II CSK 203/08

Sygn. akt II CSK 203/08 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 2 października 2008 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Helena Ciepła (przewodniczący) 
SSN Marian Kocon 
SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca) 
 
w sprawie z wniosku K. B. 
przy uczestnictwie K. B. i A. B.-B. 
o podział majątku, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 2 
października 2008 r., skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu 
Okręgowego w S. z dnia 29 listopada 2007 r., sygn. akt II Ca (…), 
 
uchyla zaskarżone postanowienie w punktach 1 (pierwszym), 3 (trzecim) i 4 
(czwartym) i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania 
Sądowi Okręgowemu w S. pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach 
postępowania kasacyjnego 
 
Uzasadnienie 
 
W postępowaniu o podział majątku wspólnego z wniosku K. B. z udziałem 
początkowo Z. B. a później wobec jego śmierci z udziałem spadkobierczyń, jego córek: 
A. B.-B. oraz K. B., Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 17 maja 2007 r. ustalił, 
że w skład majątku dorobkowego K. B. oraz Z. B. wchodzą: 
- 
kwota 269.264,32 złotych stanowiąca równowartość nakładów na majątek 
odrębny uczestnika z tytułu spłaty kredytu, 
- 
kwota 19.673,16 złotych stanowiąca wartość nakładów na majątek odrębny 
uczestnika z tytułu trwałego wyposażenia domu, 

 
 
2 
- 
kwota 9.100 złotych stanowiąca równowartość samochodu osobowego Ford 
Sierra, 
- 
kwota 73.765 złotych stanowiąca równowartość 38.151,72 DEM, 
- 
kwota 6.161,39 złotych stanowiąca równowartość 2.215,93 USD, 
- 
Kwota 366 złotych stanowiąca równowartość przyłącza telefonicznego 
oraz dokonał podziału tego majątku w ten sposób, że wszystkie wymienione składniki 
majątku przyznał po połowie uczestniczkom postępowania i jak określono w 
postanowieniu: „tytułem wyrównania udziałów w majątku wspólnym zasądził od 
uczestniczek na rzecz wnioskodawczyni kwoty po 94.584,39 złotych od każdej z nich 
płatne 
jednorazowo 
w 
terminie 
sześciu 
miesięcy 
od 
uprawomocnienia 
się 
postanowienia. W tym samym postanowieniu Sąd Rejonowy umorzył postępowanie w 
zakresie ruchomości oraz oddalił wniosek w pozostałej części. 
Sąd Rejonowy oparł swe rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach 
faktycznych: 
K. B. i Z. B. pozostawali w związku małżeńskim od 21 lipca 1984 r. do chwili jego 
rozwiązania przez rozwód orzeczony wyrokiem Sądu Okręgowego w S., który 
uprawomocnił się do 25 kwietnia 2000 r. Z. B. miał dwoje dzieci z poprzedniego 
małżeństwa. Pracował jako kapitan na statkach różnych armatorów. K. B. od 1992 
pracuje w Wojewódzkiej Stacji Sanitarno Epidemiologicznej. W 1991 r. Z. B. nabył 
samochód Ford częściowo za pieniądze uzyskane ze sprzedaży nabytego przed ślubem 
samochodu marki Polonez. Przed zawarciem związku małżeńskiego Z. B. nabył działkę 
z niewykończonym domem za kwotę 600.000 złotych (przed denominacją). Na 
wykończenie domu zaciągnął kredyt w wysokości 1.400.000 złotych (przed 
denominacją), z którego 72.863 złotych zostało spłaconych przed zawarciem 
małżeństwa z wnioskodawczynią. Z majątku dorobkowego na spłatę kredytu została 
przekazana kwota 1.631.821 złotych, która stanowiła 70,08% wszystkich środków 
wydatkowanych na tę nieruchomość (obejmujących nadto 600.000 złotych z tytułu ceny 
nabycia nieruchomości oraz 72.863 złotych kredytu spłaconego przed powstaniem 
wspólności majątkowej małżeńskiej) o aktualnej wartości 400.000 złotych, zgodnie 
wskazanej przez strony. Według ustaleń sądu, z majątku dorobkowego zostały 
poczynione wydatki na roboty wykończeniowe domu o łącznej wartości 19. 673,17 
złotych. 
Małżeństwo stron funkcjonowało do 1993 r. Na początku kwietnia 1994 r. Z. B. 
wyprowadził się do Międzyzdrojów. W okresie od 15 grudnia 1993 r. do sierpnia 1994 r. 

 
 
3 
wypłacił z kont dewizowych w Banku (…) S.A. kwoty 32.151,71 DM, 6000 DM oraz 
2.215,93 USD. Pieniądze te zostały przeznaczone na uruchomienie działalności 
gospodarczej w M., którą uczestnik prowadził ze znajomymi. Polegała ona na 
prowadzeniu pizzerii „A.(…)”. Działalność ta z czasem przestała przynosić dochody i w 
1998 r. została zlikwidowana. W 1997 r. uczestnik uzyskał dochód ze swego udziału 
wynoszący 8.566,57 złotych. 
Sąd Rejonowy oddalił wniosek wnioskodawczyni o ustalenie nierównych 
udziałów. Przyjął, że kredyt zaciągnięty przez uczestnika został w całości przeznaczony 
na wykończenie budynku na działce. Nakłady z majątku wspólnego na nieruchomość 
należącą do Z. B. a obejmujące spłatę kredytu budowlanego, zostały wyliczone w 
odniesieniu do aktualnej wartości nieruchomości po odliczeniu wartości robót 
wykończeniowych sfinansowanych z bieżących dochodów i wyniosły 134.635,70 złotych 
dla każdego z małżonków (400.000 zł – 19.637,6 złotych = 380.326,84 zł x 70,8% = 
269.271,4 : 2 = 134.635,7 zł). Odnośnie środków znajdujących się na kontach 
dewizowych wypłaconych przez Z. B. Sąd wskazał, że w tym okresie trwała wspólność 
majątkowa pomimo,, że małżeństwo nie funkcjonowało i środki te powinny być 
rozliczone jako majątek dorobkowy. Udział wnioskodawczyni z tego tytułu, według 
średnich kursów walut osiągnął równowartość 36.882,81 zł. Zdaniem sądu, skoro środki 
te zostały przeznaczone na działalność gospodarczą ich uwzględnienie zamyka kwestię 
rozliczeń zysków z tej działalności, tym bardziej, iż brak było dowodów stwierdzających, 
że zyski te były przeciętne i stanowiły dochód uczestnika, tak jak wynagrodzenie 
uzyskiwane w tym okresie przez wnioskodawczynię. 
W apelacji od tego postanowienia uczestniczki zarzuciły naruszenie art. 43 § 2 
k.r.o. przez błędne przyjęcie, że nie zachodzą przesłanki do ustalenia nierównych 
udziałów oraz art. 43 § 1 k.r.o. przez błędne przyjęcie, że zaciągnięty przez Z. B. kredyt 
na wykończenie domu stanowi nakład na jego majątek odrębny w postaci spłaty części 
kredytu z majątku wspólnego. Ponadto zdaniem skarżących sąd dowolnie przyjął, że 
środki z konta bankowego stanowią składnik majątku wspólnego pomimo, iż zostały 
wydatkowane w czasie trwania małżeństwa między innymi na utrzymanie i nie istniały w 
chwili ustania wspólności majątkowej. 
Wnioskodawczyni zarzuciła w apelacji pominięcie, bez uzasadnienia, kwoty 
51.275,95 złotych jako równowartości 26.520 DEM stanowiących wynagrodzenie Z. B. 
za okres od 18 października 1994 r. do dnia 17 kwietnia 1995 r. 

 
 
4 
Postanowieniem z dnia 29 listopada 2007 r. Sąd Okręgowy w S. z apelacji 
uczestniczek zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że ustalił równowartość 
nakładów na majątek odrębny Z. B. z tytułu spłaty kredytu na kwotę 36.171,60 złotych i 
obniżył spłaty zasądzone od uczestniczek na rzecz wnioskodawczyni do kwot po 
16.327,69 złotych. 
Sąd Okręgowy wskazał, że przyjęte przez Sąd Rejonowy metoda odniesienia 
wartości 
nakładu 
do 
wartości 
nieruchomości 
nie 
może 
być 
zastosowana 
w uwarunkowaniach niniejszej sprawy, gdyż kredyt nie był przeznaczony na zakup 
nieruchomości, a jedynie w niewielkiej części został przeznaczony na wykończenie 
budynku. Zdaniem sądu najbardziej adekwatnym sposobem ustalenia wartości nakładu 
w postaci spłaty kredytu było odniesienie do średniego wynagrodzenia w dacie 
dokonywania spłaty. W ten sposób sąd ustalił wysokość nakładów z majątku wspólnego 
na kwotę 36.171,60 złotych. 
Jako niezasadne ocenił sąd odwoławczy zaliczenie w skład majątku wspólnego 
wynagrodzenia otrzymywanego przez Z. B. w okresie w 1992 i 1993 roku, czyli na 8 lat 
przed ustaniem wspólności majątkowej małżeńskiej. Brak było bowiem podstaw do 
zarzucenia mu zawinionego nierozliczenia się z kwot stanowiących równowartość 
38.151,72 DEM i 2.215,93 USD. 
Sąd Okręgowy oddalił w całości apelację wnioskodawczyni uznając za 
niezasadne zaliczenie do majątku wspólnego dochodów uczestnika, jakie osiągnął na 
pięć lat przed ustaniem wspólności majątkowej, tym bardziej, iż wnioskodawczyni 
dochody uzyskiwane w tym czasie zachowała dla siebie a współmałżonek musiał się 
także sam utrzymać. 
Wnioskodawczyni złożyła skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego 
w S. w części uwzględniającej apelację uczestniczek i w części oddalającej jej apelację. 
W ramach pierwszej podstawy skargi (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), wnioskodawczyni 
zarzuciła naruszenie: art. 45 § 1 i 2 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 19 
stycznia 2005 r. przez jego nieprawidłową wykładnię i przyjęcie, że wysokość nakładów 
z 
majątku 
wspólnego 
podlega 
rozliczeniu 
przez 
odniesienie 
do 
średniego 
wynagrodzenia a nie do wartości rzeczy, na którą nakładów dokonano; art. 415 k.c. w 
związku z art. 6 k.c. przez przyjęcie, że wnioskodawczyni nie udowodniła szkody 
powstałej w wyniku pobrania przez uczestnika środków zgromadzonych na walutowym 
rachunku bankowym; art. 31 k.r.o. oraz art. 32 § 1 i 2 pkt 1 k.r.o. w brzmieniu 
obowiązującym do dnia 19 stycznia 2005 r. przez przyjęcie, że dochody uzyskane przez 

 
 
5 
jednego z małżonków w trakcie separacji faktycznej nie są objęte wspólnością 
ustawową. Naruszenie przepisów postępowania polegało na, sprzecznym z art. 382 
k.p.c., dokonaniu ustaleń odmiennych niż sąd pierwszej instancji bez przeprowadzenia 
postępowania dowodowego oraz na wyjściu, pomimo zakazu z art. 378 § 1 k.p.c., poza 
granice apelacji uczestniczek. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Wskazany w skardze kasacyjnej art. 382 k.p.c. ma charakter ogólnej dyrektywy. 
Jest wyrazem pełnej apelacji i nakłada na sąd drugiej instancji obowiązek orzekania na 
podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w 
postępowaniu apelacyjnym. 
Jak trafnie przyjmuje się w judykaturze, przepis ten może stanowić podstawę 
kasacyjną jedynie wtedy, gdy sąd drugiej instancji pominie część zebranego w sprawie 
materiału dowodowego i wyda orzeczenie wyłącznie na podstawie materiału zebranego 
przed sądem pierwszej instancji lub na podstawie własnych ustaleń z pominięciem 
wyników postępowania dowodowego przeprowadzonego przed sądem pierwszej 
instancji (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2005 r., III CKN 674/04, nie 
publ. oraz z 22 lutego 2007 r., III CSK 337/06, nie publ.). W skardze kasacyjnej 
naruszenie art. 382 k.p.c. łączy się jednak z innymi wadliwościami postępowania przed 
sądem drugiej instancji a mianowicie brakiem wskazania wysokości średniego rocznego 
i kwartalnego wynagrodzenia będącego podstawą ustalenia wartości nakładów jak 
również zaniechanie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego. Uchybienia te obejmują 
hipotezy innych, nie wskazanych w skardze kasacyjnej norm procesowych. Z tego 
względu nie można podzielić stanowiska skarżącej, iż doszło w jakikolwiek sposób 
do naruszenia art. 382 k.p.c. 
Nie ma także racji wnosząca skargę kasacyjną, że sąd drugiej instancji, 
sprzecznie z art. 378 § 1 k.p.c., wyszedł poza granice apelacji uczestniczek. Niezależnie 
od 
odrębności 
nieprocesowego 
postępowania 
o 
podział 
majątku 
wspólnego 
i integralności postanowienia co do istoty kończącego to postępowanie, należy wskazać, 
że uczestniczki zaskarżyły postanowienie Sądu Rejonowego w S. w zakresie ustalenia 
wysokości spłaty w związku z nakładami z majątku wspólnego na majątek osobisty 
uczestnika oraz w związku z zaliczeniem do majątku wspólnego środków pieniężnych tj. 
38.151,72 DEM oraz 2.215,93 USD. Zdaniem skarżących majątek wspólny nie 
obejmował tych składników i nie było podstaw do rozliczenia nakładów. Wobec tego 

 
 
6 
jednoczesne zakwestionowanie odmowy ustalenia nierównych udziałów w majątku 
wspólnym nie wyczerpywało zakresu apelacji uczestniczek. 
Bezzasadność 
zarzutów 
obejmujących 
przepisy 
postępowania 
sprawia, 
że podstawą dalszych rozważań dotyczących naruszenia prawa materialnego jest stan 
faktyczny przyjęty przez sąd drugiej instancji. 
Wstępnie należy podnieść, iż wobec ustania wspólności majątkowej małżeńskiej 
Z. B. i K. B. przed dniem 20 stycznia 2005 r. tj. przed dniem wejścia w życie ustawy z 
dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz 
niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691) do podziału ich majątku oraz do 
zwrotu wydatków i nakładów dokonanych z majątku wspólnego na majątek osobisty 
stosuje się przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w brzmieniu obowiązującym 
przed tym dniem (art. 5 ust. 5 pkt 3 ustawy). 
Na gruncie art. 45 § 1 k.r. i op. w orzecznictwie wyrażono pogląd, że w sytuacji, 
gdy nakłady pochodzące z majątku wspólnego zostały poczynione na budowę domu na 
gruncie wchodzącym w skład majątku odrębnego jednego z małżonków wartość tych 
nakładów określa się w ten sposób, że najpierw ustala się ułamkowy udział nakładów 
małżonków w wartości domu z czasu jego budowy a następnie oblicza się ten sam 
ułamkowy udział w wartości domu według cen rynkowych (uchwała Sądu najwyższego z 
dnia 16 grudnia 1980 r. III CZP 46/80 OSNC 1981/11/206). 
W późniejszych orzeczeniach Sąd Najwyższy podtrzymywał ten sposób ustalenia 
wartości nakładów na rzecz stanowiącą majątek osobisty jednego z małżonków (por. np. 
uchwałę z dnia 12 kwietnia 1989 r., III CZP31/89 nie publ., z dnia 5 października 1990 r., 
III CZP 55/90, OSNC 1991/4/48). Podziela go również Sąd Najwyższy w składzie 
rozpoznającym skargę kasacyjną wnioskodawczyni a wobec nieco odmiennego stanu 
faktycznego uznać należy, że opisane zasady rozliczenia mają zastosowanie do spłaty 
kredytu, który został przeznaczony na budowę, rozbudowę lub remont domu 
postawionego na gruncie należącym do jednego z małżonków. 
Sąd drugiej instancji bezzasadnie odstąpił od tej metody ustalania wartości 
nakładu wskazując, że kredyt zaciągnięty przez jednego z małżonków przed 
powstaniem wspólności majątkowej małżeńskiej, nie był przeznaczony na zakup 
nieruchomości a tylko jego niewielka część została przeznaczona na wykończenie 
budynku. Przedmiotem rozliczeń jest dokonana z majątku wspólnego spłata 
wymienionego kredytu. W tej części, w jakiej kredyt ten został przeznaczony na 
wykończenie budynku lub w jakikolwiek sposób wpłynął na zwiększenie wartości 

 
 
7 
nieruchomości, wartość nakładów należy ustalić stosownie do wskazanej wyżej metody. 
Zastosowanie innej metody ustalenia wartości nakładów z majątku wspólnego jest 
możliwe wobec tej części kredytu, który został wykorzystany na inne cele, nie związane 
z nabyciem lub zwiększeniem wartości rzeczy. Kwestie te, związane z przeznaczeniem 
kredytu nie zostały ustalone przez sąd drugiej instancji, pomimo obowiązków 
wynikających z art. 567 § 1 k.r. i op. (por. też uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 
lutego 2008 r. III CZP 148/07, Biul. SN 2008/2/10). 
Kodeks rodzinny i opiekuńczy posługując się w art. 45 pojęciami „nakładów” 
i „wydatków” nie określa ich desygnatów. W piśmiennictwie przyjmuje się, że nakłady i 
wydatki w rozumieniu tego przepisu, obejmują wszystkie przysporzenia na rzecz jednej 
masy majątkowej, dokonane z uszczerbkiem dla drugiej masy majątkowej. Podstawą 
przysporzenia może być czynność faktyczna jak i jakiekolwiek inne zdarzenie. Jednym z 
przykładów takiego przysporzenia są nakłady i wydatki z majątku wspólnego na 
działalność gospodarczą prowadzoną przez jednego z małżonków opartą na majątku 
odrębnym (por. uchwałę Sądu najwyższego z dnia 15 września 2004 r. III CZP 46/04, 
OSNC 2005/9/152). Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że środki 
zgromadzone na rachunkach bankowych w wysokości 32.151,71 DEM oraz 2.215,93 
USD, przynajmniej w części, zostały przeznaczone na uruchomienie działalności 
gospodarczej uczestnika M.. Dlatego podstawę rozliczeń w tym zakresie – jak słusznie 
podnosi się w skardze kasacyjnej - stanowi art. 45 § 1 k.r. i op. nie zaś art. 415 k.c. 
W skład majątku wspólnego wchodzą przedmioty majątkowe nabyte w czasie 
trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich, w 
szczególności określone w art. 32 k.r. i op., niezależnie od tego, czy przed ustaniem 
wspólności 
małżonków 
pozostawali 
w 
faktycznej 
separacji. 
Zerwanie więzi 
gospodarczych przez małżonków nie mających wspólnych dzieci ma jednak istotny 
wpływ na zakres obowiązku rozliczenia się jednego z małżonków z zużytych tylko przez 
niego 
przedmiotów 
– 
składników 
majątkowych 
w 
ramach 
roszczenia 
odszkodowawczego przysługującego współmałżonkowi, które miałoby swoją podstawę 
w art. 415 k.c. Zważyć jednocześnie należy, iż zgodnie z poglądem wyrażonym przez 
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 maja 1999 r. (sygn. akt III CKN 153/99, nie publ.) w 
wypadku separacji faktycznej bezdzietnych małżonków ustaje przewidziany w art. 27 k.r. 
i op. obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny. 
Jeżeli ulokowane na rachunku bankowym środki stanowiące składnik majątku 
wspólnego zostały przeznaczone na własne, usprawiedliwione potrzeby związane 

 
 
8 
z utrzymaniem jednego z małżonków, choćby zużycie tych składników w czasie trwania 
wspólności majątkowej nastąpiło bez zgody współmałżonka, brak jest podstaw do 
konstruowania na tej podstawie odpowiedzialności odszkodowawczej pomiędzy 
małżonkami. Uwagi te odnoszą się do rozliczenia wynagrodzenia uczestnika 
otrzymywanego w okresie faktycznej separacji, której początku sąd drugiej instancji 
precyzyjnie nie oznaczył. 
Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak wyżej na podstawie art. 
39815 § 1 k.p.c.