszenia przez Trybunał. Stanowisko to zostało potwierdzone m.in. w:
- wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 28 maja 2026 r., sygn. akt II SA/Bk 69/26 (WSA stwierdził, że fakt nieopublikowania orzeczenia TK nie może pozbawić jednostki prawa do wzruszenia prawomocnego rozstrzygnięcia)
- orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2026 r. (dopuszczających wznowienie mimo braku publikacji).
Analogiczne zagadnienie zostało przedstawione Sądowi Najwyższemu przez Sąd Apelacyjny w Krakowie i zarejestrowane jako III CZP 32/25. Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 17 lutego 2026 r. odmówił podjęcia uchwały z przyczyn formalnych. Stanowisko o skutkach publicznego ogłoszenia wynika również z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, w szczególności z wyroku z dnia 11 maja 2007 r., sygn. akt K 2/07, oraz z wyroku z dnia 23 września 2025 r., sygn. akt P 3/25 (w którym uznano za niekonstytucyjną wykładnię uzależniającą skutki wyroku TK od publikacji w Dzienniku Ustaw).
I. Charakter wyroku zakresowego jako podstawy wznowienia
Niezależnie od kwestii publikacji, wyrok P 10/16 ma charakter zakresowy: stwierdza niekonstytucyjność art. 292 w zw. z art. 285 § 1 i 2 k.c. jedynie w określonym rozumieniu. Powstaje zatem pytanie, czy taki wyrok stanowi podstawę wznowienia postępowania w sprawie, w której sąd zastosował właśnie to zakwestionowane rozumienie przepisu.
Stanowisko restrykcyjne (dominujące w orzecznictwie Sądu Najwyższego i części sądów powszechnych) opiera się na uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2009 r., sygn. akt III PZP 2/09 (mającej moc zasady prawnej): orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stwierdzające w sentencji niezgodność z Konstytucją określonej wykładni aktu normatywnego, które nie powoduje utraty mocy obowiązującej przepisu, nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania przewidzianej w art. 401 1 k.p.c.
Praktyka ta była systematycznie stosowana przez sądy apelacyjne i okręgowe, które na etapie formalnym (art. 410 k.p.c.) odrzucały skargi oparte na wyrokach zakresowych/interpretacyjnych, powołując się na uchwałę III PZP 2/09 (przykłady z lat 2017- 2018 i późniejszych, w tym sprawy leżące u podstaw skargi konstytucyjnej SK 17/18).
Stanowisko odmienne znalazło wyraz w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 grudnia 2025 r., sygn. akt SK 17/18. Trybunał orzekł, że art. 401 1 k.p.c. w zakresie, w jakim nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania w przypadku wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku orzekającego o niezgodności z Konstytucją określonego znaczenia aktu normatywnego, jest niezgodny z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP.
W orzecznictwie sądów powszechnych występuje zatem utrzymująca się rozbieżność: część składów automatycznie odrzuca skargi oparte na wyrokach zakresowych (z powołaniem na III PZP 2/09), podczas gdy inne (zwłaszcza po wyroku SK 17/18) dopuszczają je do merytorycznego rozpoznania, gdy wyrok TK eliminuje konkretny sposób zastosowania przepisu, który legł u podstaw prawomocnego orzeczenia.
II. Wnioski
Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego ma charakter przesądzający dla wyniku niniejszej sprawy. Od wykładni art. 190 ust. 3 Konstytucji RP i art. 407 § 2 k.p.c. zależy, czy termin do wniesienia skargi o wznowienie w ogóle zaczął biec. Od oceny skutków wyroku zakresowego zależy natomiast, czy skarga oparta na wyroku P 10/16 znajduje ustawową podstawę w rozumieniu art. 401 1 k.p.c.
Utrzymująca się rozbieżność orzecznictwa uniemożliwia jednolite stosowanie prawa i prowadzi do odmiennego traktowania stron w tożsamych sytuacjach procesowych. W tych warunkach Sąd Okręgowy uznał za konieczne przedstawienie zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu.
Z powyższych względów, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd Okręgowy postanowił przekazać Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne jak w sentencji.
Renata Mleczko Dagmara Pawełczyk-Woicka Marzena Lewicka