II CSK 183/06

Sygn. akt II CSK 183/06 
 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 16 listopada 2006 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
 
SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący) 
SSN Zbigniew Kwaśniewski 
SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca) 
 
 
w sprawie z powództwa A. J. i L. J. 
przeciwko R. R. prowadzącemu działalność gospodarczą pod                      nazwą 
Przedsiębiorstwo Handlowe Hurt Detal "F." w K. 
o zapłatę, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym  
w Izbie Cywilnej w dniu 16 listopada 2006 r., 
skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] 
z dnia 22 listopada 2005 r.,  
 
 
 
odrzuca skargę kasacyjną. 
 
 
 
 
 

 
2 
 
Uzasadnienie 
 
Wyrokiem z dnia 30 lipca 2004 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił powództwo o 
zwolnienie spod egzekucji spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu 
mieszkalnego. 
 
Sąd ustalił, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego 
położonego w G. przy ul. O. […] pierwotnie należało do L. i M. małż. N., 
prowadzących działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej. Dnia 21 lipca 
2000 r. Sąd Okręgowy w Z. wydał nakaz zapłaty, w którym nakazał L. i M. N. jako 
wspólnikom spółki, aby zapłacili solidarnie R. R. 141 996,67 zł z ustawowymi 
odsetkami. Egzekucja tej należności okazała się bezskuteczna. 
 
Po umorzeniu postępowania egzekucyjnego R. R. stwierdził, że dłużnicy 
dnia 3 grudnia 1999 r. darowali spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu 
mieszkalnego córce K. N., która sprzedała je – dnia 7 czerwca 2000 r. – babci E. N. 
Dnia 13 marca 2001 r. Sąd Okręgowy w G.. – po rozpatrzeniu skargi 
pauliańskiej R. R. – wydał wyrok uznający obie umowy zbycia spółdzielczego 
własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego za bezskuteczne wobec niego i 
zezwalający mu na przeprowadzenie egzekucji sądowej z prawa stanowiącego 
przedmiot tych umów (sygn. akt I C …/00). Wyrok uprawomocnił się po oddaleniu 
apelacji E. N. Dnia 11 sierpnia 2001 r. R. R. powiadomił Spółdzielnię Mieszkaniową 
„G.” o treści tego wyroku i wniósł o wstrzymanie przyjmowania w poczet członków 
spółdzielni ewentualnych nabywców spółdzielczego własnościowego prawa do 
lokalu do czasu rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. 
 
Po prawomocnym zakończeniu sprawy I C …/00  R. R. złożył wniosek o 
wszczęcie postępowania egzekucyjnego, w którym domagał się zaspokojenia 
świadczenia objętego nakazem zapłaty z dnia 21 lipca 2000 r. ze  spółdzielczego 
własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego przysługującego – w chwili złożenia 
wniosku egzekucyjnego – powodom A. i L. małż. J.  Komornik zajął to prawo dnia  6 
czerwca 2002 r.  

 
3 
 
W toku rozpoznawania skargi pauliańskiej R. R. spółdzielcze własnościowe 
prawo do lokalu zostało dwa razy zbyte: E. N. sprzedała je R.J. dnia 28 marca 2001 
r., a R. J. – A. i L. małż. J. dnia 28 maja 2001 r. Powodowie kupili spółdzielcze 
prawo własnościowe do lokalu mieszkalnego za pośrednictwem biura obrotu 
nieruchomościami. Przed sporządzeniem umowy pośrednik ustalił, że zbywca – R. 
J. – jest członkiem spółdzielni i nie ma przeszkód prawnych do sprzedaży prawa. O 
piśmie z dnia 21 sierpnia 2000 r., wysłanym przez pozwanego do spółdzielni 
mieszkaniowej, powodowie dowiedzieli się po otrzymaniu zawiadomienia od 
komornika, że przystępuje do opisu i oszacowania lokalu. 
 
Sąd pierwszej instancji uznał, że powództwo o zwolnienie przedmiotu spod 
egzekucji (art. 841 § 1 k. p. c) jest nieuzasadnione. Skierowanie egzekucji do 
przysługującego powodom spółdzielczego prawa własnościowego do lokalu 
mieszkalnego nie narusza ich prawa. Pozwany – na podstawie wyroku uzyskanego 
w sprawie I C …/00 i zaopatrzonego w klauzulę wykonalności – może prowadzić 
egzekucję ze spornego prawa niezależnie do  tego komu ono przysługuje w chwili 
wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Podstawę prawną tego uprawnienia 
stanowi art. 532 k.c. Osobą trzecią w rozumieniu tego przepisu jest bowiem nie 
tylko osoba, na której rzecz dłużnik wierzyciela, względem którego czynność 
prawna dłużnika została uznana za  bezskuteczną, rozporządził prawem, ale także 
kolejne osoby będące – jak powodowie – nabywcami tego prawa. 
 
Apelację powodów od tego orzeczenia Sąd Apelacyjny oddalił zaskarżonym 
wyrokiem. 
 
Sąd odwoławczy uznał, że wyrok został wydany z naruszeniem art. 532 k.c. 
Z tego przepisu nie wynika bowiem uprawnienie pozwanego do prowadzenia 
egzekucji z spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego. 
Wprawdzie przytoczony przepis uprawnia wierzyciela, względem którego czynność 
dłużnika została uznana za bezskuteczną, do przeprowadzenia egzekucji 
z przedmiotu, który wskutek tej czynności wszedł z majątku dłużnika albo do niego 
nie wszedł, jednakże dotyczy to sytuacji, w której przedmiot ten znajduje się 
w majątku osoby pozwanej w sprawie o uznanie czynności prawnej dłużnika 
dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela za bezskuteczną. Wyrok uwzględniający 

 
4 
skargę pauliańską nie daje wierzycielowi „uprawnienia skutecznego niejako erga 
omnes”. 
 Zdaniem Sąd Apelacyjny nie ma jednak podstaw do uwzględnienia apelacji. 
Ocena zasadności powództwa wymaga bowiem – wobec bezspornego faktu, 
że powodowie nabyli spółdzielcze prawo własnościowe do lokalu mieszkalnego 
w toku sprawy I  C …/00 – uwzględnienia konsekwencji wynikających z art. 192 pkt 
3 k.p.c. Przytoczony przepis statuuje fikcję prawną, polegającą na tym, że zbycie 
w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem, nie ma wpływu na bieg sprawy, 
a powaga rzeczy osądzonej wydanego w niej wyroku obejmuje także nabywcę. 
W konsekwencji to właśnie art. 192 pkt 3 k.p.c., pominięty przez Sąd pierwszej 
instancji z powodu przyjęcia innej koncepcji prawnej, powoduje, że pozwany, 
posiadając wyrok wydany w sprawie I C…/00 i nakaz zapłaty, może prowadzić 
egzekucję także przeciwko powodom. 
W skardze kasacyjnej, opartej tylko na  pierwszej podstawie, pełnomocnik 
powodów zarzucił naruszenie art. 192 pkt 3 k.p.c. Polega ono – jego zdaniem – 
na zastosowaniu przytoczonego przepisu „w sytuacji, w której nie było podstaw 
do zastosowania tego przepisu, albowiem nie można uznać, że przedmiotem 
sprawy o uznanie za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela czynności dokonanej 
przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela jest spółdzielcze własnościowe prawo 
do lokalu; przedmiotem sprawy o uznanie czynności za bezskuteczną w stosunku 
do wierzyciela jest prawo do żądania uznania czynności prawnej za bezskuteczną 
a zbycie tego prawa w ogóle nie jest niemożliwe, co powoduje – wbrew stanowisku 
Sądu Apelacyjnego– że zapadły w sprawie wyrok nie odnosi skutku wobec 
powodów-nabywców spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, którzy nabyli 
to prawo w czasie trwania procesu o uznanie za bezskuteczną w stosunku do 
wierzyciela czynności dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela”. 
Powołując się na tę podstawę, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i 
uwzględnienie powództwa. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Ze względu na konstrukcję rozpoznawanej skargi kasacyjnej, w której 
skarżący w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucili jedynie naruszenie art. 

 
5 
192 pkt 3 k.p.c., rozważenia wymaga przede wszystkim kwestia charakteru 
prawnego tego przepisu. Ze sformułowania art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. w zestawieniu z 
jego pkt 2 wynika bowiem, że pierwsza podstawa kasacyjna dotyczy jedynie 
naruszenia prawa niebędącego prawem procesowym. Powstaje zatem problem, 
czy przepis art. 192 pkt 3 k.p.c. można zaliczyć do przepisów prawa materialnego w 
rozumieniu art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. Wykluczenie takiej możliwości oznaczałoby 
bowiem, że skarga kasacyjna nie odpowiada wymaganiom przewidzianym w art. 
3984 § 1 pkt. 2 k.p.c., ponieważ  podstawa, na której została oparta, nie zwierałaby 
wskazania naruszonych przepisów prawa materialnego.  Nie wchodziłaby też w grę 
możliwość rozpoznania zarzutu naruszenia art. 192 pkt 2  k.p.c. jako przepisu 
prawa procesowego z powodu oparcia skargi kasacyjnej wyłącznie na pierwszej 
podstawie z art. 3983 § 1 k.p.c. Sąd kasacyjny – zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. – 
jest związany granicami skargi kasacyjnej i zarzuty wykraczające poza powołaną 
podstawę skargi kasacyjnej (z wyjątkiem nieważności postępowania) nie mogą być 
brane pod rozwagę z urzędu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 
8 października 1997 r., II CKN 366/97, niepubl.) 
Należy przypomnieć, że – zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu 
Najwyższego –  przytoczenie podstaw skargi kasacyjnej i ich uzasadnienia polega 
najpierw na ogólnym określeniu wytykanych naruszeń prawa materialnego 
i przepisów postępowania, następnie na wskazaniu przepisów, które zostały 
naruszone (z podaniem numeru artykułu, paragrafu lub ustępu ustawy), a w końcu 
na wyjaśnieniu, na czym to naruszenie polegało. Skarga kasacyjna, która 
nie spełnia tego wymagania, jest dotknięta wadą nienaprawialną i podlega 
odrzuceniu, bez wzywania do jej usunięcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 
7 kwietnia 1997 r., III CKN 29/97, OSNC 1997 nr 6-7, poz. 96; postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 10 maja 2002 r., III CKN 1310/00, Lex nr 54502).  
Sąd Najwyższy także wielokrotnie podkreślał, że – działając jako sąd 
kasacyjny – nie jest uprawniony do samodzielnego konkretyzowania zarzutów lub 
ryzykowania domysłów, jakiego przepisu prawa dotyczy podstawa skargi 
kasacyjnej. Jest tak również dlatego, że ustawodawca, wprowadzając przymus 
adwokacko-radcowski (art. 871 § 1 k.p.c.), postawił skardze kasacyjnej wysokie 
wymagania profesionalne; wśród tych wymagań jest prawidłowe przytoczenie 

 
6 
podstaw oraz ich uzasadnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 
1996 r., I PKN 33/96, OSNAP 1997, nr 14, poz. 250; postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 16 października 1997 r., II CKN 390/97, niepubl.). W tej 
sytuacji – wobec wyraźnego wskazania w podstawie skargi kasacyjnej jedynie art. 
192 pkt 3 k.p.c. jako naruszonego przepisu prawa – przytaczane poza podstawą 
skargi kasacyjnej przepisy prawa materialnego nie mają znaczenia dla wskazanego 
przez skarżących zakresu naruszonych przepisów prawa. 
Dla określenia charakteru  prawnego danego przepisu nie jest istotne, 
w jakim akcie prawnym został on zamieszczony, ale o procesowym albo 
materialnym charakterze tego przepisu decydują jego teść i cel. Przepisami prawa 
materialnego są przepisy regulujące bezpośrednio stosunki cywilnoprawne między 
poszczególnymi podmiotami prawnymi (określają zachowanie tych podmiotów) oraz 
roszczenia wynikające z tych stosunków (nakładają obowiązki i przyznają prawa lub 
uprawnienia) łącznie z przepisami o zaskarżalności, wymagalności, terminach 
przedawnienia i terminach do sądowego dochodzenia tych roszczeń. Przepisami 
procesowymi są zaś normy instrumentalne, które określają drogę i sposób 
dochodzenia uprawnień wynikających ze stosunków cywilnoprawnych i norm 
materialnoprawnych. 
Zdaniem skarżących przepis art. 192 pkt 3 k.p.c., choć zamieszczony 
w kodeksie postępowania cywilnego, jest przepisem prawa materialnego. Zbycie 
rzeczy lub prawa nie pozbawia – z mocy art. 192 pkt 3 k.p.c. in principio – 
legitymacji procesowej biernej zbywcy. Przepis w tej części jest zatem normą 
materialnoprawną – samoistną podstawą legitymacji zbywcy (tzw. substytucja albo 
podstawienie procesowe względne), który działa w imieniu własnym, ale na rzecz 
nabywcy. 
Tego stanowiska nie można podzielić. Wprawdzie hipoteza normy prawnej 
zawartej w art. 192 pkt 3 k.p.c. odwołuje się do zdarzeń prawnych (zbycie w toku 
sprawy rzeczy lub prawa), jednakże treść hipotezy nie przesądza jeszcze 
o charakterze prawnym całej normy prawnej. Dokonując jej oceny, nie można 
bowiem pomijać dyspozycji analizowanej normy prawnej (zbywca nadal pozostaje 
stroną postępowania). Należy podzielić wyrażany w piśmiennictwie pogląd, że jeżeli 

 
7 
zdarzenia prawne ujęte w hipotezie analizowanej normy prawnej wywołują  inne 
fakty procesowe (a nie fakty materialnoprawne), to należy przyjąć procesowy 
charakter całej normy prawnej. Mówiąc inaczej, w takim wypadku o charakterze 
normy prawnej decyduje jej dyspozycja.  
Taka sytuacja zachodzi w przypadku analizowanej normy prawnej. Zbycie 
w toku procesu rzeczy lub prawa, będące niewątpliwie zdarzeniem prawnym, nie 
ma wpływu o ocenę charakteru prawnego całej normy prawnej, ponieważ decyduje 
o tej ocenie dyspozycja normy prawnej dotycząca kwestii procesowych. Utrzymuje 
ona dotychczasowy stan w zakresie stron postępowania. Zbywca, będący stroną 
postępowania, zachowuje nadal legitymację procesowa, oderwaną jednak od 
sytuacji materialnoprawnej strony. W tym wypadku zachodzi jeden z przypadków 
tzw. podstawienia procesowego. Okoliczność, że procesowy charakter tej instytucji 
nie jest w zasadzie kwestionowany w piśmiennictwie, przemawia także na rzecz 
tezy, że przepis art. 192 pkt. 3 k.p.c. ma charakter procesowy. 
Tej tezy nie podważa fakt, że podstawienie procesowe powoduje – 
co przyjmuje się zgodnie w literaturze i orzecznictwie – iż powaga rzeczy osądzonej 
wyroku wydanego z udziałem w procesie zbywcy rzeczy lub prawa obejmuje 
również ich nabywcę (tzw. rozszerzona prawomocność wyroku). W stosunku 
do nabywcy może być prowadzona egzekucja (art. 788 k.p.c.). Jej przeprowadzenie 
niewątpliwie wpływa na zmianę sytuacji materialnoprawnej między zbywcą 
a nabywcą rzeczy lub prawa. Nabywca może bowiem wystąpić przeciwko zbywcy 
z roszczeniem odszkodowawczym (art. 471 k.c.) bądź z tytułu bezpodstawnego 
wzbogacenia. Jednakże podstawy tych roszczeń nie będzie stanowiła norma art. 
192 pkt 3 k.p.c. Zachowa ona mimo wszystko swój procesowy charakter. Celem 
unormowania przewidzianego w art. 192 pkt 3 k.p.c. jest jedynie stabilizacja 
procesu przez uniezależnienie jego toku od pozaprocesowych czynności 
dyspozycyjnych stron postępowania i wyeliminowanie możliwości „torpedowania” 
procesu przez zbycie rzeczy stanowiącej przedmiot sporu. 
Konkludując, należy przyjąć, że przepis art. 192 pkt. 3 k.p.c. ma charakter 
wyłącznie procesowy. To oznacza, że skarga kasacyjna podlega odrzuceniu, 

 
8 
ponieważ dotknięta jest nienaprawialną wadą (podstawa, na której została oparta, 
nie zawiera wskazania naruszonego przepisu prawa). 
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji 
postanowienia (art. 3986 § 2 k.p.c.). 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
jz