II CA 3648/25

Sygnatura akt II Ca 3648/25
POSTANOWIENIE
Dnia 5 lutego 2026 roku
Sąd Okręgowy w Krakowie II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:
Przewodniczący Sędzia Joanna Czernecka
po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2026 roku w Krakowie
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wniosku Gminy Miejskiej B.
przy uczestnictwie: W. K., L. R., I. H., H. H., D. H., E. J., G. J., D. U. oraz J. U.
o stwierdzenie nabycia spadku po A. R. (1)
na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia częściowego Sądu Rejonowego dla Krakowa - Nowej Huty w Krakowie z dnia 4 października 2023 roku, sygnatura akt I Ns 924/21/N
postanawia:
1. uchylić zaskarżone postanowienie w części objętej punktem I. i w tym zakresie przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie do ponownego rozpoznania;
2. uchylić zaskarżone postanowienie w części objętej punktem II. i w tym zakresie umorzyć postępowanie;
3. oddalić apelację w pozostałej części.
Sędzia Joanna Czernecka
UZASADNIENIE
W dniu 27 lipca 2021 r. Gmina Miejskiej B. wniosła o stwierdzenie nabycia spadku po A. R. (1), zmarłym dnia 19 maja 2020 roku.
Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2022 roku Sąd Rejonowy wezwał do udziału w sprawie w charakterze uczestniczek córki spadkodawcy E. J. i I. H..
Postanowieniem z dnia 4 października 2023 roku Sąd Rejonowy dla Krakowa - Nowej Huty w B. zatwierdził uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia w terminie przez uczestniczkę I. H. oświadczenia woli o odrzuceniu spadku po A. R. (1) (pkt I); zatwierdził uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia w terminie przez uczestniczkę E. J. oświadczenia woli o odrzuceniu spadku po A. R. (1).
W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Rejonowy podał, że:
Uczestniczka I. H. otrzymała odpis postanowienia z dnia 26 kwietnia 2022 roku wraz z odpisem wniosku o stwierdzenie nabycia spadku w dniu 11 maja 2022 roku. Pismem z dnia 25 maja 2022 roku uczestniczka I. H. poinformowała Sąd Rejonowy, że pod sygnaturą I Ns 186/22 w Sądzie Rejonowym dla Krakowa - Śródmieścia w Krakowie została wszczęta sprawa z jej wniosku o zatwierdzenie przez sąd uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po A. R. (1). Na rozprawie w dniu 11 stycznia 2023 roku uczestniczka I. H. złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku po spadkodawcy i wniosła o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia woli o odrzuceniu spadku po nim.
Uczestniczka E. J. we wniosku z dnia 27 lipca 2021 roku złożyła przed Sądem Rejonowym dla Krakowa - Śródmieścia w Krakowie oświadczenie o odrzuceniu spadku po ojcu podnosząc, że nie utrzymywała żadnych kontaktów z ojcem od 40 lat. Oświadczenie takie uczestniczka złożyła ustnie do protokołu na rozprawie w dniu 2 lutego 2022 roku wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu.
Wnioskiem z dnia 29 lipca 2021 roku złożonym do Sądu Rejonowego dla Krakowa - Śródmieścia w Krakowie I Ns 205/21/S, a następnie I Ns 186/22/S pełnomocnik I. H. w trakcie postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po Z. D., matce A. R. (1) wniósł m.in. o stwierdzenie nabycia spadku po A. R. (1) i złożył oświadczenie o odrzuceniu przez nią spadku po tym spadkodawcy wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia takiego oświadczenia podnosząc, że pozostawała ona w błędzie co do składu majątku spadkowego, tj. istnienia długu spadkowego. Sprawa o sygnaturze akt I Ns 186/22/S została przekazana do rozpoznania do Sądu Rejonowego dla Krakowa Nowej Huty w Krakowie (przybrała sygn. I Ns 338/23/N), a następnie połączona została z niniejszą sprawą.
Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:
Spadkodawca A. R. (3) rozwiódł się z matką uczestniczek i praktycznie nie utrzymywał z nimi kontaktu. Uczestniczka I. H. dowiedziała się o jego śmierci od jego aktualnej żony L. R. podczas rozmowy telefonicznej, przed pogrzebem. Uczestniczka ta nie miała przez ostatnie 10 lat przed śmiercią ojca kontaktów z nim. Nie wiedziała też o jego sytuacji majątkowej, o tym że ma długi też nie wiedziała. O długach pozostałych w majątku spadkowym po nim dowiedziała się w trakcie postępowań sądowych, początkowo ogólnie w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku po Z. D., swojej babci ojczystej, a w szczególności z pisma Sądu w niniejszej sprawie. Nie znała też procedury odrzucenia spadku i obowiązujących terminów. Uczestniczka E. J. dowiedziała się o śmierci ojca od swojej siostry - I. H.. O długach dowiedziała się w trakcie postępowań spadkowych. Z ojcem nie miała kontaktu przed jego śmiercią przez ok. 40 lat. Wcześniej nie miała żadnej wiedzy o jego życiu i sytuacji majątkowej.
Sąd Rejonowy wyjaśnił, że jak wynika ze stanu faktycznego ujawnionego w trakcie postępowania dowodowego, zmarły nie pozostawił testamentu, a uczestniczki nic o jego życiu nie wiedziały, nie znały sytuacji majątkowej, nawet nie miały świadomości czy zmarły ojciec ma inne dzieci. Ponieważ życie ojca nie było im znane, nie składały bezpośrednio po jego śmierci oświadczenia o odrzuceniu spadku. O tym, że mogą być jakieś sprawy prawne do uregulowania po ojcu - dowiedziały się ogólnie z postępowania sądowego o stwierdzenie nabycia spadku po babci Z. D., a konkretnie powzięły wiadomość o długach z wezwania Sądu. Tymczasem już w pismach procesowych z lipca 2021 roku składanych przed Sądem Rejonowym dla Krakowa - Śródmieścia w Krakowie złożyły oświadczenia o odrzuceniu spadku po ojcu, które następnie wraz z wnioskiem o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia woli o odrzuceniu spadku po ojcu, złożyły ustnie na rozprawie w dniu 11 stycznia 2023 roku. Uczestniczki konsekwentnie ujawniały swoją wolę odrzucenia spadku po ojcu. Analizując akta i przebieg postępowań toczących się przed Sądem Rejonowym dla Krakowa - Śródmieścia w Krakowie, ich rozdrobnienie na kilka spraw z odrębnymi sygnaturami, Sąd Rejonowy dał wiarę uczestniczkom, że - nie znając prawa - nie umiały w sposób precyzyjny i adekwatny do sytuacji złożyć stosownych oświadczeń przed sądem spadku, jak najszybciej. Uczestniczki najpóźniej już w lipcu 2021 roku składały stosowne oświadczenia motywując je zawsze tymi samymi przyczynami. Przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało istnienie okoliczności, z której usprawiedliwiona przyczyna niezłożenia w terminie 6 miesięcy oświadczenia woli przez uczestniczki o odrzuceniu spadku po ojcu, a jest nią przede wszystkim nieświadomość, że po ojcu pozostały jakiekolwiek sprawy, wobec których konieczne jest ustalenie spadkobierców zmarłego.
Gmina Miejska B. zaskarżyła postanowienie Sądu Rejonowego w części, tj. co do punktów I i II sentencji, zarzucając:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 1019 § 2 w związku z art. 1019 § 1 w związku z art. 84 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego, poprzez błędne ich zastosowanie do ustalonego stanu faktycznego i przyjęcie, że Uczestniczki I. H. i E. J. działały pod wpływem błędu istotnego, usprawiedliwionego okolicznościami sprawy,
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 88 § 2 w związku z art. 1019 § 2 w związku z art. 1019 § 1 Kodeksu cywilnego, poprzez jego niezastosowanie.
Gmina Miejska B. wniosła o zamianę zaskarżonego postanowienia w zaskarżonej części poprzez odmowę zatwierdzenia uchylenia się przez I. H. i E. J. od skutków prawnych niezłożenia w terminie ustawowym oświadczenia o odrzuceniu spadku po A. R. (1), zmarłym w dniu 19 maja 2020 roku w B.; zasądzenie solidarnie od uczestniczek I. H. i E. J. na rzecz wnioskodawcy Gminy Miejskiej B. kosztów postępowania odwoławczego.
Pismem z 13 lutego 2024 roku uczestniczka E. J. sprzeciwiła się wniesionej apelacji, nie zgadzając się z przedstawionymi w niej zarzutami.
Uczestnik D. H. w odpowiedzi na apelację pismem z 19 lutego 2024 roku wniósł o oddalenie apelacji wnioskodawcy w całości.
Pismem z 19 lutego 2024 roku uczestniczka H. H. wniosła o oddalenie apelacji wnioskodawcy w całości.
Pismem z 21 lutego 2024 roku uczestniczka I. H. w odpowiedzi na apelację wnioskodawcy wniosła o oddalenie apelacji w całości oraz o zasądzenie od wnioskodawcy na jej rzecz kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja skutkowała uchyleniem zaskarżonego postanowienia i przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania w części dotyczącej I. H. z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy oraz umorzeniem postępowania w części dotyczącej E. J. ze względu na brak żądania.
Sekwencja zdarzeń przedstawiła się następująco:
Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte wnioskiem Gminy Miejskiej B. z dnia 27 lipca 2021 r.
W dniu 29 lipca 2021 r. I. H., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego G. V., w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po Z. D., jakie toczyło się przed Sądem Rejonowym dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie do sygnatury akt I Ns 205/21/S, złożyła pismo procesowe, w którym wniosła o ustalenie spadkobierców po zmarłym A. R. (1). W piśmie tym pełnomocnik I. H. oświadczył, że w imieniu mocodawczyni, na podstawie art. 1019 § 2 k.c. w zw. z art. 84 k.c., odrzuca spadek po A. R. (2) i wniósł o przywrócenie terminu do złożenia tego oświadczenia, z uwagi na pozostawanie przez I. H. w błędzie co do składu majątku spadkowego.
Odpis tego pisma, na podstawie zarządzenia Przewodniczącego z dnia 1 października 2021 r., został zarejestrowany jako wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po A. R. (1) wraz z wnioskiem I. H. o zatwierdzenie przez sąd uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po A. R. (2). Sprawie nadano sygnaturę I Ns 186/22/S. W dniu 20 kwietnia 2022 r. Przewodniczący w Sądzie Rejonowym dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie zarządził zwrot wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po A. R. (2). Odpis zarządzenia doręczony został w dniu 19 maja 2022 r. pełnomocnikowi I. H.. W dniu 21 czerwca 2022 r. I. H. wniosła o doręczenie jej zarządzenia o zwrocie wniosku, informując, że zostało ono skierowane do niewłaściwej osoby – pełnomocnika, który przestał nim być. W dniach 22 lipca 2022 r. oraz 24 września 2022 r. I. H. ponowiła wniosek o doręczenie jej zarządzenia o zwrocie wniosku. Do akt dołączono odpis informacji z dnia 17 maja 2022 r. o wypowiedzeniu pełnomocnictwa radcy prawnemu G. V. oraz odpis oświadczenia I. H. z dna 13 maja 2022 r. o wypowiedzeniu pełnomocnictwa, jakie zostały złożone do sygnatury akt I Ns 205/21/S. W dniu 21 grudnia 2022 r. zarządzono doręczenie odpisu zarządzenia z dnia 20 kwietnia 2022 r. wnioskodawczyni. Odpis zarządzenia doręczono I. H. w dniu 3 stycznia 2023 r. I. H. uzupełniła braki formalne i fiskalne wniosku. Postanowieniem z dnia 25 stycznia 2023 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie stwierdził swoją niewłaściwość i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie. Sprawie nadano sygnaturę I Ns 338/23/N. Postanowieniem z dnia 30 marca 2023 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa - Nowej Huty w Krakowie odrzucił wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po A. R. (1), a wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po A. R. (1) przekazał do wspólnego rozpoznania ze sprawą niniejszą (akta Sądu Rejonowego dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie o sygnaturze I Ns 338/23/N).
W dniu 27 lipca 2021 r., w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po Z. D., jakie toczyło się przed Sądem Rejonowym dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie do sygnatury akt I Ns 205/21/S, E. J. złożyła pismo procesowe, w którym poinformowała, że odrzuca w całości spadek po A. R. (1). Podała, że nie utrzymywała żadnych kontaktów od ponad czterdziestu lat z uwagi na przykre wspomnienia z dzieciństwa. Pismo to wyłączono i zarejestrowano pod sygnaturą VI Ns 645/21/S jako wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku po A. R. (1). W toku tego postępowania w dniu 2 lutego 2022 r. E. J. zapewniła, że o śmierci ojca A. R. (1) dowiedziała się z pisma sądowego, które otrzymała w zeszłym roku. Sąd odebrał wówczas od E. J. oświadczenie od odrzuceniu spadku po A. R. (1). Akta sprawy zostały przekazane do Sądu Rejonowego dla Krakowa - Nowej Huty w Krakowie jako do sądu spadku. Otrzymały sygnaturę I N 495/23/N (akta Sądu Rejonowego dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie o sygnaturze I N 495/23/N).
Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2022 r. E. J. oraz I. H. zostały wezwane do udziału w niniejszej sprawie.
Na rozprawie w dniu 11 stycznia 2023 r. uczestniczka I. H. zapewniała, że druga żona spadkodawcy zadzwoniła do niej z informacją, że ojciec zmarł w 2020 r. i podała datę pogrzebu i wniosła o „uchylenie się od skutków prawnych od niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku” oraz złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku po ojcu A. R. (1). Nie złożyła oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia tego oświadczenia w terminie z powodu błędu.
Na rozprawie w dniu 11 stycznia 2023 r. uczestniczka E. J. podała, że o śmierci ojca dowiedziała się od siostry, a o długach na pierwszej rozprawie, która dotyczyła opróżniania lokalu po zmarłym. Uczestniczka E. J. nie wniosła o zatwierdzenie przez sąd uchylenia się przez nią od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po A. R. (1).
Wszczęcie postępowania o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku bądź od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia inicjuje - zgodnie z ogólną regułą - złożenie wniosku (art. 506 k.p.c.). Treść wniosku powinna wyrażać zamiar osiągnięcia tego celu. Na zamiar osiągnięcia tego celu wskazuje żądanie zatwierdzenia przez sąd uchylenia się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku bądź od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia. Ustalając go należy mieć na względzie - jak w przypadku wszystkich pism procesowych, wskutek których ma nastąpić wszczęcie postępowania sądowego - nie tylko samo brzmienie wniosku, ale wszystkie okoliczności mogące wskazywać na rzeczywistą wolę wnioskodawcy. Postępowanie to toczy się przed sądem spadku (art. 628 k.p.c.) i ma na celu realizację materialnoprawnej regulacji art. 1019 k.c. Celem tego postępowania jest uchylenie się przez spadkobiercę od skutków prawnych oświadczenia w sprawie przyjęcia spadku, bądź skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia w tym przedmiocie, co zakłada złożenie przez wnioskodawcę przed sądem oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia co do przyjęcia spadku bądź oświadczenia o uchyleniu się od niezachowania terminu do złożenia oświadczenia wraz z oświadczeniem o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku, a także zatwierdzenie przez sąd uchylenia się przez wnioskodawcę od skutków prawnych wadliwego oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku bądź zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia. Oświadczenie o uchyleniu musi nastąpić przed sądem, a spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd (art. 1019 § 3 k.c.).
W wypadku czynności podejmowanych w formie pisemnej obowiązek poddania ich treści ocenie pod kątem ustalenia ich rzeczywistego znaczenia wynika z art. 130 § 1 zd. drugie k.p.c., zgodnie z którym mylne oznaczenie pisma procesowego lub inne oczywiste niedokładności nie stanowią przeszkody do nadania mu biegu i rozpoznania go w trybie właściwym. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przepis ten uznawany jest za zalecenie rozpoznania pisma zgodnie z jego treścią wyrażającą intencje autora, a wątpliwości można wyjaśnić w drodze wykładni pisma lub przez wezwanie strony do ich wyjaśnienia (postanowienie SN z 15.01.2015 r., IV CZ 105/14, LEX nr 1622328; postanowienie SN z 14.11.2013 r., IV CZ 81/13, LEX nr 1396466). Wykładnia przebiegać powinna zgodnie z regułami stosowanymi przy interpretacji oświadczeń woli (art. 65 k.c.). Wyjaśnienia rzeczywistej intencji autora wymagają zwłaszcza pisma sporządzone przez stronę działająca osobiście, bez profesjonalnego pełnomocnika. Szczególnie dotyczy to czynności podejmowanych przez uczestnika postępowania nie mającego doświadczenia ani wiedzy potrzebnej do formalnie poprawnego formułowania oświadczeń i żądań.
I. H. – pomimo błędnego sformułowania wniosku – zredagowanego przecież przez profesjonalnego pełnomocnika - „o przywrócenie terminu do złożenia oświadczenia” o odrzuceniu spadku po A. R. (1) z uwagi na pozostawanie „w błędzie co do składu majątku spadkowego” w sprawie o sygnaturze I Ns 186/22/S wniosła ostatecznie o zatwierdzenie przez Sąd uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po A. R. (1) (k. 22 akta I Ns 186/22/S).
Kwestia intencji, z jaką E. J. złożyła w dniu 27 lipca 2021 r. pismo informujące, że odrzuca spadek po A. R. (1) powinna zostać przez Sąd zbadana. Pisma złożonego przez E. J. w dniu 27 lipca 2021 r. (sygnatura akt VI Ns 645/21/S) Sąd nie mógł potraktować jako wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, gdyż uczestniczka nie zarwała w tym piśmie takiego żądania, ani nawet nie powołała się na żadne okoliczności, w świetle których uzasadnionym byłoby przyjęcie, że jej wola nakierowana była na osiągnięcie takiego celu. Z niczego nie wynika, aby taka była jej intencja. Przeciwnie, z pisma tego nie wynika nawet, że uczestniczka ma świadomość, że upłynął termin do złożenia takiego oświadczenia. Sąd nie może wyręczyć zainteresowanych w składaniu oświadczeń procesowych, czy materialnych o odpowiedniej treści ani też intepretować wnioski uczestników w sposób rozszerzający - wbrew temu, co faktycznie wynika z treści danych pism. Przewodniczący może natomiast, a nawet powinien zwracać uwagę zainteresowanym na wątpliwości, wynikające z interpretacji wnoszonych pism, w szczególności co do celu w jakim pisma te zostały złożone. Przy udzieleniu odpowiednich pouczeń zainteresowany miałby możliwość sformułowania odpowiednich wniosków. W analizowanym przypadku Przewodniczący w Sądzie Rejonowym dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie zarejestrował wniosek E. J. zgodnie z jego treścią, a następnie Sąd – także kierując się treścią żądania - odebrał od E. J. oświadczenie o odrzuceniu spadku po A. R. (1). W świetle złożonego wówczas przez E. J. zapewniania, o tym, że o śmierci ojca dowiedziała się z pisma sądowego, które otrzymała w zeszłym roku „może latem” kwestia braku zachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku wcale nie była oczywista. Nie wiadomo z jakich przyczyn Przewodniczący w niniejszej sprawie zachował się inaczej i uznał, że w sprawie o sygnaturze VI Ns 645/21/S uczestniczka E. J. wniosła o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po A. R. (1). Wbrew temu – co Sąd Rejonowy napisał w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia – na karatach 13 – 14 akt VI Ns 645/21/S, obejmujących protokół posiedzenia z dnia 2 lutego 2022 r. oraz oświadczenie o odrzuceniu spadku, brak jest wniosku „o przywrócenie terminu”. W protokole odnotowano natomiast, że wnioskodawczyni podtrzymuje wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku po A. R. (1). Nie jest oczywiście wykluczone, że intencją E. J. było złożenie wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku i o odebranie oświadczeń o uchyleniu się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku oraz o odrzuceniu spadku. Ale wniosek takiej treści nie został złożony.
Oznacza to, że Sąd Rejonowy orzekał bez skargi uprawnionego podmiotu.
Przepis art. 386 § 3 k.p.c. stanowi, że jeżeli pozew ulega odrzuceniu albo zachodzi podstawa do umorzenia postępowania, sąd drugiej instancji uchyla wyrok oraz odrzuca pozew lub umarza postępowanie. Zgodnie z art. 355 k.p.c. sąd umorzy postępowanie, jeżeli powód ze skutkiem prawnym cofnął pozew, strony zawarły ugodę lub została zatwierdzona ugoda zawarta przed mediatorem albo z innych przyczyn wydanie wyroku stało się zbędne lub niedopuszczalne. Przepisy te - na zasadzie art. 13 § 2 k.p.c. – znajdują odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym. Uchylenie zaskarżonego orzeczenia i umorzenie postępowania przez sąd drugiej instancji następuje zatem wówczas, gdy zaistnieją okoliczności, na skutek których wydanie wyroku (postanowienia co do istoty sprawy) stało się „zbędne lub niedopuszczalne”. Może tu chodzić zarówno o okoliczności, które istniały już w czasie trwania postępowania przed sądem pierwszej instancji, przy czym sąd ten nie uwzględnił ich wpływu na dalszy tok postępowania, jak i o takie okoliczności, które powstały dopiero w czasie trwania postępowania przed sądem drugiej instancji, lecz mają znaczenie dla całości postępowania w danej sprawie. W doktrynie prezentowany jest pogląd, iż zgodnie z zasadą dyspozytywności procesu cywilnego proces nie może toczyć się bez powództwa (czyli wniosku powoda o rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy). Istnienie powództwa warunkuje więc dopuszczalność procesu. Dlatego też przyjmuje się, że istnienie pozwu należy traktować jako przesłankę procesową w szerszym znaczeniu (A. Jakubecki [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Artykuły 1–366, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021, art. 355). Jak wyżej naprowadzono wszczęcie postępowania o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku inicjuje - zgodnie z ogólną regułą - złożenie wniosku (art. 506 k.p.c.). Bez takiego wniosku postępowanie nie może się toczyć, a wydanie orzeczenia jest niedopuszczalne.
Wobec braku wniosku uczestniczki E. J. o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po A. R. (1) i o odebranie oświadczeń o uchyleniu się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku oraz o odrzuceniu spadku, postępowanie w tym przedmiocie nie mogło się toczyć, a wydane przez Sąd Rejonowy postanowienie dotknięte jest wadą, którą Sąd Okręgowy musiał uwzględnić z urzędu, gdyż ma ona wymiar zarówno procesowy jak i materialnoprawny.
Z naprowadzonych względów, na zasadzie art. 386 § 3 k.p.c. w zw. z art. 355 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd Okręgowy orzekł, jak w punkcie 2 sentencji.
Co się tyczy rozstrzygnięcia dotyczącego uczestniczki I. H., która złożyła wniosek o zatwierdzenie przez sąd uchylenia się od skutków niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadu, jak wyżej wskazano – Sąd Rejonowy nie odebrał od niej oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po A. R. (1) z powodu błędu.
Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania (art. 1015 § 1 k.c.). Brak oświadczenia spadkobiercy w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 k.c.). Jeżeli oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli z następującymi zmianami: 1) uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem; 2) spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca (art. 1019 § 1 k.c.). Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może w powyższy sposób uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu (art. 1019 § 2 k.c.). Zgodnie z art. 88 § 2 k.c., uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby wygasa: w razie błędu - z upływem roku od jego wykrycia, a w razie groźby - z upływem roku, od chwili, kiedy stan obawy ustał. Oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie z powodu błędu lub groźby oświadczenia o odrzuceniu spadku oraz oświadczenie o odrzuceniu spadku powinny być złożone przed sądem, przy czym oświadczenia te nie są elementem formalnym wniosku o wszczęcie postępowania o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych braku oświadczenia o odrzuceniu spadku uregulowanego w art. 690 k.p.c., lecz jedną z przesłanek materialno - prawnych, których spełnienie decyduje o ich skuteczności w ramach postępowania sądowego o zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Oba oświadczenia mają charakter materialno - prawny i dlatego przewidziany w art. 1019 § 2 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c. termin zawity jest zachowany, jeżeli przed jego upływem oświadczenia te zostaną odebrane przez sąd - stosownie do art. 1018 § 3 k.c. - do protokołu sądowego, względnie sąd poświadczy urzędowo podpis spadkodawcy na jego piśmie zawierającym oświadczenia (zob. uzasadnienie uchwały SN z dnia 22 listopada 2013 r., III CZP 77/13, OSNC 2014, Nr 9, poz. 86, uchwała SN z 15.03.2018 r., III CZP 110/17, OSNC 2019, nr 2, poz. 18). Złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jednoczesne ze złożeniem przed sądem oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych poprzedniego oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku albo od skutków niezłożenia takiego oświadczenia jest jedną z przesłanek materialnoprawnych, których spełnienie decyduje o skuteczności wniosku, a zatem o możliwości jego uwzględnienia i zatwierdzenia przez sąd uchylenia się od skutków prawnych poprzedniego oświadczenia albo od skutków prawnych jego niezłożenia. Przesłanka taka musi być spełniona w zastrzeżonym dla niej terminie materialnoprawnym (art. 88 § 2 k.c.) i do czasu zakończenia postępowania sądowego, w którym jest rozpatrywana (art. 316 § 1 k.pc. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., Uchwała SN z 22.11.2013 r., III CZP 77/13, OSNC 2014, nr 9, poz. 86). Wniesienie sprawy o uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia w terminie z powodu błędu lub groźby oświadczenia nie stanowi o uchyleniu się od skutków braku oświadczenia w rozumieniu tego przepisu, bowiem jest to jedynie czynność procesowa, zaś wskazane oświadczenia są czynnościami materialno - prawnymi, dla których została zastrzeżona szczególna forma. Skutki prawne złożenia tych oświadczeń powstają w dacie odebrania ich przez sąd do protokołu sądowego lub w dacie poświadczenia przez sąd podpisu spadkodawcy na piśmie zawierającym oświadczenie o uchyleniu się (Uchwała SN z 15.03.2018 r., III CZP 110/17, OSNC 2019, nr 2, poz. 18). Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w powołanej uchwale z dnia 15 marca 2018 r. z uwagi na dotkliwe skutki prawne upływu terminu dla zainteresowanego spadkobiercy, sąd podejmując czynności procesowe powinien działać ze szczególną starannością. Termin zawity do uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku jest zachowany, gdy przed jego upływem sąd odbierze to oświadczenie i oświadczenie o odrzuceniu spadku (art. 1019 § 2 k.c.). W wypadkach wyjątkowych, w szczególności gdy za nieodebranie oświadczenia w terminie spadkobierca nie ponosi winy, sąd może nie uwzględnić upływu tego terminu przez wzgląd na zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.) [uchwała SN z 15 marca 2018 r., III CZP 110/17, LEX nr 2457344, postanowienie SN z 12.04.2018 r., II CSK 485/17, LEX nr 2490044]. Trzeba zauważyć, że w orzecznictwie wypowiedziano również pogląd przeciwny, zgodnie z którym o zachowaniu terminu rozstrzyga wyłącznie wniesienie przed upływem tego terminu do sądu wniosku zawierającego żądanie odebrania oświadczenia, bowiem spadkobierca ma jedynie na to wpływ. Kiedy zaś dojdzie do odebrania oświadczenia, zależy już od sądu. Wobec tego, chwila odebrania oświadczenia przez sąd nie powinna mieć wpływu na zachowanie terminu (postanowienie SN z 4.04.2014 r., II CSK 410/13, LEX nr 1491256). Warto odnotować, że na podstawie ustawy z dnia 28 lipca 2023 r. (Dz.U.2023.1615) zmieniającej ustawę kodeks cywilny z dniem 15 listopada 2023 r. wprowadzono przepis art. 1019 § 1 pkt 3 o treści: do zachowania terminu, o którym mowa w art. 88 § 2, wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia.
W rozpoznawanej sprawie dokonane zostały dalsze czynności, z pominięciem oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia woli pod wpływem błędu, czyli zatwierdzenie przez Sąd pierwszej instancji (art. 1019 § 3 k.c.) nastąpiło, mimo braku zatwierdzanego oświadczenia. Oznacza to nierozpoznanie istoty sprawy, gdyż ta sprowadzała się do odebrania oświadczeń o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie z powodu błędu oświadczenia o odrzuceniu spadku oraz o odrzuceniu spadku, a następnie zbadania czy zachodziły podstawy do zatwierdzenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Ocena w świetle art. 1019 § 1 i 3 k.c. przez sąd zasadności uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku wymaga bowiem przede wszystkim odebrania przez sąd oświadczenia o uchyleniu się od tych skutków. Poza tym, podejmując po przeprowadzeniu rozprawy rozstrzygnięcie w kwestii tego zatwierdzenia sąd kontroluje ziszczenie się ustawowych przesłanek uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia tj. bada zasadność oświadczenia o uchyleniu się od tych skutków w świetle przesłanek prawnej doniosłości błędu lub groźby, prawidłowość połączonego z tym oświadczeniem oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku, złożenie obu oświadczeń w terminie określonym w art. 88 § 2 k.c. Tego zabrakło, gdyż Sąd Rejonowy ograniczył się do stwierdzenia, że o tym, że mogą być jakieś sprawy prawne do uregulowania po ojcu – uczestniczki dowiedziały się ogólnie z postępowania sądowego o stwierdzenie nabycia spadku po babci Z. D., a konkretnie powzięły wiadomość o długach z wezwania Sądu, zauważając, że już w pismach procesowych z lipca 2021 roku składanych przed Sądem Rejonowym dla Krakowa - Śródmieścia w Krakowie złożyły oświadczenia o odrzuceniu spadku po ojcu i konkludując, że „przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało istnienie okoliczności, z której usprawiedliwiona przyczyna niezłożenia w terminie 6 miesięcy oświadczenia woli przez uczestniczki o odrzuceniu spadku po ojcu, a jest nią przede wszystkim nieświadomość, że po ojcu pozostały jakiekolwiek sprawy, wobec których konieczne jest ustalenie spadkobierców zmarłego. W konsekwencji nie wiadomo na czym polegał błąd uczestniczki I. H., czego dotyczył, czy treści oświadczenia, czy prawa (przedmiotu spadku, czy nieznajomości prawa spadkowego), czy był istotny, kiedy został wykryty, ani jakie akty staranności podjęła uczestniczka w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątku spadkowego lub w celu ustalenia konsekwencji ustawowych braku złożenia oświadczenia. Braki w zakresie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w połączeniu z brakiem rzeczowej analizy ustalonych faktów na gruncie znajdujących zastawanie norm prawa materialnego właściwie wyłączają kontrolę instancyjną zaskarżonego postanowienia.
Bez znaczenia z punktu widzenia wytkniętych uchybień było niepodniesienie przez wnioskodawczynię w apelacji adekwatnych zarzutów. Postępowanie apelacyjne obejmuje merytoryczne rozpoznanie sprawy, dlatego sąd odwoławczy powinien w granicach zaskarżenia naprawić wszystkie - także niewytknięte w apelacji - naruszenia prawa materialnego przez sąd pierwszej instancji (uchwała SN(7z) z 31.01.2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).
Orzeczono – jak w punkcie 1 sentencji - na zasadzie art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.
W pozostałej części apelacja podlegała oddaleniu na zasadzie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Wniosek Gminy Miejskiej B. o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania apelacyjnego od uczestniczki E. J. nie mógł zostać uwzględniony. Wnioskodawczyni w apelacji powołała się obszernie na przesłanki merytoryczne, a nie wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i umorzenie postępowania (por. postanowienie SN z 11.01.2002 r., III CKN 563/01, LEX nr 1405370).
Sędzia Joanna Czernecka