II CSKP 633/22
POSTANOWIENIE
12 grudnia 2025 r.
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Bohdan Bieniek
SSN Marta Romańska
na posiedzeniu niejawnym 12 grudnia 2025 r. w Warszawie
na skutek skargi kasacyjnej Skarbu Państwa - Ministra […]
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 15 lipca 2019 r., I ACa 293/18,
w sprawie z powództwa M.H.
przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi […]
o zapłatę,
1. stwierdza, że w związku z upływem okresu, na który
wyznaczono SSN Bohdana Bieńka do orzekania w Izbie Cywilnej
Sądu Najwyższego bez jego zgody, skład Sądu Najwyższego
wyznaczony
do
rozpoznania
niniejszej
sprawy
nie
jest
prawidłowy z uwagi na niezgodność art. 35 § 3 ustawy z dnia 8
grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. z 2024 r. poz. 622)
– w zakresie wyznaczenia sędziego do orzekania w innej izbie
bez jego zgody – z art. 178 ust. 1 w związku z art. 180 ust. 2 oraz
art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, a także art. 45 ust. 1
w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1
Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej
następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem
nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.);
II CSKP 633/22
2
2. przedstawia akta sprawy Prezesowi Sądu Najwyższego
kierującemu pracą Izby Cywilnej Sądu Najwyższego celem
wystąpienia
do
Pierwszego
Prezesa
Sądu
Najwyższego
z wnioskiem o wyznaczenie SSN Bohdana Bieńka do rozpoznania
sprawy II CSKP 633/22 za jego zgodą.
Bohdan Bieniek Paweł Grzegorczyk Marta Romańska
(K.G.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2017 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził
od pozwanego Skarbu Państwa – Ministra […] na rzecz powoda A.D. kwotę 29 095
zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 18 grudnia 2017 r. do dnia
zapłaty (pkt I), w pozostałym zakresie oddalił powództwo w stosunku do
pozwanego Skarbu Państwa – Ministra […] (pkt II), oddalił w całości powództwo i
powództwo ewentualne w stosunku do pozwanego K. w Ł. (pkt III) i rozstrzygnął
o kosztach procesu (pkt IV).
Wyrokiem z dnia 15 lipca 2019 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek
apelacji powoda i pozwanego Skarbu Państwa – […] uchylił zaskarżony wyrok:
częściowo w punkcie drugim co do żądania zapłaty odszkodowania dotyczącego
działki ewidencyjnej numer […] z obrębu […] (część) położonej w S. gmina B. oraz
co do żądania zapłaty odszkodowania w związku z pogorszeniem stanu zespołu
dworskiego zlokalizowanego na działce ewidencyjnej numer […]1 obręb […]
położonej w S. gmina B., częściowo w punkcie czwartym co do rozliczenia kosztów
procesu pomiędzy powodem i pozwanym Skarbem Państwa - Ministrem […] i
przekazał sprawę w powyżej opisanym zakresie Sądowi Okręgowemu w
Warszawie
do
ponownego
rozpoznania,
pozostawiając
temu
Sądowi
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt I lit. a i b), zmienił
II CSKP 633/22
3
zaskarżony wyrok częściowo w punkcie drugim w ten sposób, że zasądził od
pozwanego Skarbu Państwa – Ministra […] na rzecz powoda dalszą kwotę 21 833
zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 18 grudnia 2017 r. do dnia
zapłaty (pkt II), oddalił apelację powoda w pozostałym zakresie (pkt III), oddalił
apelację pozwanego (pkt IV) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania
apelacyjnego (pkt V).
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego złożył pozwany Skarb
Państwa – Minister […], zaskarżając orzeczenie w części, tj. co do pkt II i IV,
zarzucając naruszenie art. 5 § 1-3 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o
gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (jedn. tekst: Dz. U.
z 2022 poz. 2239) oraz art. 361 § 1 i 2 k.c.
Postanowieniem z dnia 4 września 2020 r. Sąd Najwyższy zawiesił
postępowanie kasacyjne (art. 174 § 1 pkt 1 w związku z art. 39821 i art. 391 § 1
k.p.c.) i podjął postępowanie z udziałem M.H. po stronie powodowej, jako następcy
prawnego zmarłego A.D..
Zarządzeniem z dnia 24 marca 2023 r. wyznaczono skład orzekający:
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący, sprawozdawca), SSN Bohdan Bieniek,
SSN Krzysztof Rączka.
Postanowieniem z dnia 7 czerwca 2023 r. Sąd Najwyższy zawiesił
postępowanie kasacyjne do czasu rozstrzygnięcia przez Trybunał Sprawiedliwości
Unii Europejskiej pytań prejudycjalnych przedstawionych w sprawach II CSKP
496/22, II CSKP 501/22 i II CSKP 1588/22 (art. 177 § 1 pkt 31 per analogiam
w związku z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.).
Zarządzeniem z dnia 9 października 2025 r. zmieniono skład orzekający
przez wyznaczenie w miejsce SSN Krzysztofa Rączki, który przeszedł w stan
spoczynku, SSN Marty Romańskiej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 180 § 1 k.p.c. sąd podejmuje postępowanie z urzędu,
gdy ustanie przyczyna jego zawieszenia. W okolicznościach sprawy, w związku
II CSKP 633/22
4
z wydaniem przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyroku z dnia
1 sierpnia 2025 r., C-422/23, C-455/23, C-459/23, C-486/23, C-493/23, Daka,
ECLI:EU:C:2025:592, przyczyna zawieszenia postępowania kasacyjnego ustała.
Przed podjęciem zawieszonego postępowania należało jednak z urzędu
zweryfikować zgodność z przepisami prawa (art. 379 pkt 4 w związku z art. 391 § 1
i art. 39821 k.p.c.; por. odpowiednio uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 17 lipca 2013 r., III CZP 46/13, OSNC 2013, nr 12, poz. 35)
składu orzekającego Sądu Najwyższego wyznaczonego do rozpoznania niniejszej
sprawy. Ocena ta – w okolicznościach sprawy – prowadziła do konkluzji, że skład
orzekający Sądu Najwyższego okazał się sprzeczny z przepisami prawa
ze względu na uczestnictwo w nim SSN Bohdana Bieńka, co – z uwagi
na konieczność zapobiegnięciu nieważności postępowania – stanowiło procesową
przeszkodę w podjęciu postępowania i merytorycznym rozpoznaniu w tym składzie
skargi kasacyjnej, a w konsekwencji uzasadniało rozstrzygnięcie, jak w sentencji.
Nakaz ustanowienia sądu na podstawie ustawy (art. 6 ust. 1 Konwencji
o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie, dnia
4 listopada 1950 r., Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284, dalej – „EKPCz”, a także
art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii
Europejskiej, dalej – „Karta”) odnosi się nie tylko do podstawy prawnej
funkcjonowania sądu jako organu władzy publicznej, lecz także konkretnego składu
orzekającego. Wymaga to uwzględnienia wszystkich przepisów prawa krajowego,
które mogą rzutować na to, że uczestnictwo w składzie orzekającym konkretnych
sędziów jest nieprawidłowe, w tym przepisów o randze konstytucyjnej i przepisów
traktatowych stanowiących część krajowego porządku prawnego (por. wyroki
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 26 marca 2020 r.,
Simpson/Rada i HG/Komisja, C-542/18 RX-II i C-543/18 RXII, ECLI:EU:C:2020:232,
z dnia 6 października 2021 r., C-487/19, W.Ż, ECLI:EU:C:2021:798, z dnia
29 marca 2022 r., C-132/20, Getin Noble Bank S.A., ECLI:EU:C:2022:235).
Dotyczy to również przepisów regulujących przydział spraw i kształtowanie składów
orzekających w konkretnych sprawach (por. np. postanowienia Europejskiego
Trybunału Praw Człowieka z dnia 4 maja 2000 r., 31657/96, Buscarini, wyrok
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 4 czerwca 2003 r., nr 63486/00,
II CSKP 633/22
5
Posokhov, wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 14 listopada
2024 r., C-197/23, S., ECLI:EU:C:2024:956).
W taki sam sposób trzeba postrzegać wymagania wynikające z art. 45 ust.
1 Konstytucji RP. Właściwym sądem w rozumieniu tego przepisu jest bowiem tylko
sąd orzekający we „właściwym”, scil. prawidłowo obsadzonym składzie.
Koresponduje to z dążeniem artykułowanym w pracach nad projektem Konstytucji
RP, aby poziom gwarancji przewidziany w tej mierze w przyszłej konstytucji nie był
niższy niż w ratyfikowanych przez Polskę umowach międzynarodowych (por.
Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego nr XV, s. 77, nr XXXVII,
s. 98 i nr XXXIX, s. 48 i n.; w orzecznictwie np. postanowienie Sądu Najwyższego
z dnia 21 stycznia 2022 r., III CO 6/22). Wyrazem tych gwarancji na poziomie
ustawy zwykłej w sprawach rozpoznawanych zgodnie z przepisami kodeksu
postępowania cywilnego jest art. 379 pkt 4 k.p.c., uzależniający rozpoznanie
sprawy w ważnym postępowaniu m.in. od tego, czy skład sądu został
ukształtowany zgodnie z prawem. Dotyczy to nie tylko takich wymagań stricte
procesowych, jak np. zachowanie gwarantowanego ustawą składu kolegialnego,
lecz także wymagań ustrojowych, jak prawidłowość wyznaczenia konkretnego
składu orzekającego z uwagi na status jego członków, a nawet powierzenia funkcji
w składzie orzekającym (por. np. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 24 maja 2012 r., III CZP 77/11, OSNC 2012, nr 11, poz. 123,
uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2019 r., III UZP 10/19, OSNP 2020,
nr 6, poz. 58, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2010 r., IV CSK 193/10,
OSNC 2011, nr 7-8, poz. 90 i postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia
1979 r., IV CR 435/79, z dnia 13 września 1995 r., II CRN 72/95 i z dnia 14 lipca
2000 r., II UKN 366/00, OSNAPiUS 2002, nr 3, poz. 81).
Sąd Najwyższy dostrzegł w tym kontekście, że zarządzeniem nr 25/2023
z dnia 15 lutego 2023 r. SSN Bohdan Bieniek, piastujący stanowisko sędziowskie
w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, został wyznaczony
do orzekania w Izbie Cywilnej Sądu Najwyższego na czas określony od dnia
1 kwietnia 2023 r. do dnia 30 czerwca 2023 r. na podstawie art. 35 § 3 ustawy
z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r. poz.
622, dalej – „u.SN”). Przepis ten stanowi, że sędzia może być wyznaczony przez
II CSKP 633/22
6
Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do udziału w rozpoznaniu określonej
sprawy w innej izbie oraz, za zgodą sędziego, do orzekania na czas określony
w innej izbie. Wyznaczenie sędziego do orzekania w innej izbie, bez jego zgody,
może nastąpić na okres nie dłuższy niż 6 miesięcy w roku. Po upływie okresu
wyznaczenia sędziego do orzekania w innej izbie, sędzia podejmuje czynności
w sprawach przydzielonych mu w tej izbie do ich zakończenia.
Przepis art. 35 § 3 u.SN zawiera normy prawne dotyczące różnych sytuacji.
Przepis ten reguluje: 1) wyznaczenie sędziego do udziału w rozpoznaniu określonej
sprawy w innej izbie; 2) wyznaczenie sędziego do orzekania na czas określony
w innej izbie za zgodą sędziego; 3) wyznaczenie sędziego do orzekania w innej
izbie bez jego zgody na okres nie dłuższy niż 6 miesięcy w roku; 4) obowiązek
podejmowania czynności w sprawach przydzielonych sędziemu w innej izbie
do orzekania po upływie okresu wyznaczenia. Na podstawie tego przepisu sędzia
może zostać wyznaczony do orzekania w innej izbie Sądu Najwyższego
w konkretnej sprawie, jako członek składu orzekającego wspierający sędziego
sprawozdawcę albo jako sędzia sprawozdawca, albo do rozpoznania nieokreślonej
liczby spraw przydzielonych mu w okresie wyznaczenia do orzekania na czas
określony, zarówno za zgodą, jak i bez zgody. Odpowiednikiem art. 35 § 3 u.SN był
art. 28 § 4 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (jedn. tekst:
Dz. U. z 2016 r., poz. 1254, dalej – u.SN z 2002 r.”), z tym, że nie zawierał on
korelatu obecnego art. 35 § 3 zdanie trzecie u.SN.
Rozważany przepis nie określa żadnych merytorycznych przesłanek
wyznaczenia sędziego Sądu Najwyższego do orzekania w innej izbie. Wyznaczenie
sędziego Sądu Najwyższego do orzekania w innej izbie nie zostało w nim
uzależnione od powstania okoliczności, które czyniłyby taką decyzję konieczną
z punktu widzenia dobra wymiaru sprawiedliwości. Brak również reguł, na których
następować
ma
wytypowanie
konkretnego
sędziego
(sędziów)
spośród
orzekających w konkretnej izbie, który ma zostać wyznaczony do orzekania w innej
izbie, w szczególności zaś nie wskazano, że w razie konieczności wyznaczenia
do orzekania w innej izbie Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego – kierując się
zasadą minimalnej ingerencji – powinien podjąć starania, aby decyzja taka objęła
sędziów, którzy wyrażają na to zgodę.
II CSKP 633/22
7
Ustawodawca nie określił warunków, na jakich – w razie wyznaczenia
sędziego Sądu Najwyższego do orzekania w innej izbie – ma odbywać się
orzekanie w innej izbie oraz zasad wykonywania dotychczasowych obowiązków
w izbie macierzystej. Przepis art. 35 § 3 u.SN nie przewiduje ponadto konieczności
wysłuchania przed podjęciem decyzji sędziego Sądu Najwyższego, którego
wyznaczenie ma dotyczyć, co umożliwiałoby sędziemu przedstawienie argumentów
związanych z sytuacją zawodową lub osobistą, które mogłyby przemawiać
przeciwko wyznaczeniu do orzekania w innej izbie, konieczności zasięgnięcia opinii
Kolegium Sądu Najwyższego, względnie opinii Prezesów Sądu Najwyższego
kierujących pracami izb, na których pracę wyznaczenie takie będzie oddziaływać,
a nawet powinności uzasadnienia podejmowanej decyzji, mimo jej władczego
wobec sędziego charakteru. Brak jest również możliwości odwołania się od tej
decyzji przez dotkniętego nią sędziego Sądu Najwyższego. Regulacji takich
nie zawierają także inne przepisy ustawy o Sądzie Najwyższym, jak również
przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 lipca
2022 r. - Regulamin Sądu Najwyższego (jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r., poz. 806,
dalej – „Regulamin SN). Co więcej, zarówno przepisy ustawy o Sądzie Najwyższym,
jak i Regulaminu SN, nie zawierają unormowania określającego podstawę prawną
przydzielenia sędziemu spraw w innej izbie Sądu Najwyższego w okresie
wyznaczenia.
Taki kształt rozważanej regulacji czyni ją w istocie uznaniowym
instrumentem arbitralnego ingerowania w stabilność stosunku służbowego
sędziego Sądu Najwyższego ze strony Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego,
któremu powierzona została kompetencja określona w art. 35 § 3 u.SN.
Dokonując analizy tego przepisu i biorąc pod uwagę, że SSN Bohdan
Bieniek nie wyraził przed wydaniem zarządzenia nr 25/2023 zgody na orzekanie
w Izbie Cywilnej Sądu Najwyższego a organ wydający zarządzenie nie występował
o wyrażenie takiej zgody także w trakcie lub po upływie okresu wyznaczenia,
Sąd Najwyższy uznał, że art. 35 § 3 u.SN, w zakresie, w którym upoważnia
Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego - bez jakichkolwiek przesłanek i warunków
- do wyznaczenia sędziego Sądu Najwyższego do orzekania w innej izbie bez jego
zgody na czas określony oraz nakłada na sędziego obowiązek podejmowania
II CSKP 633/22
8
czynności w sprawach mu przydzielonych po upływie okresu wyznaczenia, jest
sprzeczny z art. 178 ust. 1 w związku z art. 180 ust. 2 oraz art. 2 i art. 31 ust.
3 Konstytucji RP, a także art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP
oraz art. 6 ust. 1 EKPCz.
Pierwszeństwo art. 6 ust. 1 EKPCz w razie kolizji z przepisami ustawy
i związana z nim konieczność kontroli przez sąd spójności rozwiązań ustawowych
z wzorcem konwencyjnym, a w razie negatywnego wyniku tej kontroli – pominięcia
reguły ustawowej przy rozpoznawaniu konkretnej sprawy, wynikają z art. 91 ust.
2 w związku z 89 ust. 1 i art. 241 ust. 1 Konstytucji RP. Samodzielną ocenę
konstytucyjności art. 35 § 3 u.SN Sąd Najwyższy przeprowadził, kierując się
zapatrywaniami wyrażonymi w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada
2022 r., III PZP 2/21, OSNP 2023, nr 3, poz. 25, uchwale składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22, OSNP 2023 nr 10, poz.
104, jak również wyrokiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 7 maja
2021 r., nr 4907/08, Xero-Flor i wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 18 grudnia 2025 r., C-448/23, Komisja Europejska przeciwko
Rzeczypospolitej Polskiej, ECLI:EU:C:2025:975. Sąd Najwyższy uwzględnił
również, że wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 1 sierpnia
2025 r., C-422/23, C-455/23, C-459/23, C-486/23, C-493/23, odnosił się do wpływu
zastosowania art. 35 § 3 u.SN przez SSN Małgorzatę Manowską działającą
w charakterze Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, mimo powołania
na stanowisko sędziowskie w Sądzie Najwyższym z rażącym naruszeniem prawa
krajowego, na status ukształtowanego w wyniku zarządzenia nr 25/2023 składu
Sądu Najwyższego, jako sądu spełniającego wymagania określone w art. 19 ust.
1 akapit drugi TUE oraz art. 47 Karty.
Sędziowie
Sądu
Najwyższego,
inaczej
aniżeli
sędziowie
sądów
powszechnych, są powoływani do pełnienia urzędu w postępowaniu obejmującym
stanowisko sędziowskie w konkretnej izbie Sądu Najwyższego. Stanowisko
sędziowskie na tle przepisów ustawy o Sądzie Najwyższym jest nierozłącznie
związane z konkretną izbą Sądu Najwyższego, w której stanowisko takie zostało
utworzone. Stanowiska sędziowskiego w konkretnej izbie tego Sądu dotyczy
ogłoszenie, o którym mowa w art. 35 § 1 u.SN, jak i prowadzone na jego podstawie
II CSKP 633/22
9
postępowanie poprzedzające prezydencki akt nominacji. Stosownie do tego,
zgłoszenie kandydatury następuje przez złożenie karty zgłoszenia na wolne
stanowisko w konkretnej, wskazanej w karcie zgłoszenia, izbie Sądu Najwyższego
(art. 31 § 3 i art. 35 § 1 u.SN). Wskazana w karcie zgłoszenia izba Sądu
Najwyższego,
w
której
kandydat
ma
objąć
stanowisko,
zostaje
zatem
jednoznacznie oznaczona zgodnie z wolą kandydata do pełnienia urzędu sędziego
Sądu Najwyższego już na etapie udziału w postępowaniu konkursowym
poprzedzającym akt nominacji.
Powiązanie wolnego stanowiska sędziowskiego w Sądzie Najwyższym
z konkretną izbą tego Sądu nie ma tylko porządkowego charakteru. Dokonując
wskazania izby, w której zamierza objąć stanowisko, kandydat do pełnienia urzędu
sędziego Sądu Najwyższego kieruje się swoimi kompetencjami, związanymi
z dotychczasowym doświadczeniem orzeczniczym, innego rodzaju praktyką
zawodową
lub
specjalizacją
naukową.
W
postępowaniu
konkursowym
prowadzonym przez Krajową Radę Sądownictwa kompetencje te podlegają
weryfikacji w aspekcie przyszłego orzekania przez kandydata w konkretnej,
wskazanej przezeń w karcie zgłoszenia izbie Sądu Najwyższego, nie zaś w innej
izbie tego Sądu. Jeżeli postępowanie konkursowe kończy się wnioskiem
o powołanie kandydata do pełnienia urzędu, Krajowa Rada Sądownictwa wskazuje
w uchwale podejmowanej na podstawie art. 179 Konstytucji RP stanowisko
w konkretnej izbie Sądu Najwyższego, które ma objąć kandydat, nie zaś
stanowisko w Sądzie Najwyższym w ogólności. Wskazanie izby, w której sędzia
Sądu Najwyższego ma pełnić urząd, jest tym samym elementem procesu
powołania, na który składają się dwa akty – wniosek Krajowej Rady Sądownictwa
i odpowiadający mu akt Prezydenta RP. Jasne jest przy tym, że Krajowa Rada
Sądownictwa w uchwale podejmowanej na podstawie art. 179 Konstytucji RP
nie może wystąpić do Prezydenta RP z wnioskiem o powołanie kandydata
na stanowisko sędziowskie w innej izbie Sądu Najwyższego aniżeli izba, w której
ogłoszono o wolnym stanowisku, którą kandydat wskazał w karcie zgłoszenia
i której dotyczyło postępowanie konkursowe. To zatem, w jakiej izbie kandydat
obejmie stanowisko, determinowane jest autonomicznym wyborem kandydata
II CSKP 633/22
10
i przedmiotem postępowania mającego m.in. na celu ocenę jego kompetencji
do pełnienia urzędu.
Taki kształt postępowania nominacyjnego do pełnienia urzędu sędziego
Sądu Najwyższego jest
uzasadniony specyfiką Sądu Najwyższego jako
najwyższego organu władzy sądowniczej oraz „sądu prawa”, któremu ustrojodawca
powierzył sprawowanie nadzoru i ujednolicanie orzecznictwa sądów powszechnych
(art. 183 ust. 1 Konstytucji RP) według podziału przedmiotowego. Podział taki
zakłada specjalizację w poszczególnych dziedzinach prawa sędziów orzekających
w izbach Sądu Najwyższego, których właściwość rzeczowa jest przedmiotowo
ograniczona, ponieważ w przeciwnym razie nie byłoby możliwe sprawne
i skuteczne wykonywanie zadań Sądu Najwyższego określonych w art. 183 ust.
1 Konstytucji RP oraz art. 1 pkt 1 u.SN, o czym mowa jeszcze w dalszej części
uzasadnienia.
Dostrzec przy tym trzeba, że jakkolwiek Sąd Najwyższy w ujęciu
konstytucyjnym jest jednolitym organem władzy sądowniczej, to relacja między
izbami Sądu Najwyższego jest zbliżona do tej, która istnieje między różnymi sądami.
Na czele każdej z izb Sądu Najwyższego stoi Prezes Sądu Najwyższego (art. 15 §
1 u.SN), powoływany przez Prezydenta RP, spośród kandydatów wyłonionych
przez izbę Sądu Najwyższego z grona sędziów piastujących stanowisko w izbie
(art. 15 § 2 u.SN). Prezesi Sądu Najwyższego mają status samodzielnych organu
Sądu Najwyższego (art. 11 u.SN). Koresponduje z tym utrwalona praktyka
przekazywania spraw między izbami Sądu Najwyższego na mocy postanowienia
Sądu Najwyższego w razie stwierdzenia przez skład orzekający, że sprawa należy
do właściwości innej izby Sądu Najwyższego niż izba, do której sprawa trafiła
(por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 września 2019 r.,
II CSK 612/18 i z dnia 11 listopada 2022 r., II CSKP 189/22). Postanowienie takie
zapada de lege lata przy zastosowaniu art. 200 § 14 k.p.c. per analogiam i jest
wiążące dla organów Sądu Najwyższego, eliminując przewidziany w art. 28 u. SN
model postępowania przewidziany na wypadek sporu kompetencyjnego między
Prezesami Sądu Najwyższego co do właściwości izb Sądu Najwyższego
do załatwienia danej sprawy.
II CSKP 633/22
11
Taki kształt postępowania poprzedzającego akt nominacji przesądza o tym,
że miejsce służbowe sędziego Sądu Najwyższego – odmiennie niż sędziego sądu
powszechnego - jest ściśle związane nie tylko z sądem konkretnego szczebla i jego
siedzibą, scil. Sądem Najwyższym, lecz także z izbą tego Sądu, w której sędzia
obejmuje stanowisko. Specyfikę tę na poziomie ustawy uwypukla art. 35 § 2 u.SN,
który wskazuje, że przeniesienie sędziego Sądu Najwyższego do innej izby, wbrew
jego woli, jest niedopuszczalne.
W konsekwencji, określone w art. 180 Konstytucji RP gwarancje stabilności
urzędu sędziowskiego w przypadku sędziów Sądu Najwyższego orzekających
w poszczególnych izbach tego Sądu należy odnosić nie tylko do pełnienia urzędu
sędziowskiego w Sądzie Najwyższym w ogólności, co oczywiste, lecz także do tego
aspektu pełnienia urzędu, jaki dotyczy piastowania stanowiska sędziowskiego
w konkretnej izbie tego Sądu, objętego zgodnie z wynikiem postępowania
konkursowego, zamykającą to postępowanie uchwałą Krajowej Rady Sądownictwa
i odpowiadającym jej prezydenckim aktem nominacji. Dotyczy to także wyrażonego
w art. 180 ust. 2 Konstytucji RP zakazu przeniesienia wbrew woli sędziego na inne
stanowisko, stanowiącego jeden z zasadniczych elementów systemu gwarancji
niezawisłości sędziowskiej. Zakaz ten dotyczy nie tylko trwałej przymusowej zmiany
miejsca służbowego sędziego (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia
15 stycznia 2009 r., K 45/07, OTK-A 2009, nr 1, poz. 3), co wiąże się
z traktowaniem w piśmiennictwie wyznaczenia sędziego Sądu Najwyższego
do czasowego orzekania w innej izbie jako przeniesienia w szerokim rozumieniu
tego słowa (por. M. J. Zieliński, Niezależność władzy sądowniczej a model
stosunku służbowego sędziego, Warszawa 2024, s. 484). Dlatego art. 35 § 3 u.SN
w zakresie, w jakim zezwala na arbitralne wyznaczenie sędziego do orzekania
na czas określony w innej izbie Sądu Najwyższego bez jego zgody, a nawet w razie
jego wyraźnego sprzeciwu, należy uznać za prowadzący do naruszenia zasady
nieprzenoszalności sędziów w aspekcie, w jakim zasada ta zabezpiecza stabilność
urzędu w zakresie piastowanego stanowiska (art. 180 ust. 2 Konstytucji RP),
a także zasady niezawisłości sędziów (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP) i godności
urzędu w zakresie warunków pracy (art. 178 ust. 2 Konstytucji RP).
II CSKP 633/22
12
Wyznaczenie, o którym mowa, ingeruje w stosunek służbowy sędziego Sądu
Najwyższego ukształtowany z mocy uchwały Krajowej Rady Sądownictwa
obejmującej wniosek o powołanie do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego
na
stanowisko
sędziowskie
w
konkretnej
izbie
Sądu
Najwyższego
i odpowiadającego tej uchwale prezydenckiego aktu nominacji. Pociąga za sobą nie
tylko istotną zmianę zakresu obowiązków pracowniczych, co nie jest bez znaczenia
także w kontekście art. 65 ust. 1 Konstytucji RP, lecz modyfikuje również granice
jurysdykcji sprawowanej przez sędziego Sądu Najwyższego.
Ingerencję taką, dokonywaną wbrew woli sędziego, należałoby uznać a priori
za niedopuszczalną, gdyby jej źródłem miał być akt pochodzący od organu
lokującego się poza segmentem władzy sądowniczej (art. 10 w związku z art. 173
Konstytucji RP). W przypadku, w którym zmiana zakresu praw i obowiązków
sędziego miałaby wynikać z decyzji Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego jako
organu władzy sądowniczej, za dopuszczalne z punktu widzenia zasady stabilności
urzędu sędziego Sądu Najwyższego można uznać wyznaczenie sędziego Sądu
Najwyższego do wzięcia udziału w rozpoznaniu konkretnej sprawy w innej izbie,
pod warunkiem, że wyznaczenie takie zachowuje w każdym przypadku charakter
wyjątkowy
(incydentalny),
jest
racjonalnie
uzasadnione
dobrem
wymiaru
sprawiedliwości,
a
jednocześnie
zapewnione
są
adekwatne
rozwiązania
pozwalające na wyeliminowanie ryzyka, że wyznaczenie takie prowadzić będzie
do arbitralnego ukształtowania składu orzekającego w konkretnej sprawie przez
Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, co odnieść należałoby na równi
do przypadku, w którym wyznaczenie sędziego do rozpoznania konkretnej sprawy
w innej izbie miałoby nastąpić za zgodą sędziego i bez jego zgody. Przypadki te
mogą odnosić się w szczególności do wyjątkowych sytuacji, w których w konkretnej
izbie nie jest możliwe utworzenie kolegialnego składu orzekającego, np. z powodu
wyłączenia orzekających w niej sędziów. Zmiana zakresu praw i obowiązków
sędziego, która tych warunków nie spełnia, a tak przedstawia się sytuacja na tle art.
35 § 3 u.SN w zakresie, w jakim dopuszcza on wyznaczenie sędziego Sądu
Najwyższego do orzekania w innej izbie - bez jego zgody - przez czas
nieprzekraczający 6 miesięcy w roku, stanowi nadmierną i nieuzasadnioną
ingerencję w stabilność urzędu sędziego Sądu Najwyższego, a ponadto nie
II CSKP 633/22
13
pozwala wykorzystać wiedzy oraz kompetencji sędziów Sądu Najwyższego
w sposób służący dobru wymiaru sprawiedliwości i zapewnieniu stronom prawa
do sądu w ujęciu merytorycznym (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).
Odnotować należy także, iż zgodnie z art. 180 ust. 2 Konstytucji RP
przeniesienie sędziego na inne stanowisko jest możliwe tylko w przypadkach
określonych w ustawie. Przepis ten, w zakresie, w jakim odsyła do ustawy,
nie może być jednak rozumiany w ten sposób, że wystarczające jest poprzestanie
na ustanowieniu określonej ustawowej kompetencji, bez określenia materialnych
przesłanek korzystania z niej. Przeciwnie, mając na względzie gwarancyjny
charakter rozważanego wzorca, odesłanie to wymaga stworzenia na poziomie
ustawy zwykłej precyzyjnej regulacji, określającej podstawy ingerencji w stabilność
urzędu sędziowskiego i wykluczającej nadmierną uznaniowość jej stosowania.
Tymczasem art. 35 § 3 u.SN normuje jedynie kompetencję do wyznaczenia
sędziego do orzekania w innej izbie Sądu Najwyższego, ale nie określa – co już
sygnalizowano – żadnych warunków ani przesłanek czynienia z niej użytku.
Dla krytycznej oceny niedostatków rozważanej regulacji nie ma przy tym
znaczenia to, że bazuje ona – z zastrzeżeniem art. 35 § 3 zdanie trzecie u.SN – na
art. 28 § 4 u.SN z 2002 r., abstrahując od praktycznego sposobu stosowania
art. 28 § 4 u.SN z 2002 r. w okresie jego obowiązywania. To, że określony przepis
obowiązuje przez dłuższy czas, nie immunizuje, co jasne, wyrażonych w nim norm
od
zarzutu
niekonstytucyjności
lub
niezgodności
z
umową
międzynarodową ratyfikowaną za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie.
Norma wynikająca z art. 35 § 3 u.SN może ponadto stanowić źródło nadużyć,
polegających m.in. na wielokrotnym wyznaczaniu tego samego sędziego lub tych
samych sędziów Sądu Najwyższego do rozpatrywania spraw w innej izbie przez
czas w istocie nieokreślony, skoro sędzia miałby podejmować czynności
w sprawach przydzielonych mu do orzekania w okresie wyznaczenia także
po upływie okresu wyznaczenia, o czym dalej. Przy ocenie adekwatności art. 35 § 3
u.SN z perspektywy relewantnych wzorców konstytucyjnych i traktatowych, nie ma
zarazem znaczenia, czy w konkretnym przypadku wyznaczenia do orzekania
w innej izbie Sądu Najwyższego nadużycie takie miało miejsce, chodzi natomiast
II CSKP 633/22
14
o to, że analizowany przepis in abstracto nie zawiera żadnych instrumentów, które
mogłyby ryzyko takich nadużyć łagodzić, a jego językowe ujęcie daje Pierwszemu
Prezesowi
Sądu
Najwyższego
nieograniczoną
swobodę
w
korzystaniu
z zastrzeżonej na jego rzecz kompetencji.
Z uwagi na deficyt treści normatywnej przepis ten nie wyklucza także
powtarzającego się wyznaczania sędziego Sądu Najwyższego do orzekania w innej
izbie po upływie sześciu miesięcy orzekania w izbie macierzystej lub nawet
w następujących po sobie okresach, skoro okres wyznaczenia nie może
przekraczać 6 miesięcy „w roku”. Ma to de facto taki sam efekt, jakby sędziemu
Sądu Najwyższego zostało powierzone bez jego zgody stanowisko orzecznicze
w innej izbie Sądu Najwyższego lub sędzia taki zostałby w istocie przeniesiony
do innej izby bez swojej zgody, do czego ani Konstytucja RP, ani przepisy ustawy
o Sądzie Najwyższym nie upoważniają Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego.
Sytuacja, w której ustawa umożliwia faktyczne zobligowanie sędziego Sądu
Najwyższego do orzekania, bez jego zgody, w innej izbie Sądu Najwyższego niż ta,
w której objął stanowisko zgodnie z przeprowadzoną procedurą konkursową,
uchwałą Krajowej Rady Sądownictwa i odpowiadającym jej aktem nominacji, łamie
zasadę nieprzenoszalności sędziów statuowaną w art. 180 ust. 2 Konstytucji RP,
przy czym jest tak bez względu na to, czy i w jakim zakresie sędzia miałby
w dalszym ciągu realizować obowiązki orzecznicze w izbie, w której pierwotnie
objął stanowisko.
Brak w art. 35 § 3 u.SN jakichkolwiek merytorycznych przesłanek
ograniczających uznaniowość korzystania z kompetencji wyrażonej w tym przepisie,
a także możliwości zakwestionowania decyzji Pierwszego Prezesa Sądu
Najwyższego przez dotkniętego nią sędziego – stwarza także ryzyko szykanowania
sędziego, który wydaje orzeczenia krytycznie oceniane przez Pierwszego Prezesa
Sądu Najwyższego, co z kolei godzi w zasadę niezawisłości sędziego określoną
w art. 178 ust. 1 Konstytucji RP. Oczywiste jest, że szykanę taką może stanowić
przykładowo, przymusowe powierzenie sędziemu cywiliście orzekania w sprawach
karnych i vice versa. Wyznaczenie sędziego Sądu Najwyższego do orzekania
w innej izbie bez jego zgody narusza tym samym zasadę niezawisłości
sędziowskiej, ponieważ może stanowić środek mający skłonić sędziego
II CSKP 633/22
15
do podejmowania takich czynności orzeczniczych, które nie spotkają się
z
negatywną
oceną
organu,
któremu
zostało
powierzone
uprawnienie
do arbitralnego w istocie wyznaczenia sędziego do orzekania w innej izbie Sądu
Najwyższego. Na zbliżone ryzyko, choć w innym kontekście, zwrócił uwagę
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (por. wyrok z dnia 6 października
2021 r., C-487/19, W.Ż.), a także Europejski Trybunał Praw Człowieka na tle art.
6 ust. 1 EKPCz (por. wyrok z dnia 9 marca 2021 r., nr 1571/07, Bilgen przeciwko
Turcji).
W dalszej kolejności Sąd Najwyższy uwzględnił, że wyznaczenie sędziego
Sądu Najwyższego do orzekania w innej izbie, bez jego zgody, na podstawie
art. 35 § 3 u.SN, prowadzi do naruszenia prawa do sądu gwarantowanego w art.
45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 EKPCz, ponieważ w sposób nadmierny
i pozbawiony racjonalnego uzasadnienia obniża standard prawa do sądu
z perspektywy jednostki przez pominięcie aspektu kompetencyjnego.
Poza sporem być powinno, że sąd właściwy w rozumieniu art. 45 ust.
1 Konstytucji RP, to także sąd odpowiednio przygotowany, w tym również
w zakresie merytorycznych kompetencji, do orzekania w konkretnej dziedzinie
spraw (por. np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 października 2010 r.,
P 10/10, OTK-A 2010, nr 8, poz. 78, w którym zwrócono uwagę na „specjalizację”
sądu – w kontekście wymagań stawianych sądowi na tle art. 45 ust. 1 Konstytucji
RP). Wymaganie to jest szczególnie istotne na szczeblu Sądu Najwyższego,
którego podstawową funkcją jest nadzór judykacyjny i ujednolicanie orzecznictwa
sądów powszechnych (art. 183 ust. 1 Konstytucji RP, art. 1 pkt 1 u.SN) i którego
orzeczenia nie podlegają dalszemu zaskarżeniu. Rola ta wymaga od Sądu
Najwyższego wyznaczania linii interpretacyjnych w warunkach niejednoznaczności
tekstu prawnego, kolidujących wartości i niejednolitych wypowiedzi nauki,
stosowania w szerokim zakresie reguł kolizyjnych, uzupełniania konstrukcyjnych luk
systemu prawnego z wykorzystaniem akceptowanych w kulturze prawnej metod,
a także czytelnego i przekonującego uzasadniania podejmowanych decyzji
interpretacyjnych.
II CSKP 633/22
16
Przy uwzględnieniu stopnia skomplikowania i wielości źródeł współczesnego
porządku prawnego, jasne jest, że należyte wypełnianie przez Sąd Najwyższy jego
ustrojowych funkcji jest możliwe tylko wtedy, gdy w składach orzekających Sądu
Najwyższego zasiadają wysoce wykwalifikowani prawnicy obeznani w konkretnych
gałęziach prawa. Zjawisko specjalizacji na najwyższym poziomie wiedzy, taki zaś
powinien być wymagany od sędziów Sądu Najwyższego, nie stanowi przy tym
wyłącznie domeny prawoznawstwa, lecz jest dostrzegalne – nawet w większym
stopniu – w innych obszarach ludzkiej aktywności, w których niezbędne jest
zachowanie najwyższej fachowości, a przedmiotem ochrony są konstytucyjne
dobra jednostek. W procesie sądowego stosowania prawa na poziomie Sądu
Najwyższego odpowiada temu tradycyjny podział tego Sądu na izby, których
właściwość jest skoncentrowana – odpowiednio – na sprawach z zakresu prawa
cywilnego
materialnego
i
procesowego,
prawa
karnego
materialnego
i procesowego oraz prawa pracy i ubezpieczeń społecznych.
Odmienne założenie, bazujące na modelu „wszystkowiedzącego” sędziego,
który miałby być dostatecznie przygotowany do sprawnego rozstrzygania
na najwyższym szczeblu konfliktów we wszystkich dziedzinach prawa, odrywałoby
się od tradycji ustrojowej polskiego Sądu Najwyższego i stanowiłoby w istocie fikcję,
zagrażającą interesom stron, rzetelności wymiaru sprawiedliwości i jakości
orzecznictwa Sądu Najwyższego. W aspekcie prawnoporównawczym, sięgając
do bliskich polskiemu porządków prawnych, nasuwa się zresztą refleksja,
że stopień przedmiotowej specjalizacji w obrębie polskiego Sądu Najwyższego jest
relatywnie nieznaczny. Przynajmniej jednak w takim stopniu, w jakim znajduje
on de lege lata ustawowy wyraz w podziale Sądu Najwyższego na odrębne izby,
strony postępowania przed Sądem Najwyższym, realizując konstytucyjne prawo do
sądu, powinny móc liczyć na to, że ich sprawa zostanie rozpoznana przez
najbardziej doświadczonych i gruntownie przygotowanych sędziów, nie zaś
sędziów zajmujących się na co dzień innymi sprawami, a jedynie przygodnie
obciążonych
rozpoznawaniem
spraw
pozostających
poza
zakresem
ich
doświadczenia zawodowego.
Nie negując powinności każdego sędziego do stałego podnoszenia swoich
kwalifikacji orzeczniczych, na szczeblu Sądu Najwyższego powinność ta winna być
II CSKP 633/22
17
realizowana przez ustawiczne pogłębianie wiedzy w sprawach leżących
w granicach jurysdykcji sędziego i objętych jego kompetencjami merytorycznymi
wynikającymi z dotychczasowej drogi zawodowej, nie zaś polegać na doraźnym
dokształcaniu się, niejako ad hoc, przez kontrolowanie prawomocnych orzeczeń
sądów powszechnych zapadających w sprawach, z którymi sędzia nie był
dotychczas obeznany, ze szkodą dla stron, a także sprawności postępowania.
Nie do przyjęcia, także z punktu widzenia społecznej wiarygodności sądu
najwyższego szczebla, jakim jest Sąd Najwyższy, byłaby sytuacja, w której
prawomocne orzeczenia zapadające na poziomie sądu drugiej instancji w składach
sędziowskich dysponujących nierzadko wieloletnim doświadczeniem orzeczniczym
w sprawach cywilnych lub – odpowiednio karnych – podlegałyby weryfikacji
na szczeblu Sądu Najwyższego przez sędziów, dla których sprawy te i przepisy
prawa procesowego regulujące ich rozpoznawanie stanowią novum, przypadkowo
tylko – na skutek wyznaczenia ich do orzekania w innej izbie niż ta, w której
piastują stanowisko – mających w nich orzekać, a na co dzień rozpoznających
sprawy o zasadniczo odmiennym profilu.
Okoliczność, że kwalifikacje merytoryczne sędziego powinny być tym wyższe,
im wyższa jest pozycja konkretnego sądu w strukturze sądownictwa, podkreśla
również Europejski Trybunał Praw Człowieka, wskazując, że zależność ta nie tylko
zapewnia sądowi kompetencje merytoryczne konieczne do sprawnego wymierzania
sprawiedliwości, lecz służy także niezbędnemu zaufaniu ze strony opinii publicznej
i
stanowi
dodatkową
gwarancję
niezawisłości
sędziowskiej
(por.
wyrok
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 1 grudnia 2020 r., nr 26374/18,
Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii, p. 222, wyrok Europejskiego
Trybunału Praw Człowieka z dnia 4 października 2022 r., nr 37474/20, Besnik Cani
przeciwko Albanii, p. 84). Stwierdzenie to należy uznać za w pełni trafne, ponieważ
nie tylko czynniki osobowościowe, lecz także oparcie, jakie zapewnia szeroka
wiedza prawnicza, doświadczenie orzecznicze i kompetencje merytoryczne
sprawiają, że sędzia, zwłaszcza w przypadkach trudnych i niewolnych od presji
opinii publicznej lub środowiska (hard cases), potrafi zachować zdolność
do samodzielnego kształtowania własnego stanowiska, niezależność interpretacji –
także w zestawieniu z zastaną linią orzeczniczą – i odporność na naciski. Właśnie
II CSKP 633/22
18
tego rodzaju sprawy stanowią domenę sądów najwyższych. W związku z tym,
rozważanemu założeniu w sposób oczywisty przeczy rozwiązanie, w ramach
którego na szczeblu sądu ostatniej instancji, którego orzeczenie nie podlega
dalszemu zaskarżeniu, rozpoznanie sprawy miałoby być powierzone sędziemu
w pełnym oderwaniu od jego dotychczasowego doświadczenia orzeczniczego
lub zakresu praktyki, odpowiadającej sprawom rozpoznawanym w izbie Sądu
Najwyższego, w której sędzia ten zgodnie ze swoją wolą piastuje stanowisko
i z uwzględnieniem których Krajowa Rada Sądownictwa pozytywnie zweryfikowała
jego merytoryczne kompetencje.
Z tych też względów, wyznaczanie sędziów Sądu Najwyższego bez ich
zgody do orzekania w innej izbie aniżeli ta, w której piastują stanowisko, nie może
stanowić adekwatnego remedium na zjawisko systemowego i długotrwałego
nadmiernego obciążenia orzeczniczego jednej z izb tego Sądu, względnie środka
mającego
przeciwdziałać
liczbie
długotrwale
nieobsadzonych
stanowisk
sędziowskich i – co się z tym wiąże – strukturalnemu kryzysowi związanemu
z wadliwością postępowań nominacyjnych na stanowiska sędziowskie toczących
się z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej na podstawie przepisów
ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa
oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3) (por. np. wyroki
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 8 listopada 2021 r., nr 49868/19
i 57511/19, Dolińska-Ficek i Ozimek i z dnia 23 listopada 2023 r., nr 50849/21,
Wałęsa). Wartość, jaką jest sprawowanie przez Sąd Najwyższy nadzoru nad
orzecznictwem sądów powszechnych w sposób prawidłowy i z zachowaniem
koniecznego standardu rzetelności, nie może być poświęcana w imię szybkości
postępowania (por. w tym kontekście np. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia
2 października 2006 r., SK 34/06, OTK-A 2006, nr 9, poz. 118, z dnia 20 maja
2008 r., P 18/07, OTK-A 2008, nr 4, poz. 61, z dnia 1 lipca 2008 r., SK 40/07, OTK-
A 2008, nr 6, poz. 101, z dnia 15 kwietnia 2009 r., SK 28/08, OTK-A 2009, nr 4, poz.
48, w których stwierdzano, że szybkość postępowania nie może być wyłączną
wartością, na rzecz której można poświęcić ochronę praw podmiotowych, a przy
dążeniu do niej konieczne jest zachowanie standardów prawa do sądu), tym
bardziej jeżeli zważyć, że główne środki tego nadzoru, jakimi są skarga kasacyjna
II CSKP 633/22
19
(art. 3981 i n. k.p.c.) i kasacja (art. 518 i n. k.p.k.), wnoszone są już po uzyskaniu
przez orzeczenie sądu powszechnego waloru prawomocności.
Nie bez znaczenia dla oceny art. 35 § 3 u.SN jest również brak spójności
systemowej związany z sygnalizowanym wcześniej brakiem środka prawnego
pozwalającego
zakwestionować
decyzję
o
przymusowym
wyznaczeniu
do orzekania w innej izbie Sądu Najwyższego. Zgodnie z art. 22a § 1 i § 5 ustawy
z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (jedn. tekst: Dz. U.
z 2024 r., poz. 334) przydział sędziów do wydziałów następuje w pierwszej
kolejności zgodnie z ich specjalizacją, a sędzia, któremu decyzją prezesa
zmieniono podział czynności w sposób skutkujący zmianą zakresu jego
obowiązków, może odwołać się do Krajowej Rady Sądownictwa, przy czym
odwołanie to nie przysługuje wtedy, gdy przeniesienie do innego wydziału nie jest
powiązane
ze
zmianą
zakresu
spraw
rozpoznawanych
przez
sędziego.
Ustawodawca przewidział zatem w tym przypadku środek mogący służyć kontroli
decyzji prezesa sądu, przy czym skorzystanie z tego środka odracza w czasie
skutek decyzji prezesa (art. 22a § 6 p.u.s.p.).
Wprawdzie mechanizm ten w obecnym kształcie nie usuwa istotnych
zagrożeń dla niezawisłości sędziowskiej wiążących się z całokształtem rozwiązania
przyjętego w art. 22a p.u.s.p. i koliduje ze standardem wynikającym z 19 ust. 1
akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 6 października 2021 r., C-487/19, W.Ż., w którym
stwierdzono m.in., że środki w postaci przeniesienia sędziego do innego wydziału,
przyjmowane przez prezesa sądu, muszą podlegać zaskarżeniu na drodze sądowej
zgodnie z gwarancjami wynikającymi w art. 47 i 48 Karty; zob. też np. S. Koczur,
Dopuszczalność przenoszenia sędziego między wydziałami sądu a gwarancje
sędziowskiej niezawisłości i prawa do rzetelnego procesu, Państwo i Prawo 2024,
nr 2, s. 105, M. J. Zieliński, Niezależność…, s. 509), jednakże analizowany art. 35 §
3 u.SN nie przewiduje nawet tego rodzaju instrumentu kontrolnego. Sądzić można
natomiast, że z racji ścisłego powiązania miejsca służbowego sędziego Sądu
Najwyższego z izbą, w której sędzia zajmuje stanowisko, a także ustrojowej roli
Sądu Najwyższego, instrument taki a fortiori powinien być dostępny na poziomie
Sądu Najwyższego.
II CSKP 633/22
20
W końcu art. 35 § 3 u.SN na skutek braku precyzji koniecznej ze względu
na przedmiot regulacji oraz z powodu objęcia nim unormowań odnoszących się
do różnych i wzajemnie wykluczających się sytuacji opisanych powyżej, narusza
również standard poprawnej legislacji, a przez to art. 2 Konstytucji RP.
Argumenty przemawiające za niezgodnością art. 35 § 3 u.SN z wzorcem
konstytucyjnym i konwencyjnym wzmacnia art. 35 § 3 zdanie trzecie u.SN, jeśli
regulację tę rozumieć w ten sposób, że mimo iż do wyznaczenia sędziego Sądu
Najwyższego do orzekania w innej izbie doszło bez jego zgody, a nawet w razie
wyraźnego sprzeciwu, sędzia ten jest zobowiązany – niezależnie od upływu czasu
wyznaczenia – w dalszym ciągu rozpoznawać sprawy przydzielone w innej izbie
w czasie wyznaczenia. Przepis ten nie miał swojego odpowiednika w art. 28 § 4
u.SN z 2002 r., a jego przedstawiona wyżej wykładnia wypacza w istocie znaczenie
zastrzeżenia ograniczającego maksymalny czas wyznaczenia do orzekania w innej
izbie do 6 miesięcy w roku. Zważywszy na brak jakichkolwiek ustawowych
ograniczeń w zakresie liczby spraw, które mogą zostać przydzielone sędziemu
Sądu Najwyższego wyznaczonemu do orzekania w innej izbie, mogłoby się bowiem
okazać, że nawet bardzo krótki, choćby kilkunastodniowy czas wyznaczenia
do orzekania w innej izbie, mógłby skutkować, z racji liczby i stopnia
skomplikowania przydzielonych sędziemu spraw, de facto permanentnym
orzekaniem przez sędziego Sądu Najwyższego w sprawach należących
do właściwości rzeczowej innej izby, aniżeli izba, w której sędzia ten piastuje
stanowisko. Ewentualne ryzyko, że w związku z upływem okresu wyznaczenia
do orzekania w innej izbie sędzia Sądu Najwyższego z obiektywnych przyczyn
nie rozpozna wszystkich spraw, które zostały mu przydzielone, co skutkowałoby
koniecznością
powrotnego
przekazania
nierozpoznanych
spraw
sędziom
zajmującym stanowisko w tej izbie z uszczerbkiem dla sprawności postępowania,
jedynie potwierdza konstrukcyjną wadliwość rozważanego mechanizmu.
W ocenie Sądu Najwyższego nakaz dalszego podejmowania przez sędziego
Sądu Najwyższego wyznaczonego do orzekania w innej izbie tego Sądu,
po upływie okresu wyznaczenia, czynności w sprawach przydzielonych mu w tej
izbie aż do ich zakończenia, mógłby co najwyżej odnosić się do przypadku
wyznaczenia sędziego do orzekania w innej izbie na konkretny czas za jego zgodą,
II CSKP 633/22
21
gdyby możliwość taką – z zachowaniem określonych warunków, w tym zwłaszcza
odnoszących się do kompetencyjnego aspektu prawa do sądu – uznać
za konstytucyjnie dopuszczalną, czego bliższa analiza w okolicznościach sprawy
była zbędna. Udzielenie przez sędziego Sądu Najwyższego zgody na czasowe
orzekanie w innej izbie mogłoby bowiem mieścić w sobie obowiązek dokonywania
w tych sprawach czynności aż do ich zakończenia, także upływie okresu
wyznaczenia.
In casu Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, zarówno przed, jak
i po wydaniu zarządzenia nr 25/2023, nie wystąpił do SSN Bohdana Bieńka
o wyrażenie zgody na wyznaczenie do orzekania w Izbie Cywilnej Sądu
Najwyższego. Z uwagi na kolizję art. 35 § 3 u.SN w przedstawionym wcześniej
zakresie ze standardem konstytucyjnym i traktatowym oraz konsekwencję tego
stanu rzeczy w postaci nieprawidłowości składu orzekającego wyznaczonego
do
rozpoznania
niniejszej
sprawy,
konieczne
okazało
się
tym
samym
przedstawienie akt Prezesowi Sądu Najwyższego kierującemu pracą Izby Cywilnej
w celu ukształtowania składu orzekającego w niniejszej sprawie w sposób
umożliwiający jej merytoryczne rozpoznanie w niewadliwym postępowaniu
kasacyjnym.
Z tych względów, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.
Bohdan Bieniek Paweł Grzegorczyk Marta Romańska
(K.G.)
[r.g.]Pełny tekst orzeczenia
II CSKP 633/22
Oryginalna, niezmieniona treść orzeczenia. Jeżeli chcesz przeczytać analizę (zagadnienia prawne, podstawa prawna, argumentacja, rozstrzygnięcie), wróć do strony orzeczenia.