II CA 932/13

Sygn. akt II Ca 932/13 POSTANOWIENIE Dnia 22 października 2013 r. Sąd Okręgowy w Kielcach Wydział II Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Mariusz Broda (spr.) Sędziowie: SSO Magdalena Bajor-Nadolska SSO Marek Boniecki Protokolant: protokolant sądowy Beata Wodecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2013 r. sprawy z wniosku S. S. z udziałem A. F. , R. S. , B. S. o dział spadku i zniesienie współwłasności na skutek apelacji uczestniczki A. F. od postanowienia Sądu Rejonowego w Skarżysku - Kamiennej z dnia 10 stycznia 2013 r. sygn. akt I Ns 73/12 postanawia: zmienić zaskarżone postanowienie przez jego uchylenie. sygn. akt IICa932/13 UZASADNIENIE S. S. przed Sądem Rejonowym w Skarżysku - Kamiennej domagał się dokonania działu spadku po K. S. i Z. S. oraz zniesienia współwłasności m.in. nieruchomości położonej w S. , a stanowiącej działkę gruntu o nr ew. (...) , o powierzchni 0,30078ha , zabudowanej domem mieszkalnym , poprzez ustanowienie odrębnej własności dwóch lokali mieszkalnych , ostatecznie w sposób zaprojektowany przez biegłego M. N. w wydanej na potrzeby niniejszego postępowania opinii (k. 85-86,107) i przyznania lokalu o powierzchni 37,80 m 2 , składającego się kuchni przedpokoju i łazienki , oznaczonego na stanowiącym integralną część opinii rysunku (k. 107) kolorem różowym – S. S. , natomiast drugiego lokalu o powierzchni 47,50 m 2 , składającego się z kuchni , przedpokoju , pokoju , oznaczonego na w/w rysunku biegłego (k.107) kolorem żółtym – A. F. Uczestnicy B. S. i R. S. zaakceptowali tej treści żądanie. Uczestniczka A. F. , aprobując żądanie działu spadku i zniesienia własności co do samej zasady , oponowała wobec rozstrzygnięcia proponowanego przez wnioskodawcę. Zaakceptowała natomiast ustanowienie odrębnej własności lokali z uwzględnieniem ukształtowanego stanu faktycznego władania domem, czyli kolejny z wariantów zidentyfikowanych przez biegłego M. N. , zilustrowany przez niego rzutem poziomym (k.106), według którego lokal zajmowany faktycznie przez A. F. i proponowany do ustanowienia jego odrębnej własności , składa się pokoju , przedpokoju , kuchni i łazienki , a łączna jego powierzchnia wynosi 54,20 m 2 , natomiast drugi lokal zajmowany przez S. S. , składa się z kuchni, łazienki , przedpokoju i pokoju , o łącznej powierzchni 30,20 m 2 . Odrębna własność tego drugiego lokalu, zdaniem uczestniczki , powinna być przyznana wnioskodawcy. Postanowieniem wstępnym z dnia 10.01.2013r. , Sąd Rejonowy uznając żądanie ustanowienia odrębnej własności lokali za usprawiedliwione co do zasady , upoważnił S. S. do wykonania tymczasowo na jego koszt , po uzyskaniu zezwoleń wymaganych prawem budowlanym prac adaptacyjnych niezbędnych do podziału nieruchomości wspólnej składającej się z działki gruntu o nr (...) zabudowanej budynkiem mieszkalnym , położonej w S. przy ulicy (...) , nie posiadającej urządzonej księgi wieczystej , polegających na wykonaniu prac przygotowawczych , budowlanych i instalacyjnych wskazanych w opinii biegłego M. N. z dnia 3.08.2012r. , według propozycji podziału nr II ,a w szczególności: zlikwidowaniu ścianki działowej pomiędzy pomieszczeniem łazienki I i pokoju I , zlikwidowaniu przejścia pomiędzy pomieszczeniem łazienka I , a kuchnią I , wydzieleniu w lokalu I pomieszczenia sanitarnego – łazienki; zlikwidowaniu instalacji wodociągowej i kanalizacyjnej w utworzonym dla lokalu nr (...) pomieszczeniu sanitarnym- łazience; połączeniu istniejącej instalacji elektrycznej w pomieszczeniu łazienki I z instalacją elektryczną i licznikiem energii elektrycznej dla lokalu nr (...) oraz odcięciu od instalacji elektrycznej lokalu nr (...) ; otynkowaniu i pomalowaniu ścian po zlikwidowaniu przejścia pomiędzy pomieszczeniami łazienki I i kuchni I – w terminie 6 tygodni od daty uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia. W uzasadnieniu Sąd Rejonowy przytoczył poczynione ustalenia , wskazując w szczególności , że spadek po zmarłej w 1994 r. K. S. , w skład którego wchodziła m.in. zabudowana budynkiem mieszkalnym nieruchomość w postaci działki o nr ew. (...) , na podstawie ustawy nabyły dzieci A. F. i Z. S. – po ½ części każde z nich ; spadek po Z. S. zmarłym w 2002r. na podstawie ustawy nabyli żona B. S. oraz synowie R. S. i S. S. – po 1/3 każde z nich ; budynek mieszkalny częściowo stanowi pierwotną konstrukcję drewnianą , a częściowo pozostaje efektem rozbudowy ; pokój od strony wschodniej o powierzchni 25,1 m został dobudowany w latach 70-tych ubiegłego wieku , ze środków A. F. i jej męża , natomiast pokój o powierzchni 20.9 m od strony zachodniej , został dobudowany w latach 60 –ych ubiegłego wieku ;z tak ukształtowanej części domu o powierzchni 54,2 m , korzysta A. F. , natomiast część domu o powierzchni 30,2 m , pozostaje we władaniu B. S. , R. S. i S. S. . Zdaniem Sądu Rejonowego , skoro istnieją dysproporcje pomiędzy wielkością przysługujących udziałów (z jednej strony A. F. ,z drugiej – pozostałym współwłaścicielom) , a powierzchnią lokali , jakimi faktycznie oni władają , to należy uznać za słuszne co do zasady żądanie ustanowienia odrębnej własności lokali według wariantu nr II opracowanego przez biegłego M. N. , który zakładał przesunięcie ściany oddzielającej faktycznie oba lokale , w kierunku lokalu zajmowanego przez S. , tak , że w wyniku tego zyskaliby lokal o 7,60 m większy od tego , który aktualnie faktycznie zajmują. Z tym związana jest konieczność wykonania prac adaptacyjnych , w takim kierunku jak wskazuje na to treść postanowienia. Postanowienie w całości zaskarżyła uczestniczka. W wywiedzionej apelacji zarzuciła naruszenie art. 5 kc , poprzez jego niezastosowanie ; naruszenie art. 11 ust. 2 ustawy o własności lokali poprzez jego błędne zastosowanie , gdyż zebrany materiał nie daje możliwości wydania postanowienia wstępnego w zakresie upoważnienia do wykonania prac adaptacyjnych mających na celu wyodrębnienie lokali , gdyż Sąd nie wskazał w jaki sposób wydzielone ma być pomieszczenie sanitarne oraz jak ma być przebudowana instalacja elektryczna oraz wodno - kanalizacyjna . Ponadto podniosła , że dokonywanie tak daleko idących prac naraża strony postępowania na wysokie koszty , których jak wskazuje wariant I opinii biegłego ,można było uniknąć. W związku z tym wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i określenie koniecznych do wykonania prac adaptacyjnych zgodnie z wariantem nr I , ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy zważył , co następuje: Apelacja zasługiwała na uwzględnienie. Rację ma apelująca , o ile zarzuca brak podstaw faktycznych i prawnych do wydania zaskarżonego postanowienia. Oczywiście Sąd Rejonowy co do samej zasady może orzec postanowieniem wstępnym w przedmiocie uznania za słuszne żądanie zniesienia współwłasności nieruchomości przez ustanowienie odrębnej własności lokali. Jednak w konkretnej sprawie , muszą zaistnieć przesłanki ustawowe , uzasadniające tezę , że takie rozwiązanie jest możliwe i wskazane. Abstrahując w tej chwili od tego wszystkiego co wynika z treści art. 211 kc , wadliwość zaskarżonego postanowienia wstępnego polega już na samej jego niezgodności z wymogami jakie stawia w tym zakresie przepis art. 11 ust. 2 z dnia 24.06.1994r. – o własności lokali (Dz.U.2000.80.903.j.t.) , który poprzez art. 11 ust. 1 tejże ustawy ma odpowiednie zastosowanie do zniesienia współwłasności z mocy orzeczenia sądu. Rozważając za słuszne co do samej zasady zniesienie współwłasności poprzez ustanowienie odrębnej własności lokali , nie sposób pominąć samej ustawowej definicji samodzielnego lokalu stanowiącego odrębną własność. Stosownie do treści art. 2 ust. 2 ustawy o własności lokali stanowi go wydzielona trwałymi ścianami w obrębie budynku izba lub zespół izb przeznaczonych na stały pobyt ludzi , które wraz z pomieszczeniami pomocniczymi służą zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych. Zatem wyodrębniony (będący przedmiotem odrębnej własności) lokal mieszkalny ma spełniać zarówno kryterium przedmiotowe (wydzielenie trwałymi ścianami , z podziałem na poszczególne izby) oraz funkcjonalne (służenie zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych). Dopiero wówczas można stwierdzić , że żądanie zniesienia współwłasności nieruchomości poprzez ustanowienie odrębnej własności lokali jest słuszne co do samej zasady. Ten wymóg na tym etapie postępowania jest tym bardziej konieczny do spełnienia , w sytuacji , w której ustanowienie odrębnej własności lokali musi zostać poprzedzone wykonaniem pewnych prac budowlanych , prowadzących do ostatecznego ukształtowania planowanych do „wyodrębnienia” samodzielnych, w rozumieniu art. 2ust. 2 w/w ustawy, lokali. Przy czym, te wymogi na etapie orzekania na podstawie art. 11 ust. 2 w/w ustawy muszą być skonkretyzowane , tak by nie było jakichkolwiek wątpliwości co do rodzaju , zakresu , celowości , zgodności ze sztuką budowlaną – prac , które mają być w związku z tym wykonane , ale także ich zgodności z przepisami Prawa budowlanego . To wszystko wpisuje się w istotę rozstrzygania sporu pomiędzy stronami o sposób zniesienia współwłasności , a w tej fazie postępowania ma służyć wyeliminowaniu przeszkody (w postaci braku dobrowolnego wykonania prac budowlanych) do zniesienia współwłasności nieruchomości poprzez ustanowienie odrębnej własności lokali. Rację ma apelująca , wskazując , że w przypadku sporu, konieczność szczegółowego wskazania prac , do których wykonania zainteresowany jest zobowiązany , jest tym większa, bo w przeciwnym razie , realnie może nie dojść do ich zrealizowania. Odnosząc te uwagi do zaskarżonego postanowienia wstępnego, należy stwierdzić , że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy , skoro uznając za słuszne co do samej zasady ustanowienie odrębnej własności lokali (będące sposobem zniesienia współwłasności) w pierwszej kolejności nie wyeksponował w orzeczeniu tych zaprojektowanych (w sposób spełniający w/w wymogi ustawowe) dwóch samodzielnych lokali mieszkalnych (brak tego fundamentalnego zapisu). Ponadto opis czynności (prac budowlanych) potrzebnych do wykonania , by ustanowienie odrębnej własności tych dwóch lokali było ostatecznie prawnie możliwe , pozostaje nie tylko dość ogólnikowy , ale także nie znajduje wyczerpującego oparcia w materiale dowodowym. Chodzi w szczególności o prace instalacyjne , którymi biegły M. N. , jak sam przyznał w opinii uzupełniającej, (k.132v) w ogóle się nie zajmował , a także wyodrębnienie pomieszczenia łazienki w lokalu projektowanym dla A. F. , które w ogóle uszło uwadze biegłego (p. opis i projekt w ramach opinii biegłego M. N. – k. 86,107). Stwierdzenie biegłego w opinii uzupełniającej , że do wyodrębnienia pomieszczenia łazienki potrzebny jest projekt dotyczący zmiany sposobu użytkowania , nie tylko to potwierdza , ale eksponuje dodatkowy wymóg , dla ustanowienia odrębnej własności lokalu w tym wariancie ,czego z kolei Sąd Rejonowy w ogóle nie brał pod uwagę. Jeżeli zatem w zaskarżonym orzeczeniu znalazł się zapis o „wydzieleniu w lokalu nr (...) pomieszczenia sanitarnego” , to w kontekście przeprowadzonego dotychczas dowodu z opinii biegłego jest on bezpodstawny. Skoro ponad wszelką wątpliwość samodzielny lokal mieszkalny (w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy o własności lokali ) ma posiadać pomieszczenie spełniające funkcję łazienki i ubikacji oraz wszystkie standardowe instalacje, to nie wyjaśnienie tego zagadnienia przez Sąd Rejonowy , jest nierozpoznaniem istoty sprawy. Sam zapis w postanowieniu , jako nie skonkretyzowany (bo nie wynika z niego gdzie to pomieszczenie „sanitarne” miałoby zostać wyodrębnione) , ale przede wszystkim oderwany od efektów analizy realiów faktycznych sprawy (przez pryzmat wiadomości specjalnych z zakresu projektowania i budownictwa), nie sanuje stanu nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd Rejonowy w tym zakresie. Oczywistą pozostaje i ta konkluzja , że Sąd I instancji rozpoznając sprawę na etapie poprzedzającym wydanie tego zaskarżonego postanowienia wstępnego , w ogóle nie uwzględnił ani kryterium przedmiotowego (brak skonkretyzowanego wydzielenia pomieszczenia łazienki i ubikacji) , ani funkcjonalnego (brak dopełnienia funkcji lokalu poprzez zapewnienie zaspokajania potrzeb sanitarnych) , które powinny spełniać oba w przyszłości wydzielone lokale, co tylko potwierdza nie rozpoznanie istoty sprawy. Pamiętając jednak o tym , że w uchylenie zaskarżonego postanowienia w przypadku nierozpoznania istoty sprawy , jest uprawnieniem Sądu II instancji , a nie jego obowiązkiem ( art. 386 par. 4 kpc ), Sąd Okręgowy , uwzględniając dotychczas zebrany w sprawie przez Sąd Rejonowy materiał (nie tylko dowody, ale i twierdzenia zainteresowanych) doszedł do przekonania , że istnieją podstawy do zmiany zaskarżonego postanowienia wstępnego. Rację miała bowiem apelująca , o ile niezależnie od zanegowania prawidłowości , rozstrzygnięcia Sądu w ramach samego wariantu nr II (ustanowienia odrębnej własności lokali) , zwalczała ten wariant co do samej zasady , eksponując jako prawidłowy wariant nr I , jako uwzględniający wszystkie istotne okoliczności, które w tym przypadku pod uwagę brać trzeba. Stosownie do treści art. 211 kc , zasadą pozostaje żądanie zniesienia współwłasności przez podział fizyczny rzeczy , a w ramach tego niewątpliwie w grę wchodzi ustanowienie odrębnej własności lokali mieszkalnych. Zasadniczo dokonanie podziału rzeczy wspólnej powinno nastąpić stosownie do wielkości udziałów we współwłasności , możliwe są jednak odstępstwa dyktowane praktyczną koniecznością lub szczególnymi potrzebami współwłaścicieli , a wówczas, jeżeli zniesienie współwłasności następuje na mocy orzeczenia sądu, wartość poszczególnych udziałów może być wyrównana przez dopłaty pieniężne (p. E. Gniewek Komentarz do kodeksu cywilnego). Innymi słowy nie można oczekiwać, że w każdym wypadku zniesienia współwłasności, współwłaściciele otrzymują części rzeczy o wartości zbliżonej do wartości udziałów (p. także postanowienie SN z dnia 27.01.1999r. , IICKN 166/98, Lex nr 1214402). Reasumując , ten całokształt okoliczności , który trzeba wziąć pod uwagę przy ocenie dopuszczalności sposobu podziału nieruchomości, każdorazowo determinuje także , odpowiedź na pytanie o odstępstwo od zasady nawiązywania przyznanych w naturze części nieruchomości do wielkości przysługujących poszczególnym współwłaścicielom udziałów. Już z poczynionych przez Sąd I instancji ustaleń wynika , że udział A. F. we współwłasności przedmiotowej nieruchomości wynosi 3/6, udziały pozostałych współwłaścicieli łącznie także wynoszą3/6 , przy czym udział samego S. S. (który domaga się przyznania na swoją rzecz odrębnej własności lokalu mieszkalnego) wynosi już tylko 1/6. Zatem z tego punktu widzenia, wariant „wyodrębnienia” samodzielnych lokali oznaczony przez biegłego M. N. nr (...) , jest zdecydowanie bliższy zasadzie odzwierciedlenia wielkości udziałów , skoro lokal projektowany dla S. S. ma powierzchnię użytkową 30,20 m 2 , przy łącznej powierzchni użytkowej obu lokali – 84,40 m 2 . Takie rozwiązanie i tak stanowi odstępstwo od zasady pełnego pokrycia wydzielonej części nieruchomości w stosunku do wielkości udziału , bo dla wnioskodawcy przeznaczony byłby lokal o większej powierzchni niż wynikałoby to z wielkości przysługującego mu udziału (1/6). Natomiast zupełnie z tego punktu widzenia , nie do zaakceptowania pozostaje dalsze poszukiwanie powierzchni lokalu mieszkalnego , który miałby przypaść wnioskodawcy , czego wyrazem byłby wariant nr II. Powierzchnia tak wyodrębnionego w tym przypadku lokalu dla S. S. , pozostawałaby w jeszcze większej dysproporcji w stosunku do przysługującego mu udziału. Trzeba podkreślić to ,że Sąd Rejonowy bezpodstawnie założył , że żądanie wniosku sprowadzało się do przyznania projektowanego do wyodrębnienia lokalu nr (...) (w wariancie II) nie tylko dla S. S. , ale także dla B. S. i R. S. , co było sprzeczne ze stanowiskiem eksponowanym przeze całe dotychczasowe (niniejsze z nie to o sygn. akt INs 873/08) postepowanie przez wnioskodawcę. Stąd i z tej przyczyny błędna konsekwencja w postaci rozważań Sądu I instancji o potrzebie poszukiwania możliwości zwiększenia powierzchni lokalu projektowanego do wyodrębnienia w kontekście łącznej wielkości udziałów służących uczestnikom – B.,S.R. – S. . Ponadto, u podstaw akceptacji wariantu nr I , znajduje się ukształtowany i utrwalony od lat stan faktycznego władania domem , stanowiącym część składową nieruchomości , o jakiej mowa. Jego wyrazem są dwa samodzielne , spełniające wymogi prawa budowlanego (jak podkreśla biegły M. N. – k. 85) lokale mieszkalne , zajmowane przez A. F. (lokal o powierzchni 54,20 m 2 , oznaczony w opinii biegłego w wariancie I nr 1) i S. S. (lokal o powierzchni 30,20 m 2 , oznaczony w opinii biegłego w wariancie I nr 2). Stan faktycznego władania tymi lokalami jest niesporny , a dodatkowo znajduje potwierdzenie w niekwestionowanych wzajemnie , a więc wiarygodnych zeznaniach świadków – Z. P. , H. K. , W. G. , M. M. , R. F. , F. S. (k.36-40). Także, to co wynika z niekwestionowanej w tym zakresie opinii biegłego M. N. (stan zinwentaryzowany i przedstawiony w rzucie poziomym – k. 106) , pozwala stwierdzić , że te faktycznie ukształtowane lokale , tak z punktu widzenia kryterium przedmiotowego (wydzielenie) , jak i funkcjonalnego , odpowiadają definicji lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębny przedmiot własności. Istotne jest i to , że dla zrealizowania takiego sposobu zniesienia współwłasności nieruchomości , poprzez ustanowienie odrębnej własności dwóch lokali (według wariantu I) nie jest konieczne podejmowanie jakichkolwiek dodatkowych prac adaptacyjnych. Nie jest to bez znaczenia, jeżeli wziąć pod uwagę po pierwsze to , jak do tej pory wyglądała realność realizacji jakichkolwiek prac (co potwierdza przebieg postępowania o sygn. akt INs 738/08 Sądu Rejonowego w Skarżysku – Kamiennej i jego ostateczny rezultat) , po drugie koszty związane z przeprowadzeniem tego typu prac , które jak wynika z opinii uzupełniającej biegłego , przynajmniej w takim zakresie w jakim biegły już je uwzględnił są znaczne – 3092,42 zł (k.150). Jest wreszcie kolejna okoliczność , którą nie sposób pominąć , a mianowicie fakt , że tak a nie inaczej ukształtowany stan faktycznego władania budynkiem mieszkalnym , jest efektem inwestycji , jakie każda z zainteresowanych „stron” czyniła w przeszłości . Część wschodnia domu zajmowana przez A. F. została przez nią rozbudowana o duży pokój , natomiast część zachodnia zajmowana obecnie przez S. S. , została rozbudowana jeszcze w latach 60-tych ubiegłego wieku , przez J. S. (dziadka S. S. ), przy czym S. S. czynił na tą część inne nakłady w postaci remontu wewnątrz jak i wymiany okien , ocieplenia jednej ze ścian (nie kwestionowane zeznania świadków F. S. , K. F. , R. F. – k. 39-40). To wszystko prowadzi do wniosku , że tak ukształtowany faktyczny stan władania był efektem wzajemnej akceptacji obu zainteresowanych ( A. F. i S. S. , a także jego ojca). Ponadto , uwzględnia on dotychczasowy sposób zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obojga , tak jak do tej pory funkcjonował. Tymczasem żadne nowe okoliczności prowadzące do zmiany takiej oceny nie zostały wyeksponowane , w szczególności przez S. S. . Niezależnie od tego nie sposób nie uwzględnić i tego ,że podział nieruchomości w istocie sanujący ukształtowany i aprobowany do tej pory stan faktyczny , jeżeli nie wyeliminuje , to zredukuje do potrzebnego (będącego efektem ostatecznych żądań , ustaleń i ocen) minimum rozliczenia wzajemne z tytułu poczynionych na rzecz nakładów, skoro w dużym stopniu podzielą one los ustanowionych jako przedmiot odrębnej własności wyodrębnionych lokali. To wszystko w ocenie Sądu Okręgowego , przemawia za słusznością co do samej zasady zniesienia współwłasności nieruchomości poprzez ustanowienie odrębnej własności dwóch lokali , zgodnie ze stanem ich faktycznego władania , zidentyfikowanym w opinii biegłego jako wariant pierwszy (lokale o powierzchni 54,20 m 2 i 30,20 m 2 ). W konsekwencji , tego uwzględniając specyfikę postanowienia wstępnego , Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 par. 1 kpc , zmienił zaskarżone postanowienie , poprzez jego uchylenie (wyeliminowanie).