II CSKP 149/25

SN
II CSKP 149/25
POSTANOWIENIE
11 marca 2025 r.
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Karol Weitz (przewodniczący, sprawozdawca)
‎
SSN Władysław Pawlak
‎
SSN Roman Trzaskowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 11 marca 2025 r. w Warszawie
‎
skargi kasacyjnej A. A. P. (w miejsce której wstąpiła następczyni prawna K. B. P.)
‎
od postanowienia Sądu Okręgowego w Olsztynie
‎
z 18 listopada 2020 r., IX Ca 236/20,
‎
w sprawie z wniosku M. E. T.
‎
z udziałem I. S., E. A. M. i K. B. P. - następczyni prawnej uczestniczki A. A. P.
‎
o stwierdzenie nabycia spadku po W. M.,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania
‎
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Władysław Pawlak                        Karol Weitz                            Roman Trzaskowski
UZASADNIENIE
Wnioskodawczyni M. E. T. wniosła o stwierdzenie, że spadek po W. M. na podstawie ustawy nabyły dzieci – A. A. P., I. S., E. M. – po 1/3 każdy.
Postanowieniem z 9 stycznia 2020 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie stwierdził,
‎
że spadek po W. M. zmarłej […] 1992 r. w O., ostatnio stale zamieszkałej w O., na podstawie testamentu ustnego z 11 marca
‎
1992 r. nabyła córka A. A. P. (córka W. i A.) w całości. Sąd ustalił, że zmarła spadkodawczyni ostatnio mieszkała w O. W chwili śmierci była wdową. Miała troje małżeńskich dzieci A. A. P., I. S. i E. M.
11 marca 1992 r. spadkodawczyni sporządziła testament ustny, w którym do całości spadku powołała swoją córkę A. A. P. Spadkodawczyni oświadczyła swoją ostatnią wolę, przebywając w szpitalu na oddziale onkologicznym, na trzy dni przed swoją śmiercią, wobec trojga świadków, I. B., J. D. i E. G. – pielęgniarek pracujących na tym oddziale, które (każda odrębnie) spisały wolę W. M. Na każdym
‎
z tak powstałych dokumentów podano miejsce i datę złożenia oświadczenia
‎
oraz sporządzenia pisma. Każdy z tych dokumentów został ponadto opatrzony podpisem spadkodawczyni i pielęgniarki, który dany dokument sporządziła. Powołując się na art. 926 § 1 i 2 k.c. w tak ustalonych okolicznościach faktycznych Sąd przyjął, że spadkodawczyni 11 marca 1992 r. rozporządziła ma wypadek śmierci w testamencie ustnym sporządzonym przy jednoczesnej obecności trzech świadków spadkiem po sobie, powołując do niego w całości córkę A. A. P. Sąd ocenił, że w ustalonych okolicznościach testament sporządzony 11 marca 1992 r. jest ważny, gdyż sporządzono go w obawie rychłej śmierci, w obecności trzech świadków. Wprawdzie spadkodawczyni określiła akt swojej woli jako akt darowizny, jednak z okoliczności należy wywieść wniosek, że było to rozporządzenie na wypadek śmierci.
Apelację od postanowienia z 9 stycznia 2020 r. wniósł uczestnik E. M. Postanowieniem z 18 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że stwierdził, że spadek po W. M., zmarłej 14 marca 1992 r. w O., ostatnio stale zamieszkałej w O., na podstawie ustawy nabyły dzieci: A. A. P., córka W. i A., I. S., córka W.
‎
i A. oraz E. A. M., syn W. i A., po 1/3 części każdy z nich.
Sąd Okręgowy przyjął, że oświadczenie spadkodawczyni o ustanowieniu spadkobiercy zostało wprawdzie złożone w jednoczesnej obecności trzech świadków, jednak jego udokumentowanie nie w jednym, lecz w trzech odrębnych, choć równobrzmiących, dokumentach, z których żaden oddzielnie nie spełnia warunków, o których mowa w art. 952 § 2 k.c., gdyż na każdym z nich widnieje tylko podpis spadkodawczyni i jednego, a nie dwóch świadków. Z tego względu Sąd ocenił, że testament ustny W. M. był wprawdzie ważny, ale jednak bezskuteczny.
Skargę kasacyjną od postanowienia z 18 listopada 2020 r. wywiodła uczestniczka postępowania A. A. P. Zarzucając naruszenie art. 952 § 2 k.c. wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia, względnie o orzeczenie przez Sąd Najwyższy co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji uczestnika E. M.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarżąca zarzucając naruszenie art. 952 § 2 k.c. podniosła, że sąd drugiej instancji błędnie przyjął, że warunki określone w tym przepisie spełniać może tylko
‎
i wyłącznie jeden dokument zwierający podpisy spadkodawcy i co najmniej dwóch świadków, podczas gdy wykładnia celowościowa omawianego przepisu wskazuje na dążenie do zapewnienia należytego i zgodnego z wolą spadkodawcy spisania rozrządzeń testamentowych, potwierdzonych podpisami świadków. Sąd Najwyższy  w niniejszym składzie przyjmuje, że wprawdzie literalne brzmienie art 952 § 2 k.c. zakłada, że dochowanie formy stwierdzenia treści testamentu ustnego następuje przez sporządzenie jednego dokumentu, podpisanego zarówno przez spadkodawcę jak i dwóch świadków, to jednak wymagania wynikające z tego przepisu należy uznać za spełnione także wtedy, gdy sporządzone zostają trzy równobrzmiące dokumenty obejmujące treść ostatniej woli spadkodawcy, z których każdy opatrzony został podpisem spadkodawcy i co najmniej jednego świadka, jeżeli zarazem ustalone zostało, że oświadczenie spadkodawcy złożone zostało przy jednoczesnej obecności trzech świadków, z których każdy sporządził i podpisał – obok spadkodawcy - jeden z tych dokumentów. W takiej sytuacji wymagania wynikające z art. 952 § 2 k.c. spełniają łącznie trzy wymienione dokumenty, co oznacza dochowanie formy wymaganej dla stwierdzenia treści testamentu ustnego. Za taką wykładnią art. 952 § 2 k.c. przemawiają względy celowościowe motywowane zasadą
favor testamenti
odniesioną nie tylko do wykładni dokumentu obejmującego ostatnią wolę spadkodawcy, ale także do wykładni przepisów określających formę stwierdzenia treści testamentu ustnego, jak również wzgląd na brzmienie art. 952 § 3 k.c., który w pewnych okolicznościach przy stwierdzaniu treści testamentu ustnego pozwala sądowi na poprzestanie na zgodnych zeznaniach dwóch z trzech świadków takiego testamentu.
Z tych względów, na podstawie art. 398
15
§ 1 oraz art. 108 § 2 w związku
‎
z art. 391 §1 i z art. 398
21
oraz z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,
‎
jak w sentencji.
[a.ł]
Władysław Pawlak               Karol Weitz           Roman Trzaskowski