II CZ 706/26

Sygn. akt II Cz 706/26
POSTANOWIENIE
Dnia 26 sierpnia 2026 roku
Sąd Okręgowy w Kielcach II Wydział Cywilny Odwoławczy w następującym składzie :
Przewodniczący: Sędzia Sądu Okręgowego Mariusz Broda
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 sierpnia 2026 roku w C.
sprawy z wniosku U. I. (1)
z udziałem E. U.
o ustalenie kontaktów z małoletnim
z wniosku E. U.
o ustalenie miejsca pobytu małoletniego, o ustalenie kontaktów z małoletnim,
o ograniczenie władzy rodzicielskiej oraz
z wniosku R. I. i H. I.
o ustalenie kontaktów z małoletnim
na skutek zażalenia E. U.
na postanowienie Sądu Rejonowego w Skarżysku - Kamiennej z dnia 30 kwietnia 2026 roku sygn. akt III Nsm 222/25
postanawia:
1. uchylić zaskarżone postanowienie w jego punkcie 2 (drugim) i przekazać wniosek E. U. o udzielenie zabezpieczenia poprzez zezwolenie na wyrobienie paszportu małoletniego U. I. (2) – Sądowi Rejonowemu w Skarżysku-Kamiennej do ponownego rozpoznania;
2. oddalić zażalenie w pozostałej części.
SSO Mariusz Broda
Sygn. akt II Cz 706/26
Uzasadnienie punktu 1 (pierwszego) postanowienia
Postanowieniem z dnia 30.04.2026 r., w jego pkt 2, Sąd Rejonowy w Skarżysku–Kamiennej oddalił wniosek E. U. o udzielenie zabezpieczenia w postaci zezwolenia na wyrobienie paszportu małoletniemu synowi G. I., które zastępowałoby zgodę ojca. Z pisemnego uzasadnienia postanowienia, w tej części, wynika, że w ocenie Sądu pierwszej instancji wniosek o udzielenia zabezpieczenia podlegał oddaleniu tylko dlatego, że został złożony w postępowaniu o ograniczenie władzy rodzicielskiej i ustalenie kontaktów, a nie w sprawie „o wydanie paszportu”, które dotychczas nie zostało zainicjowane (k.612).
Postanowienie, m.in. w zakresie wyżej wskazanego jego pkt 2, zaskarżyła E. U., zarzucając naruszenie prawa procesowego – w sposób opisany w treści zarzutów (k.615-617). Wobec tego skarżąca wniosła o: zmianę zaskarżonego (w pkt 2) postanowienia, poprzez udzielenie zabezpieczenia i zezwolenie E. U. na wyrobienie paszportu małoletniemu synowi G. I., zastępującego tym samym zgodę ojca; zasądzenie od U. I. (1) na rzecz E. U. kosztów postępowania zażaleniowego.
U. I. (1), w odpowiedzi na zażalenie wniósł o jego oddalenie zażalenia i zasądzenie od E. E. na rzecz U. E. kosztów postępowania zażaleniowego.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Zażalenie, o ile doprowadziło do uchylenia zaskarżonego postanowienia w jego pkt 2 i przekazania wniosku o udzielenie zabezpieczenia Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, to w takim wymiarze okazało się zasadne.
Stosownie do art. 741 § 3 k.p.c. sąd odwoławczy może uchylić zaskarżone postanowienie w przedmiocie wniosku o udzielenie zabezpieczenia, tylko gdy zachodzi nieważność postępowania. Chodzi oczywiście o rodzaj rozstrzygnięcia – w rozumieniu art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 379 k.p.c. w zw. z art. 397 § 3 k.p.c. Przepis ten niewątpliwie służy właściwie pojmowanemu przyśpieszeniu rozpoznania wniosku o udzielenie zabezpieczenia, nawet w sytuacji, w której w postępowaniu zażaleniowym zaszła konieczność zmodyfikowania dokonanej przez sąd pierwszej instancji oceny przesłanek zabezpieczenia, a nawet doszło do nierozpoznania istoty sprawy. Przy czym zasadniczego znaczenia nabiera to, czy sąd pierwszej instancji w ogóle dokonał jakiejkolwiek oceny przesłanek udzielenia zabezpieczenia, czy też zupełnie tego zaniechał i to w najbardziej elementarnym wymiarze, oddalając wniosek, nie z uwagi na brak przesłanek udzielenia zabezpieczenia, a zupełnie z innej przyczyny – nieznanej przepisom kodeksu postępowania cywilnego. Będzie to oczywiście skrajna postać nierozpoznania istoty sprawy, która przy braku stanu nieważności postępowania, co do zasady musiałaby się „spotkać” z tym wyżej wskazanym zakazem dla sądu odwoławczego, wynikającym z art. 741 § 3 k.p.c. W konsekwencji tego uniemożliwienie sądowi odwoławczemu uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji prowadziłoby do konieczności wydania w postępowaniu zażaleniowym orzeczenia reformatoryjnego. Problem polega jednak na tym, że sąd odwoławczy musiałby nie tyle „uzupełnić” i „zmodyfikować” rozpoznanie wniosku o udzielenie zabezpieczenia przez sąd pierwszej instancji, a w rzeczywistości rozpoznać ten wniosek, tj. zbadać jego faktyczne i prawne przesłanki po raz pierwszy i jedyny w postępowaniu zażaleniowym. Ten stan oznaczałby „zredukowanie” dwuinstancyjnego postępowania do jednej instancji, prowadząc w sposób oczywisty do naruszenia konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności postępowania. Analogiczna sytuacja ma miejsce, gdy z uwagi na istotną wadliwość uzasadnienia postanowienie sądu pierwszej instancji nie nadaje się do oceny merytorycznej w ramach kontroli instancyjnej. Ten kierunek rozumowania. co do niekonstytucyjności takiego „rozwiązania”, znajduje trafne potwierdzenie także w literaturze przedmiotu (p. m.in. O.M. Piaskowska – Komentarz do art. 741 k.p.c. – Syst. inf. pr. LEX).
Przepis art. 176 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne, a zgodnie z art. 78 Konstytucji RP każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji.
Stosownie do art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji RP - Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej (ust. 1), a przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (ust. 2).
W najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że każdy sąd jest obowiązany do oceny konstytucyjności przepisu ustawy w ramach ustalania stanu prawnego relewantnego dla rozstrzygnięcia indywidualnej sprawy. Podkreśla się, że odmowa zastosowania przepisu ustawy uznanego przez sąd za niekonstytucyjny nie narusza kompetencji Trybunału Konstytucyjnego, a nawet nie pozostaje z nimi w bezpośrednim związku. Jak stwierdził Sąd Najwyższy, „uznanie, że sądy powszechne nie są uprawnione do badania zgodności ustaw z Konstytucją, a w konsekwencji do zajmowania stanowiska w kwestii ich zgodności, jak też niezgodności z ustawą zasadniczą, jest wyraźnie sprzeczne z art. 8 ust. 2 Konstytucji” (SN – III USK 462/21; odmiennie, choć błędnie, zob. SN – IV CO 55/20). Również w najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że w razie sprzeczności między przepisami Konstytucji i ustawy sąd powinien „stosować akt wyższej rangi, czyli Konstytucję RP. Stanowi ona w art. 8 ust. 1, że Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. Dopuszczalna jest zatem odmowa stosowania przez sąd przepisu ustawy, który jest sprzeczny z Konstytucją” (NSA – II FSK 2870/17). (p. także P. Tuleja – Komentarz do art. 8 Konstytucji RP – Syst. inf. pr. Lex).
Wobec powyższego Sąd Okręgowy po pierwsze, był nie tylko uprawniony, ale i obowiązany do zbadania konstytucyjności przepisu art. 741 § 3 k.p.c. Po drugie, Sąd Okręgowy, badając ową konstytucyjność, doszedł do wniosku, że przepis art. 741 § 3 k.p.c. jest niezgodny z art. 176 ust. 1, art. 78 – Konstytucji RP, w takim zakresie w jakim wyłącza prawo strony do rozpoznania wniosku o udzielenie zabezpieczenia w dwuinstancyjnym postępowaniu sądowym, ograniczając rozpoznanie tego wniosku w istocie do jednej instancji, tj. w rzeczywistości tylko przed sądem odwoławczym, który miałby po raz pierwszy i jedyny zbadać wszystkie przesłanki faktyczne i prawne wniosku o udzielenie zabezpieczenia, czego w najbardziej elementarnym wymiarze nie uczynił Sąd pierwszej instancji. Taki wniosek był oczywisty, w świetle już poczynionych wyżej uwag. Z tych względów Sąd Okręgowy, w wyniku dokonania tzw. rozproszonej kontroli konstytucyjnej – w rozumieniu art. 8 Konstytucji RP, odmówił stosowania przepisu art. 741 § 3 k.p.c. w tej konkretnej sprawie, co eliminowało przeszkodę do zastosowania art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 397 § 3 k.p.c.
Niezależenie od powyższego zauważyć należy, że trafnym było spostrzeżenie Sądu pierwszej instancji, co do tego, że wniosek o udzielenia zabezpieczenia poprzez wyrażenie zastępczej zgody ojca – na wyrobienie paszportu dla małoletniego dziecka, nie pozostawał w związku z żądaniami wniosków, będących przedmiotem niniejszego postępowania „głównego” – w takim zakresie by przedmiotem udzielenia zabezpieczenia było jedno z roszczeń wpisujących się w żądania wniosku. Innymi słowy, treść tego wniosku o udzielenie zabezpieczenia nie łączyła go ani z żądaniem ograniczenia władzy rodzicielskiej, ani tym bardziej – z żądaniami ustalenia kontaktów, czy miejsca pobytu małoletniego. Taki wniosek o udzielenie zabezpieczenia w istocie oznaczał udzielenie zabezpieczenia w sprawie o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie w życiu dziecka (art. 97 § 2 k.r.o.). Skoro ta dotychczas nie została wszczęta, to wniosek o udzielenie zabezpieczenia (o jakim mowa), wobec złożenia go w tym postepowaniu, podlegał wyłączeniu do odrębnego postępowania – jako wniosek o udzielenie zabezpieczenia przez zainicjowaniem postępowania „głównego”, a więc tego, którego przedmiotem byłoby roszczenie (żądanie) rozstrzygnięcia o tego rodzaju istotnej sprawie w życiu dziecka, w braku odpowiedniego porozumienia rodziców w tym zakresie, którym co istotne przysługuje przecież władza rodzicielska w stosunku do tego dziecka. Tym samym złożenie wniosku o udzielenia zabezpieczenia w tym – już toczącym się przed Sądem Rejonowym postępowaniu, nie mogło stanowić przesłanki do jego nieuwzględnienia, którą – jako z reszta jedyną – nieprawidłowo wskazał Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, tym samym w istocie nie rozpoznając tego wniosku.
W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z 397 § 3 k.p.c. w zw. z art. 176 ust. 1, art. 78, art. 8 – Konstytucji RP orzekł jak w pkt 1 sentencji postanowienia.
SSO Mariusz Broda
Zarządzenie: odpisy postanowienia doręczyć:
- pełnomocnikowi E. U. - adw. P. Kraśniej,
- M. Dobrosielskiej, działającej także jako pełnomocnik U. I. i H. I., z pouczeniem o niezaskarżalności.
26.08.2026 r.